ж. уст. муора кыылын сыата (киит, тюлень, дельфин эбэтэр балык уулбут сыата).

даҕ. Киһиэхэ түргэнник убанар, үөрэнэр (үксүгэр дьиэ кыылларын туһунан). ☉ Быстро привыкающий к человеку, питающий к нему особое расположение, ласковый (обычно о домашних животных)
[Ыт саамай кыра боруодата] олус иччимсэх, төһө да кыра буоллар, ханнык баҕарар өстөөҕөр сүрдээхтик мордьойор, үрдүгэр түһэр. ДьДьДь
Дельфиннэр уустук сорудахтары толороллор, ураты иччимсэхтэр. «Кыым»

аат. Балык уонна муора кыыллара ууга хамсыылларыгар туһанар сарайар да, кумуйар да курдук оҥоһуулаах хатыы быһыылаах салбахтара. ☉ Плавник. Алыһар лапчааннара. Собо кутуругун лапчаана. Дельфин лапчааннара
◊ Лапчаан атахтаахтар зоол. — ууга олохтоох лапчаан курдук салбах атахтардаах үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэрэ. ☉ Отряд ластоногих
Лапчаан атахтаах тар (түлүөннэр, моржалар, муора котиктара о. д. а.) олохторун үгүс өттүн ууга атаараллар. ББЕ З
ср. эвенк. лапча ‘хвостовой плавник рыб’

аат., зоол. Үүтүнэн иитээччилэргэ киирэр, балык курдук быһыылаах, улахан төбөлөөх, түүтэ суох килэркэй халыҥ тириилээх, бороҥ өҥнөөх муора кыыла (сир шарын саамай бөдөҥ харамайа). ☉ Кит
Дельфиннэр уонна кииттэр сыты төрүт билбэт кэриэтэлэр. ББЕ З. Кииттэри, муорсалары, ньиэрпэлэри балачча элбэхтик бултууллар. ХС. Таһырдьа туох эрэ улахан баҕайы дагдайа сытарын көрбүтэ. Ол киит төбөтүн уҥуоҕа этэ. А. Алдан-Семенов (тылб.)
◊ Күөх киит — уу бытархай харамайдарынан аһылыктанар киит саамай бөдөҥ көрүҥэ. ☉ Голубой кит. [Антарктидаҕа] биһиги планетабыт саамай бөдөҥ харамайдара — күөх кииттэр …… үөскүүллэр. КВА МГ
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. ББЕ З
Киит бытыга көр бытык. Киит муос быластыыҥкалара бытыга дэниллэр. ББЕ З

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»

аат.
1. Киһи төбөтүн иһинээҕи өйдүүр-толкуйдуур уоргана. ☉ Голов ной мозг
Медиктэр кэтээн көрүүлэринэн, кыһыл оҕо мэйиитин ыйааһына улахан киһи киэнинээҕэр алта төгүл кыра эбит. ОАП ИиЭУо. Киһи уонна дельфин мэйиилэрин ыйааһына чугасаһалларын таһынан, уустук уруһуйдара олус маарыннаһаллар. ДьДьДь
Мэйии мэйии холбуйатын иһигэр сытар. ШВФ З
2. көсп. Киһи өйдүүр, билэр дьоҕура; өй. ☉ Умственные способности, ум
Көр эрэ, бу киһиҥ мэйиитин! Эн курдук көрсүө өйдөөҕү, Амарах майгылааҕы, бэрт мэйиилээҕи кытта билсэ илик этим. А. Софронов
[Ааныка:] Хайдах кырдьа-кырдьыар диэри ньуоска мэйии эбиллибэт баҕайытай? С. Ефремов
3. түөлбэ. Бас, төбө. ☉ Голова
Мэниги таратыма, мэйиигэр тахсыа (өс хоһ.). Ити кэмҥэ төбөтүн туох эрэ кытаанаҕынан охсоллор, Дьуурай мэйиитэ түҥ гынар. А. Фёдоров
♦ Бэдэр мэйии көр бэдэр I
Бэдэр мэйиилэр, ол түҥэтиккэ бэйэбитигэр тиксиэ диэн кэриэлийэн сордоммут эбит тэр ээ. Амма Аччыгыйа
Уопсай үп тэн-астан Охсо түһэн ылааччы Бэдэр мэйии дьоннор Биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Кумах мэйии үгэрг. — көтүмэх, олус дьалаҕай. ☉ Отно сящийся невнимательно к своей работе, небрежный, неаккуратный
Мэйиигин сыс — төбөҕүн сыс диэн курдук (көр төбө). Мин мэйиибин сынньа таас быарыгар олордохпуна, Суланньа кэлбитэ. «ХС». Мэйиигэр хатаа кэпс. — умнубат гына өйгөр хатаа. ☉ Хорошенько запомни что-л. Киэһэ алтаҕа кэлэргин умнума, мэйиигэр хатаан к э б и с. Н А Г Я Р Ф С II. Мэйиитэ сытыйбыт үөхс. — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох буолбут, акаарытыйбыт. ☉ Выжил из ума (букв. мозги его прогнили)
«Мэйиитэ сытыйбыт баҕайы», — диэн иһигэр аҕатын Баадай Барыыһы мөҕөр-этэр. Болот Боотур. Мэйиитэ эргийэр (иирэр) — ыалдьан эбэтэр туохтан эмэ олус долгу йан, хараххар тулалыыр эйгэҥ барыта эргийэн эрэр курдук буол. ☉ соотв. голова идёт кругом, голова кружится
[Уол:] Итирдим ээ, көр эрэ, ити сир эргийэр! Мэйиим иирдэ. А. Софронов
Оо, сүрүн баҕаһын, киһини хаһыытаппытынан уокка сиэтэн өлөрөр диэн! Сүөдэр итинтэн мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр. Н. Якутскай
Баһылай оҕонньор туран уотун оттоору гыммыта мэйиитэ эргийдэ. Далан. Саһыл мэйии үгэрг. — албынныыры, албынна һары үчүгэйдик сатыыр киһи, албын өйдөөх. ☉ Хитрый, плутоватый человек
Лэгиэн албас санаалаах, угаайылаах өйдөөх, саһыл мэйии этэ. Күннүк Уурастыырап
Ити саһыл мэйии баар-суох бөҕөспүтүн Тыыннаахтыы былдьаата буолбаат. И. Гоголев. Тииҥ мэйии үгэрг. — мындыр, киитэрэй өйдөөх киһи. ☉ Очень хитрый, изобретательный, хитроумный человек
Онтукаҥ бээ тииҥ мэйии, истибитин-көрбүтүн умнубат, өйүгэр тутар киһи. «ХС». Тэ һэҕэс мэйии кэпс. — истибитин умнан кэбиһэр, умнуган. ☉ соотв. дыря вая голова
Тэһэҕэс мэйии, харчытын эмиэ умнан бараахтаабыт дии! НАГ ЯРФС II. Улар мэйии үгэрг. — акаары, аҥала өйдөөх киһи. ☉ Глупец
Ул а р мэ йии! Ити ханна бардаҕым диэн барбыт быһыыта буолуой. А. Софронов. Хоҥ мэйии үгэрг. — олох акаары киһи, өйө суох. ☉ Слабоумный человек
Оо, хоҥ мэйии! Эбэ хотун икки эҥээригэр Миигиннээҕэр өйдөөх суох дии санаан Киэ бирэр этим, киһиргэнэр этим. И. Гоголев
П а д а ҕ а н ы ! Ол хоҥ мэйиилэр хантан үөрэҕи ылыахтарын баран. Н. Якутскай. Эт мэйиитинэн кэпс. — ким да көмөтө суох, бэйэтин өйүнэн, бэйэтэ билэринэн. ☉ Без посторонней помощи, своим умом
«Бэйэтэ билэр» Микииппэр Көрбөтөҕүн даҕаны «Көхсүтүнэн сэрэ йэр» Истибэтин даҕаны «Эт мэйии тэ» эргитэр. П. Т обуруокап. Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоото. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. мейи, уйг. мейэ, тат. ми ‘головной мозг’