чолой диэнтэн субул
көстүү. [Уолаттар] биир чолохочуйбут, киһиргээбит уолтан чуут «дипломатын» былдьыы сыспыттара. Н. Босиков
Сааҕа сэрэнээр, иитиилээх сааны тутан баран мээнэ чолохочуйаайаххын эрэ. С. Маисов
Чолохочуйан тыа саҕатыгар тиийээт, хатыҥ чараҥҥа кэтиллэ түстэ. ФВН КК

аат.
1. Спорт сорох көрүҥнэригэр күрэхтэһиилэргэ судьуйалыыр киһи. ☉ Судья в некоторых видах спортивных состязаний. Арбитр боксердары ириингэ ортотугар ыҥыртаата
□ Ол икки ардыгар арбитр свистога чыһыырар, уолаттар онно биирдэ көбүөр таһыгар тахсыбыттарын билэллэр. Н. Лугинов
2. Судаарыстыбаннай тэрилтэлэр икки ардыларыгар үп-мал боппуруоһугар тахсар мөккүһүүлэри көрөр уонна быһаарар дуоһунастаах киһи. ☉ Должностное лицо, рассматривающее имущественные споры между государственными предприятиями, организациями и учреждениями, арбитр
Англия дипломаттара былыр былыргыттан Европа государстволарын иирсээннэригэр мөккүөрү быһаарааччы (арбитр) курдук сылдьаллара. АЕЕ ӨӨ

1. чиккэй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Тыраахтар мотуорун тыаһа ньиргийэ түстэ уонна иннин диэки дьүккүлдьүйдэ. Уһун, эрийии тимир торуос чиккэҥнээн дыыгыныы түстэ. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
2. дьүһ. туохт. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы туттан сырыт, хаамп. ☉ Ходить прямо, навытяжку, словно аршин проглотил
   Хара эриэн тоҥсоҕой хара цилиндр сэлээппэлээх, фрактаах дипломат курдук чиккэҥниир. Н. Габышев
   Анатоль кини кэнниттэн куолутунан хааман чиккэҥнээн истэ. Л. Толстой (тылб.)
   Кини бадарааҥҥа туруйа хаама сылдьарын курдук чиккэҥнээн, дуоспуруннанан баран сылдьар. М. Шолохов (тылб.)

I
сыһ. Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик, прямиком
Сиэйпэтигэр сулбуччу хааман тиийэн аһан хачыгыратта уонна хара дипломат суумканы ороон таһааран остуолга уурда. Е. Неймохов
Тайах …… бастааҥҥытын курдук сулбуччу сиэлбэккэ, тохтуу-тохтуу барар буолбут этэ. Далан
Харыйааннаах аан дьиэҕэ киирээт, наадалаах дьон быһыытынан уҥа хоско сулбуччу аастылар. «ХС»
△ Тохтообокко, иҥнигэһэ суох. ☉ Без задержки, без заминки
[Уйбааныс:] Эн туох этэрдээххиний? Мин тиэтэйэбин, сулбуччу кэпсиэ. А. Софронов
Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Софр. Данилов
Нуучча суруйааччыларын умсугуйа-баһыйтара үөрэммиччэ, син сулбуччу ааҕабын эбээт. «ХС»
II
сыһ. Сулбугур буолар гына (хол., суор). ☉ Так, чтобы с одного конца было у ΄же, клином (напр., строгать жердь)
Сыарҕа аллараа хаптала (сыҥааҕа) тахсар гына мас бөкчөгөрүн сулбуччу кыһыллыахтаах. АЭ ТЫС
Куочайдар ыйар тумустара сулбуччу уһуктуу суоруллубут. ПИС СТС
[Дьаҕа] тутаах буолар икки төбөлөрүн сулбуччу суоруллар. ЧАИ СБМИ

туохт.
1. Аҥаар кырыытыттан саҕалаан барытын кэрий. ☉ Обходить, исходить всё, побывать везде
Нэһилиэктэринэн тилийэ сылдьан эти, арыыны, түүлээҕи хомуйар. Амма Аччыгыйа
Кистии-кистии алаастары кэрийэн, Кэлэн-баран, ыаллары тилийэ сүүрэн, …… «Земобщество» диэни тэриннилэр. С. Васильев
2. Киэҥ сиринэн тарҕан, иһилин (сурах, сонун туһунан). ☉ Стать доступным, известным, распространиться (о слухе, новости)
Сэрии суоһар сураҕа Сирсири тилийбитэ. «Чэчир-68». «Онустары барыларын Хампаҕа таһаараары гыналлар», — диэн сурах бөһүөлэги тилийбитэ ыраатта. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Киксэрэн, тэптэрэн биэрэр үлэни ыыт, куһаҕаҥҥа көҕүлээ. ☉ Подстрекать, науськивать кого-л.
Уолуктай, Дьэргэ курдуктары самнардахха, угуйар, тилийэр да дьон суох буолуо этилэр. Болот Боотур
Манна холуннарар, буортулуур үлэни тилийэ сылдьыбатым. В. Яковлев
Англия дипломаттара …… күүстээххэ мөлтөҕү тилийэн, сөрүөн киллэрэн, …… «тиитин охтотторон тииҥин итигэстиир» этилэр. АЕЕ ӨӨ
◊ Тилийэн эмнэр — сүөһү төрүөҕүн атын ийэҕэ үөрэтэн эмнэр. ☉ Приучать к другому сосунку (корову, кобылу, оленя)
Тыһы таба оҕотун отой ылбатаҕына, ол тугуту атын сымнаҕас ийэҕэ тилийэн эмнэрэллэр. ССП ЫН
Лазарева уон алта ынахха отут ньирэйи тилийэн эмнэрбитэ. ПДН ТБКЭ
Илиинэн аһатыллыбыт ньирэйдээҕэр тилийэн эмнэриллэр ньирэйдэр орто тыыннаах ыйааһыннара лаппа үрдээбитэ. ПНИ ИС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать сосунка к чужой матери’, ног. тели ‘приучать, допускать сосуна к чужой матери’