прил. историческай, история; историяҕа киирэр; исторический материализм историческай материализм; историческая дата историческай дата.

II ж. (свидетельство о рождении) метрика (метрическэй кинигэттэн ылыллыбыт төрөөбүт дата тупунан быыпыека).

сов. кого-что, кому-чему, чем ссу-дата биэр, иэһээ; он ссудил мне пять рублей кини миэхэ биэс солкуобайы иэһээбитэ.

хронологический; хронологическай даталар хронологические даты.

прил. хронологическай, хронология; хронологические даты хронологическай даталар.

сов., проставлять несов. что туруор, суруй; проставить дату на письме сурукка күнүн-дьылын туруор.

м. 1. (промежуток времени) соруок, болдьох, кэм; продлить срок болдьоҕун уһатан биэр; 2. (дата, предельный момент) болдьох; приехать в срок болдьох хор кэл; прошли все сроки болдьох барыта ааста; # дайте срок разг. күүтэ түс; ни отдыху, ни сроку не давать кому-л. тыынна да ылларыма.

с. 1. мат. чыыһыла; дробное число дробтаах чыыһыла; целое число бүтүн чыыһыла; 2. (дата) чыыһыла, күн; в первых числах сентября балаҕан ыйын бастакы күннэригэр; какое сегодня число? бүгүн ханнык чыыһыланый?; 3. (количество) ахсаан; большое число людей элбэх ахсааннаах дьон; 4. (известное количество кого-чего-л.) ахсаана, иһэ; в числе присутствующих баар дьон ахсааныгар; в том числе ол иһигэр; 5. грам. ахсаан; единственное число биир ахсаан; множественное число элбэх ахсаан; # без числа ахсаана биллибэт элбэх, кэмэ суох.

аат.
1. Ханнык эмэ түбэлтэ, сабыытыйа буолбут күнэ-дьыла. ☉ Календарное время какого-л. события, дата
Бу киһи аймахха барытыгар биллэр бэлиэ даата. Эрчимэн
[Н.Г. Чернышевскай] биир даҕаны даатаны сыыспакка, өйүттэн кэпсээн барара. «ХС»
2. Ханнык эмэ докумуон, сурук о. д. а. суруллубут кэмин (сылын, ыйын, чыыһылатын) ыйар бэлиэ. ☉ Помета, указывающая на время (год, месяц, число) написания какого-л. документа, письма и т. д. Иһитиннэриини ыыппыт даатаҕын этэн биэрэргэр көрдөһүөм этэ. «ХС»

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’