ыстар диэнтэн хай
аата. Ыстарыы сөпкө ыытылларын наадатыгар, кырыска сиэмэ түһүүтүн кичэйэн кэтэһиэххэ наада. ХКА
Уу ыстарыытын ыам ыйын үһүс декадатыгар саҕалыыр. ЕЗГ КО

сыһ. холб. Мэлдьи буоларын курдук. ☉ Как обычно, по обыкновению
Остуоруйабыт үгэс курдук аһаан-сиэн бүтэн …… утуйар киэбинэн бары сыппыппыт кэннэ саҕаланара. Д. Таас
Тибии, үгэс курдук, олунньу ыйтан саҕаланааччы. В. Яковлев
Үгэс курдук …… алтынньы үһүс декадатыттан саҕалаан сэтинньи уон биэс күнүгэр диэри убаһаны ийэтиттэн араарыллар. АНП СЭЭ

даҕ.
1. Атыттарга холобур буолар (бастыҥ, туйгун). ☉ Образцовый, служащий примером для других, показательный
Уопсай мунньах көрдөрүүлээх быһыты тутар туһунан уурааҕа тахсыбыта. М. Доҕордуурап
Сэминээр кыттыылаахтара бу детсад көрдөрүүлээх занятиеларыгар сырыттылар. «ЭК»
◊ Көрдөрүүлээх дуоска — үлэ ситиһиитин, түмүгүн көрдөрөн иһэр дуоска. ☉ Наглядная доска
Куоталаһыыны декада аайы түмүктээн бырабылыанньа көрдөрүүлээх дуоскаҕа таһааран истэ. М. Доҕордуурап. Көрдөрүүлээх дьыктаан — учуутал оҕолорго тыллары суруйан көрдөрөн, аахтаран баран, өйдөрүттэн суруйтарар дьыктаана. ☉ Зрительный диктант
Сэттис кылааска устууну уонна көрдөрүүлээх дьыктааннары уустук орфограммаларга эрэ туттуллар. СГФ СТМО

I
сыһ.
1. Ханнык эмэ кэм (сарсыарда, киэһэ, түүн) бүтэһигэр эбэтэр туох эмэ буолар кэмин тиһэҕэр. ☉ К исходу какого-л. времени (дня, вечера, ночи) или по окончании какого-л. действия, поздно
Жирков урут хаһан да бачча хойут оскуолаҕа киирэ сылдьыбат этэ. Н. Якутскай
Никита хоһугар киэһэ хойут, уолаттар утуйбуттарын кэннэ, кэлэрэ. Н. Лугинов
Түүн хойут утуйааччы, сарсыарда эрдэ турааччы эн буолаҕын. М. Доҕордуурап
Үлэһиттэр хойут тарҕастылар. С. Васильев
2. Кэлин, кэнники, тохтуу түһэн баран. ☉ Потом, после, в будущем, впоследствии
Эдэр эрдэххэ өлөр-кырдьар туһунан санаммат эбээт, үксүгэр, чэ, бэйи, хойут диэн иһэҕин. Амма Аччыгыйа
Бу биһиэхэ үтүөнү оҥорбуккун хойут биһиги да үтүөнэн боруостуохпут, доҕор! Ньургун Боотур
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билиикөрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин
Хойут, кэмниэ-кэнэҕэс, барыта ааспытын кэннэ өй киирэн, инньэ диэминэбин диэн абаланан хаалааччы. Н. Заболоцкай
ср. монг. хойт ‘следующий, последующий’, хождох ‘опаздывать, отставать’
II
сыһ. дьөһ. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын кимтэн, туохтан эмэ кэнники оҥоһулларын бэлиэтиир (таһ. түһүгү кытта тут-лар). ☉ Обозначает кого-что-л., вслед за которым совершается действие: после, позже (употр. с исх. п.). Кини миигиттэн хойут оскуолаҕа киирбитэ
□ Атырдьах ыйын иккис декадатыттан хойут күн-дьыл биллэ күһүҥҥүтүйэн барар. «Кыым»

аат.
1. Харамайдар систэрин тоноҕоһун салгыытынан буолар, кинилэр самыыларын кэлин өттүттэн быгар араас кээмэйдээх уонна быһыылаах чорбох эбэтэр көтөрдөр бөлөхтүү үүммүт кэлиҥҥи куорсуннара. ☉ Хвост (животных и птиц)
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сыҥаһа халдьаайы кытаҕар сүүһүнэн сүөһүлэр …… күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Хайа, сыыр намтаан түһэр өттө, арыы, күөл о. д. а. синньээн бүтэр уһуктара. ☉ Отрог горы, горки, суживающийся край острова, озера и т. д. «Таас хайа кутуругунан киһи өлүгэ тахсыбыт үһү», — диэн үһүс кэпсээн тарҕанна. М. Доҕордуурап
Үөрэнэр оскуолабыт мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ, арыы саамай кутуругар, Ксенофонтов кулуба дьиэтигэр баар үһү. И. Никифоров
3. көсп. Сылдьыһыы сириэстибэлэрин (хол., борохуот, оҥочо) кэлин өттүлэрэ. ☉ Корма (напр., судна, лодки)
Туох баар киһи барыта баарса кутуругар түмсүбүттэрэ. И. Никифоров
Мааппа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста. Т. Сметанин
4. көсп. Кими эмэ батыһааччылар, көмүскээччилэр, кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччылар. ☉ Приспешники и защитники кого-л., подхалимы, прихвостни
Бу мин кутуруктардаах буолбут үһүбүн, бу мин ол кутуруктарбыныын холкуоһунан сырайданан сир үчүгэйин, үүнүүлээҕин ылбыт үһүбүн. Күндэ
5
көсп. Туох эмэ хайааһын буолан бүтүүтэ (хол., ардах, кэнсиэр). Конец чего-л., какого-л. действия (напр., дождя, концерта). Кэнсиэр кутуругун эрэ баттаатым. — Ол «былыт кутуруга» олус сылаас күн этэ. М. Тимофеев
6. көсп., кэпс. Үлэ ситэ толоруллубакка хаалбыт өттө (хол., туттарыллыбакка хаалан, көһөрүллүбүт эксээмэн). ☉ «Хвост» (несданный и перенесенный экзамен). Сеня семестр аайы «кутуруктаах» буолар
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ, мутугуҥ биллин... Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун! Ньургун Боотур
Баскыт саллайан Барбыккыт эрэ көһүннүн, Көппүт суолгутун Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Куйаар баһынан Кутуруккут суптуйдун! П. Ойуунускай. Кутуругар сөрөөбүт — куһаҕан быһыытыгар уһуйбут, куһаҕан сабыдыалы оҥорбут. ☉ Оказать на кого-л. отрицательное влияние, подбивать, подстрекать кого-л. на что-л. дурное
«Мин соҕотох оҕобун кутуруккар сөрөөмө, айа даа!» — диэт, эмээхсин ыҥыранан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Кыһалҕаттан туһанан, улахан уолбун Ньуукканы иитэн абыраабыта буолан, кутуругар сөрөөн, ханна-ханна тиэрдэр. С. Ефремов
Мин туох да буруйа суох сордоохпун. Эрим, ол өрөпкүөм Өлөксөй уһун кутуругар сөрүөстэн, абааһы буолтун аайы. Эрилик Эристиин. Кутуругар туос баайбыт — 1) куһаҕан быһыыга, холобур, түөкүн буоларга, уһуйбут. ☉ Подстрекать кого-л. к чему-л. неблаговидному, иметь дурное влияние на кого-л.; 2) үүрэн ыыт. ☉ Прогнать
Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС». Кутуругунан оонньуу сылдьар — көҥүл-босхо, туох да кыһалҕата, санаата-оноото суох сылдьар (буруйданыахха айылаах да буоллар). ☉ Чувствовать себя совершенно безнаказанным, вольготно (хотя и имея грешки)
Обургуҥ дьолугар, ыскылаат умайан хаалан, буруйа дакаастамматаҕа, онон ити кутуругунан оонньуу сылдьар. И. Гоголев. Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар — куттанан (ыксаан) сылдьар. ☉ От страха поджимать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт... маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус. Амма Аччыгыйа
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.). Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) — кимтэн, туохтан эмэ куттанар, саллар. ☉ Бояться, опасаться кого-чего-л. (соотв. поджать хвост)
Бу сырыыга буомбалар тэйиччи түһүтэлээтилэр. Өстөөхтөр күүстээх уоттан кутуруктарын кумуннахтара. С. Никифоров
«Биһиги иһэбит», — дииллэрэ кинилэр, саҥа үйэ дьоно. Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай. Кутуругун эрийэн биэр — кэһэйэр гына кытаанахтык мөҕөн, сэмэлээн биэр. ☉ Сделать крепкий выговор, упрек (букв. накрутить хвост кому-л.)
Сүбэ мунньахха мин эһигини барыгытын кутуруккутун эрийтэлээбэккэ оҥорторбутум буоллар, маннааҕар куһаҕаны ылыам этэ. В. Ажаев (тылб.). Кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ — сыыһа тутуннуҥ да, куоттарыаҥ (хол., булду). ☉ Допустишь малейшую ошибку — упустишь (напр., охотничью добычу)
Сыыһа-халты тутуннуҥ да — киис кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ. «ХС». Кутурук баттаһа сырыт — арахсыбакка куруук батыһа сырыт, бииргэ сырыт. ☉ Не отставать, всегда и всюду следовать за кем-л. (как хвост)
Сорох эдэр дьахталлар киинэҕэ, оонньууга эрдэрин туора-маары хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров. Кутурукка соһулун (хаал) — үлэҕэ, үөрэххэ о. д. а. дьонтон лаппа хаал. ☉ соотв. тянуться в хвосте (в работе, учебе и т. д.)
Хайата да буолтун иһин «кутурукка хаалар» санаата суоҕа. Биэс т. Бу ааспыт декадаҕа биһиги агрегаппыт оройуон үрдүнэн саамай кутурукка соһуллан иһэрэ билиннэ. «ХС». Кутуруккун куйбас гыннар — куот, түргэнник куот. ☉ Убежать, удрать, дать стрекача
Сыыры айаҕар түһэрэн ылаат, саһыл кутуругун куйбас гыннарбыт. И. Крылов (тылб.). Кутурук маһа буол (гын) — туох да соруга суох эрээри, кими эмэни мэлдьи батыһа сырыт. ☉ Постоянно следовать за кем-л. без особой надобности
«Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн силбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
Киниттэн [Наһаартан] түөрт сыл балыс алталаах Бүөтүккэ, убайыгар кутурук маһа буолан, эмиэ туһалаһар. «ХС». Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал — ханна тиийэрбит, хаһан төннөрбүт биллибэт (ыраах, өр кэмнээх айаҥҥа туруу туһунан). ☉ Куда доедем, когда вернемся — неизвестно (о дальней, долговременной поездке; букв. голова его — море, хвост его — безвестная даль.) Дьэ, онтон кэлиҥ, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал
Өстөөххө — ырыа үс кырыыланар, Доҕотторго — таптал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара — байҕалга, кутуруктара — куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кутурук уопсан — букатын чугас батыһан, ситиэхчэ буолан (кэл, эккирэт). ☉ соотв. наступать на пятки
Тайах кэнниттэн түөрт торҕон бөрөлөр кутурук уопсан субуруҥнаһан киирээт, ууттан чаҕы-йан …… субурус гыммыттара. Далан
Дьонум инники ыстаннардылар. Бастаан утаа хаалсыбакка кутурук уопсан испэхтээн баран, кэнникинэн улам хаалан бардыбыт. Н. Кондаков
◊ Кутурук салай (салайтар) — ойуун кыырарыгар көмөлөс. ☉ Быть помощником шамана. Уолла убайа Суоллар Кыраһын ойуун биирдэ ыҥыртаран үөһээ дойдуга тахсарыгар кутурук салайтарбыта үһү. Саха фольк. Кутурук эрдии — оҥочону, аалы (болуоту) салайарга аналлаах кэлиҥҥи эрдии. ☉ Рулевое весло. Кулаак кутуруга эргэр., ист., сөбүлээб. — кулаак хос моонньоҕо, кулаакка ньылаҥнааччы. ☉ Кулацкий прихвостень
Флегонтов диэн кулаак кутуруга биир сиэйэлкэни соруйан алдьатта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. кудрук, тюрк. куйурук ‘хвост’

1. аат.
2. Кытаанах умнастаах, хойуу лабаалардаах, өр сыллаах үүнээйи уопсай аата. ☉ Д ер е в о ( растение)
   Хойуу мастаах тыа. Отонноох мастар. Маһы кэрт.  Таһырдьа хараҥа. Мастар …… барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
   Дьэ лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
   Хатыҥ мас с эби рдэ ҕи н тыа лла р х а р а с у о л ү рд үгэр тамныыллар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Оннук үүнээйи охтон бүтүннү ү эбэтэр чаастарынан ыһылла сытара. ☉ Валежник; щепки
   Ходуһа маһын ыраастаа. Бу мастары хомуйан умат.  Ыттар тугу да булбакка, маһы үрдүнэн көтүөкэлии сылдьыбыттар. Суорун Омоллоон
3. Тутууга уонна оттукка анаан бэлэмнэммит матырыйаал (бэрэбинэ, хаптаһын, саһаан, ч у у р к а у о. д. а.). ☉ Строительный лесоматериал; дрова
   Батараактар артыаллаһан, иккилии-үстүү дьукаах олорор дьиэлэрин мастарын сырса-сырса кэрдэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
   Серёжа тыаттан мас таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэ рэр. Н. Лугинов
   Хоспох иһэ хабысхараҥа, тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайан таһыргыыр, таһырдьа буурҕа улуйар. Н. Якутскай
   Мэхээс үс атынан куоракка саһаан уонна кураанах мас тиэйэр. «ХС»
   3
   тыа диэн курдук. Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Кыыл таба үөрэ үйэ тухары биир суолунан — туундараттан маска, мастан туундараҕа — күһүн-саас көһөр. Багдарыын Сүлбэ
   Эмиэ намыһах кэдээл алыыны туораан кыыл нөҥүө маска тахсыбыт. «ХС»
4. даҕ. суолт. Мастан оҥоһуллубут. ☉ Деревянный
   Мас дьиэ. Мас күрдьэх. Мас кытыйа.  Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах эти м. П. Ойуунускай
   Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, т и м и р т э р и э л к э л э р - - д ь ү ү л э -д ь а абыта суох кыстанан сыталлар. Күн дэ. Мас дьааһыктар үрдүлэригэр …… сиидэлэр ыйаммыттар. «ХС»
   ♦ Атырдьах маһыныы араҕыс көр атырдьах
   Биир төгүрүк сыл ааста кинилэр атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
   Адьас ыраатта ол кыыстан уол атырдьах маһыныы арахсыбыта. С. Васильев
   Кутурук маһа буол (гын) көр кутурук. Ньырбачаан убайыгар куолутунан кутурук маһа буолбута. Далан
   «Бэйэҕит барыҥ! Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн сирбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
   Тойон киһи бы һыытынан Абдуркулла уолугар: «Лаап пы быһыылаах, манна киириэх!» — диэн баран, дьулуруйан киирэн барда, кэнниттэн Мундербек кутурук маһа буолан киирсэ турда. Эрилик Эристиин
   Маҥкы маһын курдук күөрэс гын — куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын диэн курдук (көр маҥкы). [Кинээс оҕонньор:] Эмиэ биир бассабыык итэҕэһигэр төрөөбүт эристиин урукку саах күрдьээччи, ынах ыаччы кумалаан уола. Сотору эмиэ маҥкы маһын курдук күөрэс гына түһ эрэ буолуо. Суорун Омоллоон
   Павлов 1922 сыллаахха амнистияланан баран, маҥнайгы холкуостар кэмнэригэр тыа сирдэригэр эмиэ баанда тэринэн, маҥкы маһын курдук күөрэс гына түстэ. ЛБС
   Малинины төһө да инники кирбиигэ ыытталлар, х а й а а н даҕа ны ы р а а х ты ы л кэтэҕэр, маҥкы маһын курдук күөрэс гыммыта эрэ баар буолуо. К. Симонов (тылб.)
   Мас акаары көр акаары. Оҕонньор үс уоллааҕа: улахана — өйдөөх, мааны, ортокута — халы-мааргы, оттон кырата — мас акаары. ЕА ЭС
   Тэҥн. окко-маска (маска) умньаммат акаары. Мас аччык — туос аччык диэн курдук (көр аччык). [Николай Хандыковка:] Ити Доҕолоҥ обургу дьадайыам диэн, баар суох соҕотох кыыһын аһаппата буолуо дуу? Кымырдаҕас курдук дии, быстыахха айылаах, букатын мас аччык. А. Сыромятникова. Мас диэм суоҕа — булан эппиэттиэм, маһынан охсорбун да кэрэйиэм суоҕа. ☉ Не побоюсь даже палкой ударить (найду как ответить)
   [Маарыйа:] Чэ, туран кэл эрэ, мин да мас диэм суоҕа, буор сирэй. Бэс Дьарааһын. Маска оҕус (охсон кэбис) — туга да суох хаал, бүтэр, барытын бараа (ас-үөл, туох эмэ хаһаас туһунан). ☉ Исчерпать все запасы пи щи, остаться ни с чем (букв. ударить по дереву)
   Кыһыны быһа аччыктыыр эрэйин көрөн кыстаабыт сордоох, балыксыт оҕонньор, биир солуурга толору күөнэҕи, иккис солууругар сэттэ моонньоҕонун буһаран ыргытан кэбиспит уонна барытын маска охсубут. И. Гоголев
   Матаҕаларын бэлиэр маска охсон кэбиспиттэр үһү. «ХС»
   Куртаҕа курулуйара, айаҕа куурара. Табах тардыах баҕа баһаам. Тулуйуо суох курдук. Ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Маска уймаммат гына — 1) киһи аахсан да туһаммат, тугу да иилэн ылбат гына (иир-кутур, итир). ☉ Безрассудно, так, что своих не помнит (вести себя — напр., от старости, болезни, пьянства)
   Илиисэ эмээхсин маска уймаммат гына иирэн, киһи-сүөһү тук буолбата. Болот Боотур
   Сорохтор, биирдэ эмэ төбөлөрө эргийдэҕинэ, маска уймаммат гына тиэриллэн тураллар: үөхсүүтэ, охсуһуута, кэргэни атаҕастааһына, онтон да атына суох сатамматтар. ЧКС ОДьКИи; 2) олус хойуутук, дэлэгэйдик. ☉ Обильно, в огромном количестве, не счесть (о чём-л.)
   Улахан күөллэргэ араас балык, омуннуу таарыйа эттэххэ, маска эрэ уймаммат гына үөскүүр. «ХС». Маска умньаммат мэник — сиэри таһынан олус мэник. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
   Тукаам, ол уолу кытта сылдьыма, маска умньаммат мэник. НАГ ЯРФС I. Маска эрэ ыттыбакка сылдьар кэпс. — киэбирэн, тииһигирэн хайдах да буолуон булбат. ☉ Вести себя высокомерно, кичиться и заноситься
   Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ… Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай
   Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Мас көнө дьон ыраас суобастаах, үлэттэн атыны билбэт, мэлдьи аҕыйах саҥалаах буолааччылар. Г. Нынныров
   Анфиса букатын мас к ө н ө , муус ыраас буолбатах. Кини хараах тара уустук, бэйэтэ этэринии «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. Ирбиһэх мас хайдыбытыныы көнө, үгүс тыла суох, киһи тылыгар кииринигэһэ суох диэннэр, кинини кытары Моһой кэпсэтиэх буолла. Уот ч. Мас курдук кэпс. — 1) булгуччу, хайаан да, биир тыла суох. ☉ Обязательно, непременно, во что бы то ни стало
   Мас курдук барар-барбат тылгын этэ оҕус! Амма Аччыгыйа
   Аҕата киэһэ кэлэн уолугар: «Эйигин мас курдук үөрэттэрбэппин», — диэн эмиэ хомотто. Бэс Дьарааһын
   «Сарсын мас курдук ол харчыны аҕал», — диир Хаҥханта, уордайан олорон. «ХС»; 2) тугу да гыммакка, сөҥөн, хамсаабакка (туохтан эмэ соһуйан дуу, өйдөөбөккө дуу туран, олорон хаал). ☉ Как истукан, истуканом (стоять, сидеть)
   Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, Бараныахпытыгар диэри Барсыспахтаан хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньукулааскы туох буолбутун өйдөөбөккө, мас курдук туран эрэ хаалла. «ХС». Мас-таас курдук — бигэтик, кытаанахтык, ханалыппакка, биир-икки тылынан (эт, саҥар). ☉ Твёрдо, решительно, категорично, как отрезать (сказать)
   Василий Макарович, Кыыс Хотун итинник мас-таас курдук тыллаһыа диэбэтэх киһи, чинэрис гына түстэ. А. Сыромятникова
   [Остуорас дьахтар Дабыыкка:] Милииссийэ тахсыбыт, эйигин мас-таас курдук ыҥыртарар. У. Нуолур
   Дьон ыйыттахтарына Дьэбдьиэ ордук мас-таас курдук быһаччы эппэккэ, сэрэнэн, тугуна н эм этэ ханалытан аккаастыыр буолбута. «ХС». Мастаах дойдуга баппат — кимниин да сатаан тапсан олорбот. ☉ Ни с кем не уживается. Мастаах дойдуга баппат Баламат майгылаах Баранаак эбиккин. И. Т е п л о у х о в - Т и м о ф е е в. Мас тас диирин уйбат — кыраны да уйбат, олус ньиэрбинэй, киҥнээх. ☉ Вспыльчивый, раздражительный
   Кэбис-кэбис, киниэхэ инньэ диэбэппин, мас тас диирин уйбат дьахтара. «ХС». Мас тосторунан I кэпс. — олус түргэнник (сүүр). ☉ Очень быстро (бежать, мчаться)
   Саа тыаһыттан соһуйбут куобах мас тосторунан ойдо. НАГ ЯРФС II. Мас тосторунан II кэпс. — олус куруубай, кыайан бэйэтин туттуммат. ☉ Грубый, резкий, невежливый
   Силипиэни кытта сэрэнэн кэпсэтээр, мас тосторунан майгылаах киһи. НАГ ЯРФС II. Мас төрөөн көр мас курдук
   2
   Манчаары аба ҕатын тылыттан, албыннаабыта баламатыттан соһуйбута бэрдиттэн мас төрөөн хамсаабакка хаалла. Софр. Данилов. Балачча кэтэспиппит кэннэ Ойуунускай олбуор түгэҕиттэн бу тахсан тиийэн кэллэ. Биһиги эрбиибитин ыһыктан кэбиһэн баран, үһүөн хамсаабакка мас төрөөн, саҥата суох кини диэки көрөн турдубут. Н. З аболоцкай. Мастыы бат — туохтан эмэ кыккыраччы аккаастанан, батан кэбис. ☉ Отказаться наотрез от чего-л.
   Сүүрүүлээх [киһи аата] тустууну мастыы баппыта. «ХС». Мастыы тардыс — кимниин эмэ тэҥҥэ киирис, эгил-тэгил буол. ☉ Тягаться с кем-л. на равных
   Бастакы декадаҕа эһиги бастаабыккыт, иккискэ кинилэр, билиҥҥитэ мастыы тардыһан иһэҕит, ый түмүгэр хайаҕыт буолар. «Кыым». Мас хатырыгын курдук — олус элбэх, дэлэгэй буолан сыаналаммат, улахаҥҥа ууруллубат буолбут. ☉ соотв. как грязи (очень много)
   Кырса, саһыл мас хатырыгын курдук, оннук сыаната суох буолбут, тэбэ сылдьаллар, иһэхтэригэр кэһэллэр диэн үгүс куоратчыт кэпсээн кэлээччи. А. Софронов. Мас чаакы буол түөлбэ. — тугу эмэ кэтэһэн мээнэ сырыт. ☉ Болтаться без дела в ожидании ч его-л.
   Куоракка киириэхтэрин баҕалаахтар [массыына кэтэһэн] МТС гарааһын таһыгар эрдэ, киэһэттэн мустан, мас чаакы буолаллара. «ХС»
   Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Халлааммыт маһын ииктэппит. НАГ ЯРФС II. Окко-маска (маска) умньаммат акаары — өйүнэн тиийиммэт. ☉ соотв. дубина стоеросовая. Тэҥн. мас акаары. Оруо маһы ортотунан — сиэргэ баппаттык, тосту-туора, баламаттык (быһыылан, саҥар-иҥэр). ☉ Бесцеремонно, нахально (вести себя, высказываться); соотв. лезть на рожон
   Атаанап оруо маһы ортотунан [Макаровы] эккирэтэр, араас бөҕү-саҕы кини туһунан була сатыыра иһиллэр. Д. Таас
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук, оруо маһы ортотунан, була сатаан мөҕөмөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков
   Поэзия туһунан кэпсэтэ олордохторуна, э н оруо маһы ортотунан бэйэҥ үлэҥ былаанын туһунан кэпсээн киирэн барыа суохтааххын, …… ол кэпсэтии култуурата. ФВН ЭХК
   ◊ Аргы мас көр аргы
5. Аҕам илимин аргы маска ыйаата. «Кыым»
   Арыҥах мас көр арыҥах. Арыҥах мас анныгар бэйэ куобах кирийиэҕинэнкирийэн олорорун Никиитэ уол тэһэ к ө р ө н ы л л а. «ХС». Баттык мас — 1 ) а т аҕа ыалдьар киһи хонноҕор тирээн хаамарыгар туттар анал балтыһах маһа. ☉ Кос тыль
   Сотору икки баттык маска тайанан, эргэ синиэлин тэллэҕэ соҕотох сототугар охсуллуммахтаан, Түмэп пий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Василий түннүк сэҥийэтигэр өйөннөрө ууруллубут …… баттык мастарын ы л ла. Н. Лугинов. Уҥа диэки биир аан аһылынна …… олус дьүдьэйэн, саһаран хаалбыт киһи баттык мастарга хоннохторуттан ыйанан, быган көрдө. Л. Т о л с т о й (тылб.); 2) тугу эмэ баттатарга туттуллар мас. ☉ Деревянная подпорка
   Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьиэ маһа көр дьиэ I. Холкуостаахтар дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ис мас — тэбиэх диэн курдук. Уус Анатолий оҕотун ис маһын эбиэттэн киэһэ оҥоруох буолла. В. Яковлев
   Утар. тас мас. Кыс мас көр кыс II. Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээ к үрдү г эр сү г э уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
   Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска олорон кэпсэттилэр. «ХС»
   Кыстык мас көр кыстык I. Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кэрэх мас — кэрэх ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного
   [Хатан Тэмиэрийэ:] Аан дойду атыыра, Ааттаах ойуун өллө, Муҥатыйдым, Муҥурданным …… Ким кэлээхтээн Кини курдук кэрэх маска кэп туонуоҕай? П. Ойуунускай
   Мас арыыта көр арыы II. Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
   Балы гы соркуойдааһыҥҥа хайаан да мас а р ы ы т а эрэ туһаныллыахтааҕын өйдүүр наадалаах. ТИИ ЭОСА
   Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуллар, онтон мас арыытынан оҕунуохтаан үчүгэйдик сотуллар. «Кыым». Мас көтөрө — ойуурга үөскүүр, онно олохтоох бултанар көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Лесная дичь
   Бу тыаҕа тииҥ, кырынаас, куобах суоллара, мас араас көтөрдөрүн суоллара элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
   Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
   Ардыгар мас көтөрүн Кэрэмэс дьиэтин ааныгар таһар идэлэннэ. «ХС». Мас кыстыыр — дьиэ таһыгар оттор маһы эрбиир, хайытар сир; хайытыллыбыт маһы дьиэ иһигэр сааһылаан уурар сир. ☉ Место во дворе для распилки и расколки дров; место в доме для складывания поленьев
   Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов. Мас кыыла түөлбэ. — 1) тыалаах сиргэ үөскүүр кыыл таба. ☉ Дикий северный олень, обитающий в лесной полосе
   Мас кыыла таба атын көрүҥнэриттэн лаппа улахан буолар. «ХС»; 2) улар. ☉ Глухарь. Мас кэрдээччи — тутууга эбэтэр уокка отторго анаан маһы суулларар, бэлэмниир киһи. ☉ Лесоруб
   Дьукаахтыылартан иккистэрэ …… бириискэҕэ туттуллар шахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи. Н. Заболоцкай
   Мас кэрдээччилэр тыаны кэрийбиттэрэ, мастары охторон барчалаабыттара. «ХС»
   Урут, биллэн турар, мас к э рдээччи туттар тэрилинэн сүгэ уонна тимир эрбии буолара. «Кыым». Мас ойуун — бөкүнүк, биитэр түөрт кырыылаах мас оонньуур (кылгас атахтаах, арыый уһун тутаахтаах, холоруктатан оонньууллар). ☉ Юла (волчок)
   Тыы раахы көтөрүм мас ойуун курдук күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
   Дьон быыһынан …… тиэтэйбит официант калар мас ойуун курдук ытыллан ааһаллар. Н. Заболоцкай. Мас сыыһа — тугу эмэни уһанарга, тутарга эбэтэр маһы мастааһыҥҥа тахсар мас бытархайа. ☉ Щепка
   [Дьэбдьиэ:] Ханнааҕы маспытын оттор үһүбүт. Кыс маспыт эстибитэ. Арай мас сыыһа киллэрээ инибин, онтукабыт да бүппүт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
   Уол куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
   Лэкиэс Түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов. Мас тардыһыы — саха национальнай спортивнай кү рэхтэһиитин көрүҥэ: икки киһи сиргэ утарыта олорон, атахтарынан тэбинэн, биир маһы тутан бэйэ-бэйэлэрин тардыһыылара — маһы төлө ыыппыт, өн дөйбүт киһи кыайтарар. ☉ Якутский национальный вид спорта (букв. перетягивание палки): проигрывает тот, кто первым выпускает палку или тот, кого перетягивает на свою сторону противник
   Ыһыахха сырсыы, мас тардыһыы, тустуу кэнниттэн, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, ат сүүрүүтэ саҕаланна. Н. Босиков
   Мас тардыһыы кыһыннары даҕаны дьиэ иһигэр оонньонорунан үчүгэйдээх. ЧМА ЭТНББ
   Мас тардыһыы кыттааччылары барыларын кытта тардыһыы ньыматынан [круговой ньыманан] ыытыллар. СНККБ
   Мас туруйата көр туруйа. Мас туруйата уйатын уулаах, бадарааннаах сиртэн чугас суон тиит маска оҥостор. «ХС». Мас усса эргэр. — төрөөбөт дьахтар. ☉ Бесплодная, нерожающая женщина. [Огдооччуйа:] Ийэм эргэ тахсан баран, отуччатыгар диэри төрөөбөтөх, этэргэ дылы, мас усса дьахтар буолан сы лдьыбыт. И. Г оголев. Мас ууһа — маһынан уһанар, дьарыгырар киһи. ☉ Столяр
   Хабырыыс эһэтэ Сэмэн оҕонньор — ааттаах мас ууһа. Амма Аччыгыйа
   Тамалакааҥҥа бы лыргыттан быйылга диэри мас уустара олохсуйбуттар уонна ол дьиэлэрин оҕолоругар биэрэн испиттэр. «Кыым». Мас үөнэ — мас хатырыгын анныгар үөскүүр, чиэрбэҕэ майгынныыр үрүҥ дьүһүннээх лыахтыҥылар ыамалара. ☉ Древесница (личинка бабочки)
   Баараҕай көҥдөй тииттэн мас үөнүн көрдөөн киргил, Тыа чуумпутун уйгуурдан, Тыҥкыначчы ытаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Дьиэ маһын мас үөнэ тобулута сиирэ үгүс буолар. Ону быыкаайык хайаҕастар баар буолбуттарыттан көрөн билиэххэ сөп. Дьиэ к. Мас үрүмэччитэ — күл курдук болоорхой дьүһүннээх, улахан истээх лыах. ☉ Шелкопряд сибирский
   Мас үрүмэччилэрэ кытарымтыйбыт сэбирдэхтэр үрдүлэригэр көтөн эйэҥнэһэллэр. «ХС»
   Олох мас көр олоппос. Дьэргиэйэп олох маска олоро түстэ, уһун сототун оллооннуу уурунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Сибэккилээх бөлкөйдөр тастарынааҕы олох мастарга кырдьаҕастар сэһэргэһэ таарыйа сиэннэрин кэтииллэр. Н. Лугинов
   Түннүк анныгар соҕотох орон, хос ортотугар кырааскатын өҥө биллибэт буолбут бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
   Тайах мас көр тайах II. Тоҥус сордонон-муҥнанан, иннинэн-кэннинэн иҥиэхтии иһэн, табалара үргүбүтүгэр тайах маһын мүччү тутта. П. Ойуунускай
   Эмээхсин тайах маһын тайаарыччы дайбаан, ааҥҥа тиийдэ. Амма Аччыгыйа
   Тайах маска тэптэ рэн туран өкчөччү түспүт эмээхсин былааа тын уһугунан эмиэ хараҕын соттумахтаата. Е. Неймохов
   Тас мас — куор чах диэн курдук. Тас маһыгар сөптөөх үчүгэй харбыыл баар сирин ыйан биэрдэ. В. Яковлев. Утар. ис мас
   ср. уйг. маш ‘растение семейства бобовых’, тюрк. аҕач, аҕаш, агач ‘дерево’