1) болезнь; сыстыганнаах ыарыы заразная болезнь; тартарар ыарыы эпилепсия; харах ыарыыта трахома; не ыарыыта общее название заболеваний, связанных с нарушением функций пищеварительного аппарата; 2) боль; тиис ыарыыта зубная боль; төбө ыарыыта головная боль.

1) прям., перен. становиться тяжёлым, тяжелеть; отяжелеть; сүгэһэрим ыараан иһэр ноша моя становится тяжелее; төбөм ыараата у меня отяжелела голова; 2) перен. дорожать, подорожать; 3) перен. разг. забеременеть (о женщине).

заболеваемость (среди населения); ыарыы-сүтүү намтаата заболеваемость снизилась.

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’

туохт.
1. Ыарахан ыйааһыннан, ыйааһыннаах буол. ☉ Быть тяжёлым, тяжелеть, отяжелеть
Суох, бу паапкам ыараан, илиибэр биллэн барда, итииргээн, утатан да бардым. Суорун Омоллоон
Халлааҥҥа халыйбыт былыттар ыараабыттара, намылыһан аллара санньыйбыттара. Далан
Таҥаһым ууну, бадарааны оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
Таһаҕастара өссө ордук ыараан, уһун суол өссө уһаан, кинилэр иннилэригэр уунан биэрэргэ дылы буолбута. А. Сыромятникова
2. көсп. Судургута суох күчүмэҕэй буол, уустугур. ☉ Становиться сложнее, труднее, осложняться, усложняться
Мөлтөх да киһибин! Мин туспар кыра да улаатар, чэпчэки да ыарыыр. Н. Лугинов
Үлэ ыараатаҕына киһи эбии дьулуурдаах буолар. А. Сыромятникова
Кэлин бүдүгүрэ кырдьан баран, чүөчэ Маня килиэп да ыла барара ыараабыта. Куорсуннаах
Дэриэбинэҕэ сыл аайы олох ыараан, сопхуос ыһыллыаҕыттан үлэтэ суох муор-туор сылдьааччы элбээн иһэр. У. Ойуур
3. көсп. Туох эмэ атыыланар сыаната үрдээ, улаат. ☉ Дорожать, подниматься в цене
Эккэ-арыыга ыараабат сыананы олохтоотулар. Амма Аччыгыйа
Сыана ыараан, биһиги хапчаттаран иһэбит. М. Доҕордуурап
Дьокуускайга сыана күн-түүн ыараан, Марусь …… хамнаһа туохха да тук буолбат. Айысхаана
4. көсп. Уруккуҥ курдук тэтиэнэх буолбакка биллэ мөдөөт, көһүүн буол, бытаар (хол., кырдьан). ☉ Потерять былую физическую крепость, стать менее подвижным (напр., от старости)
Биһиги, урукку саллааттар, Саас ылан, ыараан эрэбит. И. Эртюков
Уһуннук ыалдьыбыт буолан ыараабыт. Арыый иҥнэҥнээн хаамар. Сааһынан даҕаны киһи мыыммат саастаах киһитэ. «ХС»
Оннук буолумуна, мин сыл ахсын ыараан иһэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Сылааргыыртан, ыалдьартан биллэрдик ыйааһыннаммыт, улугурбут курдук буол (хол., атах). ☉ Испытывать усталость, тяжесть, тяжелеть (напр., о ногах)
Этэтэ ыараан, дьаралыйан барбытыттан сылайбытын билиннэ. Н. Лугинов
Оргууй аҕай дьиэтин диэки накыҥнаата, ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өрүттүбэттии мөлтөө, эбии бэргээн мөлтөөн ис (ыалдьар киһи туругун этэргэ). ☉ Обостряться, усиливаться, усугубляться (о состоянии больного)
Киргиэлэй күн-түүн ыараан истэ. Амма Аччыгыйа
Үс хонук ааста, биэлсэр сураҕа иһиллибэт. Дьөгүөр оҕото улам ыараан иһэр. Айталын
Ийэм биһиэхэ: «Эбэбит ыараан иһэр», — диир буолла. ЖЕ АЭӨ
6. көсп. Ыар-нүһэр көрүҥнэн, тыйыстык тутун, дьиппиэр. ☉ Стать суровым, жёстким, строгим
Уйбаан даҕаны хайдах эрэ супту ыараан, саҥарбат-иҥэрбэт, санаата хараастар, туох эрэ суоҕун, туох эрэ сатамматаҕын курдук буолан хаалта. А. Софронов
Сабырыкы итини истэ-истэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан, дьиппиэрэн, ыараан барар. Күннүк Уурастыырап
Бары саҥата суох ыараан, дьиппинийэн олордулар. И. Данилов
7. көсп. Бэйэҕин билинэн, сыанаҕын үрдэтэн дьоһумсуй, тос курдук тутун. ☉ Напускать на себя важность, держаться заносчиво
Кыһалҕа ойууну көрдөһөааттаһа сатаатым да, ылыммата. Тоҕо эрэ ыарыыр. И. Гоголев
Дьаабал оҕонньоро, эмиэ биэнсийэ ылабын буолан, сүгүн кэпсээбэт, ыарыыр ээ. С. Никифоров
Барабын диигин дуу? Бар. Сибилигин да бар! Ордук ыараама, күндүркэйимэ! В. Яковлев
8. көсп., харыс. Хат буол, оһоҕостон (дьахтары этэргэ). ☉ Забеременеть (о женщине)
Арай кыра айыы кыыһа оһоҕоһо улаатан, арай улам-улам ыараан барбыт. Саха ост. I
Иккис кыыстара Хаайа саҥардыы үнэн сыылаҥхайдыыр буолуута Мира эмиэ ыараабыта. Н. Якутскай
— Тиэтэллээх муҥутаан, тоҕо хойутаатыҥ? — Бу киһини доҕор, оттон ыараатаҕа дии. Далан
♦ Төбөтө ыараата көр төбө
Силиппиэн уута дьэ мустан, төбөтө ыараан кэллэ. Софр. Данилов
Төбөтө, дьаакырдаммыт курдук, наһаа ыараабыт этэ, халтаһата минньийэ-минньийэ, силимнэнэн барбыта. М. Доҕордуурап
Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) көр тыын II. Онон мин уҥуо өттүбэр оһоллоох, хаҥас өттүбэр илбистээх киһи буоллум. Тыыным ыараата, күлүгүм хараарда. Ньургун Боотур
Оччоҕо, оҕотуктуҥу буолан, тылым ситэ иччилэнэ, тыыным ситэ ыарыы илигэ. Күннүк Уурастыырап
Хаана (хаана-сиинэ) ыараата көр хаан. Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК
Гошалыын оскуолаҕа үөрэммит уол: «Киһибит хаана ыараабыт. Кырдьык, тыыҥҥа турааччы буолбут быһыылаах», — диэн итирэн баран айахтаппытын кэпсээбиттэр. Т. Нутчина

туохт., кэпс. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор сыанаҕын үрдэт, ааттаһыннар-көрдөһүннэр. ☉ Возвышать себя во мнении других, набивать себе цену
Ыарыһахха мэлдьи кини Ыарыыр-чэпчиир диэни билбэт, Ылбаҕайдык сыһыаннаһар. Күннүк Уурастыырап
Мин тута эппитим да, Степан Саввич ыарыыр-чэпчиир. Н. Лугинов
Гайн ыарыы-чэпчии барбакка сөбүлэспит, өйүүнүгэр бэлэм оҥоруох буолан эрэннэрбит. Сэмээр Баһылай

аат., кэпс. Улахан дьаҥ тарҕаныыта, элбэх киһи ыалдьыыта. ☉ Эпидемия. Ыарыы-сүтүү намтаата