1) ставить; кинигэлэри долбуурга туруор = ставить книги на полку; баҕаната туруор = ставить столб; массыынаны гаражка туруор = поставить машину в гараж; кыраадыста туруор = ставить градусник; муннукка туруор = ставить в угол (ребёнка); остуолла туруор = накрывать (букв. ставить) стол (угощать кого-л.); 2) ставить, назначать; харабылга туруор = назначить кого-л. в караул; 3) ставить, выдвигать, предлагать; боппуруоһу дьүүлгэ туруор = ставить вопрос на обсуждение; мин кини кандидатуратын туруорабын я выдвигаю его кандидатуру; 4) ставить; пьесаны туруор = ставить пьесу; 5) поднимать, будить; сарсыарда эрдэ туруораарыҥ меня разбудите рано утром # атаҕар туруор = поставить на ноги; диагноста туруор = ставить диагноз; кириэс туруор = ставить крест на ком-чём-л.

1. аат. Маннык, эбэтэр бачча буолуо диэн быһа холооһун, сабаҕалааһын. ☉ Предварительное предположение, соображение
   Кэнэҕэски архитектура сайдыытын барыллааһына кыайтарара саарбах. Н. Лугинов
   Саамай толоос барыллааһынынан, Саха сиригэр репрессияҕа үс тыһыынча киһи кэриҥэ хабыллыбыта сабаҕаланар. ВУА БС
   [Куобах диэн тыл хантан төрүттээҕин, туох диэн суолталааҕын туһунан] Г.В. Попов кэрэхсэбиллээх барыллааһыны оҥордо. Багдарыын Сүлбэ
2. даҕ. суолт. Маннык, эбэтэр бачча буолуо диэн (быһа холооһун, сабаҕалааһын). ☉ Предварительный, приблизительный, предположительный
   Дьолго, барыллааһын диагноз сыыһа буолан хаалыан эмиэ сөп. Софр. Данилов
   Дьадаҥылары уонна көннөрү ортолору, күүстээх ортолору тус-туспа араартыыр барыллааһын испииһэги оҥордубут. А. Бэрияк
   Син уруккутун курдук, бу барыллааһын былааны тутуһуу булгуччута суох. АНВ СТУ

I сов. 1. кого-что туруор; поставить столбы баҕаналарда туруор; 2. кого-что (назначить, расставить) туруор, анаа; поставить к станку станокка туруор; 3. кого, перен. ук, киллэр; поставить в неловкое положение табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр; 4. кого-что (поместить) уур, ук; поставить самовар на стол сылабаары остуолга уур; поставить автомобиль в гараж автомобилы гаражка ук; 5. что (в азартных играх) туруор, уур; 6. что (придать какое-л. положение) туруор, уур, үктэн; поставить ногу на носок атаххын төбөтүнэн үктэн; 7. что (установить для действия) туруор, уур; үт; поставить телефон телефонна туруор; поставить сеть илимнэ үт; 8. что (соорудить) туруор, тут; поставить избу балаҕанна туруор; 9. что, театр, туруор, көрдөр; поставить новую пьесу саҥа пьесата туруор; 10. что (выдвинуть, предложить) туруор, киллэр; поставить вопрос на обсуждение боппуруоһу дьүүлгэ туруор; 11. что туруор, аах; поставить своей задачей бэйэҥ соруккунан туруор; # поставить в известность биллэр; поставить диагноз мед. диагнозта туруор; поставить в связь сибээстээ, тутулуктаа; поста- вить на вид кому-л. кими эмэ миэрэлээн сэрэт.

несов. 1. кого-что туруор; ставить в строй стройга туруор; ставить столбы баҕаналарда туруор; 2. кого (для работы) туруор, анаа; ставить к станку станокка туруор; 3. кого-что (размещать) олохтоо; ставить на постой быстах олохтоо; 4. (помещать) уур, ук; ставить посуду на стол иһити остуолга уур; ставить автомобиль в гараж автомобилы гаражка ук; 5. кого, перен. ук, киллэр; ставить в неловкое положение табыгапа суох балаһыанньаҕа киллэр; 6. кого-что, перен. (расценивать) туруор, тут; ставить его выше других писателей кинини атын суруйааччы-лартан үрдүктүк туруор; 7. что и без доп. (в азартных играх) туруор, уур; 8. что уур, туруор, үктэн; ставить ногу на носок атаххын төбөтүнэн үктэн; ставить правильно часы чаһыны сөпкө туруор; 9. что (устанавливать для действия) туруор, уур; үт; ставить телефон телефонна туруор; ставить компресс компреста уур; ставить сеть илимнэ үт; 10. что (сооружать) туруор, тут; ставить избу дьиэтэ туруор; 11. что (налаживать, производить) оҥор, тэрий; всё ставить по-новому барытын саҥалыы тэрий; 12. что, театр. туруор, көрдөр; ставить новую пьесу саҥа пьесата туруор; 13. что (выдвигать, предлагать) туруор, киллэр; ставить вопрос на обсуждение боппуруоһу дьүүллэһиигэ туруор; 14. что (рассматривать как что-л.) туруор, аах; ставить своей задачей бэйэҥ соруккунан туруорун; # ставить в известность биллэр; ставить в связь сибээстээ (холбоо); ставить диагноз диагнозта туруор; ставить рекорд рекорта оҥор; ставить на (своё) место кого-л. сөптөөх миэстэтин көрдөр; ставить себя на чьё-л. место (ким эмэ) оннугар бэйэҥ буолан көр (кини балапыанньа-тыгар түбэспит курдук санаан көр); ставить вопрос ребром боппуруоһу быһаччы ту- РУор.

туохт.
1. Тугу эмэ туруору тут, турар гына уур, оҥор. ☉ Помещать, ставить что-л. стоймя, приводить в вертикальное положение. Кинигэлэри долбуурга туруор. Бугулла туруор. Остуолбата туруор
2. Сытар кими, тугу эмэ туруору тарт. ☉ Поднимать, ставить кого-л. на ноги
Сытар ынаҕы туруорбат киһи (өс хоһ.). Төкүнүйэ сытар Марисаны дэһээтинньиктэр соһо тардан туруоран, Бурхалей хаайыытын диэки дэллэритэн истилэр. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ туох эмэ дьуһуурустубатыгар анаа, быстах үлэни, сулууспаны толорорго дьаһай. ☉ Выставить кого-л. на охрану кого-чего-л.; приводить когочто-л. в боевую готовность
Билигин пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
[Бадин — Михаилга:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
«Тоҕой» учаастагар манабылы туруорбатаҕым. Н. Якутскай
4. Тугу эмэ тут, оҥорон таһаар. ☉ Строить, возводить какое-л. сооружение, здание
Хантан эрэ хоп курдук оҥоһуулаах эргэ ампаары аҕалан туруорбуттар. Күндэ
Үс хонук устатыгар тиргиччи үлэлээн, саха балаҕанын туруоран кэбистилэр. И. Гоголев
Тохтоон, хомурах хаары хаһан, Тордох туруоран бүттүбүт. Дьуон Дьаҥылы
5. Эстэр сэп (хол., саа) курааҕын ытарга бэлэм оҥор. ☉ Снять ружьё с предохранителя
Түүлээх Уллуҥах саатын сомуогун туруорбута. Суорун Омоллоон
Петя саатын сомуогун туруоран «лас» гыннарда. М. Доҕордуурап
«Дабаай, ытан куттуох!» — Ганя саатын сомуогун туруоран хачыгыратар. Н. Якутскай
6. Биир сиргэ тугу эмэ уур, миэстэтин буллар. ☉ Помещать, загонять, ставить что-л. на определённое место (напр., машину в гараж). Массыынаны гарааска туруор
7. Ханнык эмэ боппуруоһу эбэтэр тугу эмэ дьон дьүүлүгэр, быһаарыытыгар таһаар. ☉ Ставить, выдвигать что-л. (напр., какой-л. вопрос, требование) на обсуждение
Атын хамандыырдар да Абдуркулла туруорбут былаанын сөптөөҕүнэн ааҕаллар. Эрилик Эристиин
Оҕолоор! Бу боппуруоһу тохтотуохха, Улууска, уокурукка туруоруохха. С. Васильев
Бары университеттар биир санаанан туруорбут модьуйуулара ылыллыбатаҕа дьэҥкэ буолла. П. Филиппов
8. Утуйа сытар киһини уһугуннар. ☉ Поднимать, будить спящего. Сарсыарда эрдэ туруораарыҥ
9. Кими эмэ туохха эмэ таларга, аныырга этиитэ киллэр. ☉ Выдвигать, выставлять чью-л. кандидатуру на выборы, ставить, назначать кого-л. на должность
[Көтөрдөр] Мунньахтара хайдан, тус-туспа Тойон талбыттар, хандьыдаат туруорбуттар. П. Ойуунускай
Сарсыҥҥыттан ыла атын ыскылаат сэбиэдиссэйинэ туруоруҥ. М. Попов
10. Тугу эмэ турар гына оҥор (хол., пааматынньыгы). ☉ Сооружать, ставить, устанавливать (напр., памятник). Суорун Омоллооҥҥо пааматынньык туруорбуттар
11. Ыалдьыбыт киһи, ыарыһах туругун көрөн, чинчийэн ыарыытын бил, быһаар. ☉ Ставить диагноз. Быраас ыарыһахха диагноз туруоран, эмп анаата
12. кэпс. Тугу эмэ күөҥҥэ ууран сакалааттас, уксус. ☉ Ставить что-л. на кон, в качестве вознаграждения за что-л. «Бу суон бэрэбинэни соҕотоҕун биэрэккэ киллэрбит киһиэхэ биир муунта табаҕы туруорабын», — диэбит [бирикээсчик]
«Саха с.». Мин үстээх атыыры туруорабын. А. Кривошапкин (тылб.)
Оһумуоха пиибэни туруордулар — кимким кыайар? И. Тургенев (тылб.)
13. кэпс. Кими эмэ туох эмэ иһин арыгынан күндүлээ. ☉ Угощать кого-л. (напр., спиртным)
Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
«Чэ, үчүгэй!» — Муонча, үөрүүтүгэр, Сэдьүккэ арыгы туруорбута. Н. Якутскай
«Ээй, Сиидэркэ, кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын», — Сүүлүк Бааска …… киһитин ыҥырда. Н. Павлов
14. кэпс. Сүөһүнү хотоҥҥо кыстат, кыһыны туорат. ☉ Держать, содержать (напр., скот в хлеву). Быйыл биэс сүөһүнү туруордум
15. тыйаатыр. Ханнык эмэ айымньыны сыанаҕа оонньоон көрдөр. ☉ Ставить спектакль
Быйыл хас даҕаны испэктээх туруорбуттар. Амма Аччыгыйа
В.В. Никифоров «Манчаарыта» туруорарга көҥүллэммэтэҕэ. «ХС»
Биһиги «Чыычаах уонна Күтэр» диэн остуоруйаны туруордубут. КИИ СТ-2
16. булт. Ханнык эмэ кыылы сонордос, эккирэт. ☉ Преследовать (зверя на охоте)
Күн ортотун саҕана аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Биир тайаҕы туруораннар урут көрбөтөх кыылларын көрдүлэр. Болот Боотур
♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор көр атах
[Артём:] Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. В. Протодьяконов
Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич [хотуурга наадыйан] дьиэни барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Алта оҕону аһатан-сиэтэн Атахтарыгар туруорар Аламай күннэрэ буолбут. «ХС»
Саа уоһугар туруор — саа уоһугар тур диэн курдук (көр саа). [Киирик:] Баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
Сүбэлэһэн хаайыллыбыт дьону саа уоһугар туруорбакка оҥостуммуппут. «Чолбон»
Утары туруор көр утары. Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС»
◊ Кириэс туруор көр кириэс I
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. «ХС»
Кырыыска туруор — кыраа диэн курдук. Бассабыык Баһылайы күн аайы таҥара дьиэтигэр кырыыска туруорар үһү. П. Ойуунускай
Мин бүгүн өстөөхпүн көрүстүм …… Тус бэйэм, бар дьонум бүтүннүү Кырыыска туруорбут киһитин. С. Данилов
Муннукка туруор көр муннук. [Дьэкиимэп] Куоттарбат, муннукка туруоран, Баалкынан көхсүгэ аспыта. Эрилик Эристиин

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’