I
аат., тыл үөр. Хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буоларын көрдөрөр эбэтэр хайааһын уонна бэлиэ ханныктарын көрдөрөр уларыйбат саҥа чааһа. ☉ Наречие. Кээмэй сыһыата. Миэстэ сыһыата
□ Мэҥэ таастар суруктарыгар сыһыаттар туттуллуулара элбэх. АНК БТТ
◊ Сыһыат туохтуур тыл үөр. — ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур уларыйбат халыыба. ☉ Деепричастие. Кэлин сыһыат туохтуур. Тэҥҥэ сыһыат туохтуур
□ Сыһыат туохтуурдар эмиэ туохтуур олоҕуттан үөскүүллэр. СОТТҮӨ
II
аат., түөлбэ. Саас хаар ууллан, сыста сылдьар буолуута (хол., сыарҕа сыҥааҕар). ☉ Весенний талый снег, который пристаёт к полозьям саней, весенняя накипь.

сыһ. Сонно тутуһан туран, уталыппакка (тугу эмэ гын). ☉ Немедленно, тут же, сразу (делать что-л.). Тута бил. Тута өйдөө. Тута сөбүлэс
□ Эһигиттэн икки суругу туттум буолан баран, тута эппиэттиир түгэн суоҕа. Н. Якутскай
Пал Палыч киһитэ туохтан эрэ санаарҕаабытын тута сэрэйдэ. Н. Заболоцкай
Сонно тута, холорук курдук, икки аттаах киһи мас быыһынан элэгэлдьистилэр. А. Сыромятникова
♦ Тута бар көр бар I
Ол дьааты кыратык да сиэтэххэ, тута барыллар. ГНС СТДСТ. Икки козёл оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тута сөрөөн көр сөрөө. «Саамай сөптөөх этии!» — Хаарчаан тута сөрөөн сөбүлээбитин биллэрдэ. Болот Боотур
Моҕотой чөҥөчөк көҥдөйүгэр ыстанна, Кеша тута сөрөөн, тутан ылыах толкуйдаах. Т. Сметанин
Эҥин бэйэкээннээх дьиктилээх түгэннэр ардыгар айаннаан истэххинэ көтөн түһээччилэр, олору тута сөрөөн сурукка киллэрбэтэххинэ, умнуллан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Тута сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын иннинэ аҕай оҥоһуллар ойоҕос хайааһыны көрдөрөр -аат сыһыарыылаах сыһыат туохтуур (хол., бараат, көрөөт, ылаат). ☉ Деепричастие на -аат, обозначающее побочное действие, непосредственно предшествующее главному. Тута сыһыат туохтуурдаах этиитэ толкуйдааҥ

туохт., тыл үөр. Хайааһыны эбэтэр туругу бэлиэтиир, кэм, сирэй, ахсаан өйдөбүллээх саҥа чааһа. ☉ Глагол
Саха тылыгар туохтуурдар аат саҥа чаастарын барыларын салайар дьоҕурдаахтар. ЧМА СТС. Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
◊ Аат туохтуур көр аат I
Аат туохтуур этиигэ быһаарыы буолар. ФГГ СТ. Атаахтатар туохтуур көр атаахтаа. Атаахтатар туохтуур-аахтаа сыһыарыынан үөскүүр. Дьүһүннүүр туохтуур тыл үөр. — хамсааһыны, быһыыны-тутууну, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр туохтуур. ☉ Образный глагол
Дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуур син биир атын туохтуур курдук уларыйар, этиигэ кэпсиирэ буолар. ННН СТ-7
Дьүһүннүүр туохтуур араас сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ
Көмө туохтуур көр көмө. Көмө туохтуур сыстар тылын булуҥ. ННН СТ-7. Көспөт туохтуур көр көс I. Тиэкистэн көспөт туохтуурдары булан, аннынан тардыҥ. Көһөр туохтуур көр көс I. Сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһыҥҥа хосуһар ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие
Сыһыат туохтуур этиигэ сиһилии, биир уустаах кэпсиирэ, салаа этии кэпсиирэтэ уонна холбуу кэпсиирэ сүрүн өлүүскэтэ буолар. ФГГ СТ. Туохтуур төрүт олоҕо тыл үөр. — кэпсэтэ турар киһини эбэтэр хайа баҕарар предмети соруйан этэр туохтуур халыыба. ☉ Основа глагола (2 л., ед
ч.). Туохтуур төрүт олоҕо буолбаты көрдөрөр халыыптаах. ФГГ СТ. Турук туохтуурдара тыл үөр. — хайааччы ис туругун бэлиэтиир туохтуурдар. ☉ Глаголы состояния. Өл, тот, сылай, көһүй, сой, уһаа, кылгаа — бу турук туохтуурдара. Тус туохтуур тыл үөр. — туохтуур кэминэн уонна киэбинэн сирэйдэнэн уларыйар халыыба. ☉ Собственно-глагольная форма. Тус туохтууру сирэйдээһиҥҥэ икки араас сыһыарыы туттуллар. Тыаһы үтүктэр туохтуур тыл үөр. — тыаһы-ууһу, саҥаны-иҥэни үтүктэр тыдллартан үөскүүр туохтуур. ☉ Звукоподражательный глагол
Ыйытыы туруоран, дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтууру булуҥ. ННН СТ-7
Тыаһы үтүктэр туохтуур тыаһы үтүктэр тылтан үөскүүр. ФГГ СТ

I
сыһ.
1. Урукку кэмҥэ, оччолорго. ☉ Прежде, раньше, в те времена
Кини урут Иркутскайдааҕы уу ыстаансыйатын тутуутугар үлэлээбит. Суорун Омоллоон
Урут Лизаны кытта күүлэйдии сылдьан олорон кэпсэппит томторугар сытан эрэн, оччотооҕу кэрэ чаастарын ымпыгар-чымпыгар тиийэ аттара санаабыта. Д. Таас
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара. Н. Заболоцкай
2. Ким эмэ иннинэ, бастакынан (тугу эмэ оҥор). ☉ Опережая кого-л., первым (делать что-л.)
Мариса урут сүүрэн тиийэн, дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин
Ким урут солоон бүтэрбит киһини испииһэктээн иһэр дуоската оҥоруохха. М. Доҕордуурап
Оннооҕор игирэлэртэн урут түспүт убай буолар. М. Чооруоһап
♦ Урут түс — ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын быһа түс, бастакынан оҥоро сатаа. ☉ Опережать кого-л. в чём-л., стремясь выделиться, выглядеть лучше кого-л.
Урут түһэн, аатыра охсоору гынар буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ордук дьон буолан, урут түһэн аһата оҕустахтара дии. «Чолбон»
Охоноос урут түһэн этэн кэбистэ. «ХС»
◊ Урут ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах быдан иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Давнопрошедшее время глагола
Урут ааспыт кэм буолар халыыба -быт, буолбат халыыба -батах сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ. Урут сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын буолуон иннинэ оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие предшествования
Урут сыһыат туохтуур олус киэҥник туттуллар, онон ардыгар этиигэ хас да төгүл субуруччу туруон сөп. ФГГ СТ. Урут түс – бастакынан бар, айаннаа. ☉ Идти, уходить, ехать первым, опережать кого-л.
Бастаабатахпына, кини бастыа, урут түспүт арыый барыстаахха дылы буолуо. Амма Аччыгыйа
Атын ыҥыырдыы турдаҕына, ыалга сылдьыам диэн баран, урут түһэн кэбистим. «Чолбон»
Өрүс уута манан сатала суох синньиир эбит, аара хас да борохуоту ситэн урут түстүбүт. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. бурун, оза ‘прежде, раньше’, с.-юг. ор ‘в древности, когда-то’, монг. ур ‘прежде, раньше’
II
тыаһы үт. т. Мороду саҥатын үтүктүү. ☉ Подражание голосу чирка-клоктуна
Ол быыһыгар атыыр мородулар саҥалара «урут-урут» дэтэлээн ылаллара. С. Васильев
«Урутурут», — диэн үрүтүн үөһэ этэнтыынан, кутан-симэн кэбистэ мороду. Р. Кулаковскай