көр көһүөркэт
Ити сураҕы, кыһыҥҥы тымныы сиикэй бааһы көһүүккэтэринии, эбии сэтэрдэн, дириҥэтэн биэрэр. С. Федотов

көр аныгы
1.
Аныгыскы тохтобулга тахсыам, онтон дьиэм сүүрбэччэ эрэ миэтэрэ. Амма Аччыгыйа
Аныгыскы уруокка бу айымньыны өссө дириҥэтэн үөрэтэргэ бөҕө төрүт уурулунна дии саныыбын. Софр. Данилов

дириҥээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ити хаспыт дьаамаҕын дириҥэтэн биэр. Муустаах хаары күрдьэхпинэн тарыйбахтаан, сытар сирбин дириҥэтэ сатыыбын. И. Сосин
Ырытыстахха, дириҥэттэххэ бу тиэмэ бэрт киэҥ, үгүс өрүттэрдээх. «Кыым»

бардьыгынаа диэнтэн холб. туһ. Оҕонньор наһаа кыыһыран бардьыгынаһан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ити курдук иһиллэхтэһэн, Ини-бии иирсэн-этиһэн, Дириҥэтэн, кэҥэтэн Бардьыгынаһан бардылар. А. Софронов
Кини кыыһырбыта, бардьыгынаспыта диэни ким да өйдөөбөт. Софр. Данилов

1. даҕ. Туохха эмэ дөбөҥнүк, кэбэҕэстик суураллар дьоҕурдаах. ☉ Легко растворяющийся, быстрорастворимый
   Бура — үрүҥ кристаллическай бороһуок, ууга суураллымтыа. ХОДь
   Сөҥүүттэн үөскээбит боруодалар кэбэҕэстик суураллымтыалар. ДНА СХБКК
   Нөҥүө сылыгар Ньукулай хоруутун дириҥэтэн, кэҥэтэн биэрбитэ. Суураллымтыа буордаах сиригэр күһүн сиэрдийэнэн ытыыстаабыта. ВМП УСС
2. аат суолт. Туох эмэ убаҕаска суураллар дьоҕура, кыаҕа. ☉ Растворимость
   Гаастар ууга суураллымтыалара температура үрдээһинигэр мөлтүүр. КДМ Х

туохт.
1. Буорту гын, куһаҕаны оҥор, мөлтөт (хол., доруобуйаны). ☉ Причинять вред здоровью
Арыгы сүрэх быччыҥын эмиэ сүһүрдэр, тымырдарын уларытан, хаан киириитин кыччатар. ДьИэБ
Ревматизм киһи этинхаанын бүтүннүүтүн сүһүрдэр, ордук сүһүөхтэргэ, сүрэххэ уонна ньиэрбэҕэ улахан охсууну оҥорор. АВД РОХ
Өскөтө туорааҕы кытта куколь диэн дьааттаах от сиэмэлэрэ булкуспут буоллахтарына, оннук бурдуктан астаммыт килиэп киһини сүһүрдэр. КЗА АҮө
2. көсп. Өссө уустугурдан, дириҥэтэн биэр (хол., сыһыаны, араас иирсээни). ☉ Усугублять сложные отношения с кем-л., делать их ещё более сложными и натянутыми
«Көнүөх да суолу, бэйэм ордук сүһүрдэн кэбиһэбин», — дии саныы-саныы, [Уйбаан] чэйдии олордо. А. Софронов

1. тараа 1 диэнтэн хай. аата. Тарааһыннарын кыыл түүтүн төбөтүттэн саҕалыыллар уонна улам сыыйа дириҥэтэн, кэнники төрдүгэр тиэрдэллэр. НЛН ББ
2. т.-х. Сири илдьиритии, боромньулааһын. ☉ Боронование. Быйыл саас биһиги ыһыыбытыгар уоҕурдууну киллэрбэтэхпит, тарааһыны ыыппатахпыт буоллар, …… үүнүүнү ылбат этибит. «Саха с.»
   △ Тараан ылыллар, кыраабылга хомуллан кэлэр туох эмэ (хол., от тобоҕо). ☉ Остаток чего-л. (напр., сена), который собирается граблями, чесанием
   Кыра тарааһын тобоҕо хаалбытын харбаан ылан баран от сиксигэр анньан кэбистим. С. Маисов
   Үксүгэр сүөһү тэллэҕэр соломону туһаналлар, туорпа тарааһынын тэллэхтиир өссө үчүгэй. СОТ

1. туохт. дьөһ.
2. Таһаарыы түһүгү кытта хайааһын туохха эмэ олоҕуран оҥоһулларын ыйарга туттуллар. ☉ В сочетании с формой исходного падежа имени указывает на основание, причину совершения действия (на основе, исходя из, судя по, по)
   Салайааччы, олох сайдыытын хаамыытыттан көрөн, бэйэтин өйүнэн-санаатынан салайыахтаах, сатаан көҕүлүүр буолуохтаах дииллэр. С. Ефремов
   Салайааччы хамнаһы үлэ түмүгүттэн көрөн үрдэтэрэ-намтатара көҥүллэнэр. «Кыым»
   Оҕо туохха дьоҕурдааҕыттан көрөн дириҥэтэн үөрэтиигэ киириллиэхтээх. «Кыым»
3. Туттуу түһүгү кытта сөп түбэһии сыһыанын төрүөт суолтата дэгэттээх көрдөрөр. ☉ В сочетании с формой орудного падежа имени выражает отношения соответствия с оттенком значения причины (согласно, в соответствии с, по)
   Хамнаһы үлэтинэн көрөн төлөнөр. — Таастары сиэдэрэй ойуулааҕынан көрөн мунньар эбиккин, хата, биир эмэ кыыска бэлэхтээ. Т. Сметанин
   [Үчүгээйэп:] Соҕотох эһиги эрэ интэриэскитинэн көрөн тэрийэбит дуу? С. Ефремов
4. ситим т. суолт. Таһаарыы түһүгү кытта төрүөт салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ В сочетании с формой исходного падежа имени в значении союза употребляется для присоединения придаточного предложения причины к главному предложению (исходя из того, что; судя по тому, что)
   Буруйун билинэриттэн-билиммэтиттэн көрөн, мунньах бүтэһиктээх уурааҕы ылыныаҕа. — Оҕонньор, силбик түспэтэҕиттэн көрөн, ардах буолсу диэн билгэлээтэ. «ХС»

туохт.
1. Үөһэттэн улам аллара түһэн ис, дириҥ буол. ☉ Углубляться, стать глубоким, глубже
От сүлбэлэр кэҥээн, дириҥээн көҥүл буолан күүгүнээн Талба өрүскэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Уута дириҥээн, Витя түөһүн тылыгар тиийтэлээтэ. Н. Заболоцкай
Хаспахтаабытын кэннэ хороон сырыынньа дириҥээтэ, онтон туох эрэ кытаанахха тиийдэ. Т. Сметанин
2. Харах ылбат гына ыраат, кэҥээ (халлаан туһунан). ☉ Становиться обширным, безграничным, не иметь видимого предела (обычно о небе)
Кини үрдүнэн ыраас киэһээҥҥи халлаан көҕөрөн дириҥээн көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оо, улуутуйар Улуу Куосумас! Төһө даҕаны Үгүрэлии-үгүрэлии үрдээ, Тимирэ-дьиппиэрэ дириҥээ, Тэнийэ-тиириллэ кэтирээ. П. Тулааһынап
3. Уруккутунааҕар иһирдьэ киирбит курдук көрүҥнэн, ордук биллэн көһун (хол., сирэй мырчыстаҕаһа). ☉ Становиться глубже, четче, прочерчиваться (о морщинах)
Лебедева суумкатыттан кыракый сиэркилэтин ылан көрүннэ уонна арбысарбы буолбутун, сүүһүгэр баар урукку сурааһын дириҥээбитин биллэ. С. Дадаскинов
Кырдьан мэрбэстэн эрэр сирэйигэр киэбирии, суодуйуу оннугар, сүүһүн мырчыстаҕастарыгар хара сурааһыннар дириҥээн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Кини кута-сүрэ тостон, сүүһүгэр түспүт сурааһыннар дириҥии тардыллан, биллэ соҕус пуудараламмыт иэдэһин имэринэ …… олордоҕуна, Арамаан Баһылайабыс тахсан барбыта. П. Аввакумов
4. Тугу эмэ толкуйдуурдуу тобулу, кытаанахтык көр (хараҕы этэргэ). ☉ Принимать или иметь задумчивый, сосредоточенный вид, смотреть пристальным, пронзительным взглядом
Кини [Таня] чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өссө күүһүр, улаат, бэргээ. ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Оҕо тыынара улам дириҥээн барда. Н. Заболоцкай
Пьер …… ити ыарыыта урут эмискэ кэлитэлиирин оннугар, өссө иһирдьэ дириҥээн, ааспакка-арахпакка аалар буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Күүһүрэн ис, улаат (иэйии, турук туһунан). ☉ Углубляться в себя, погрузиться во что-л. (в свои мысли, переживания - о состоянии)
Кини санааргыыра улам дириҥээн испитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги бэйэ-бэйэбитин суохтаһыыбыт, ахтыһыыбыт өссө күүһүрбүтэ, ол аайы күндүтүк санаһыыбыт дириҥээбитэ. П. Аввакумов
Макаар, уутугар ылларан, баттаппытынан, улам-улам утуйан барда, ол аайы кини түүлэ улам дириҥээн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. көсп. Уруккугунааҕар улам сытыырхайан, күүһүрэн ис (туох эмэ дьайыы, сабыдыал туһунан). ☉ Становиться более острым, напряженным, неспокойным, усиливаться (о чем-л. стихийном, грозном)
Дьадьаҥылар маннык кыһалҕаҕа түспүттэриттэн, баайдар кинилэри хайа талбыт хабалаларыгар киллэрэн, баттыгастара ордук дириҥээбитэ. Эрилик Эристиин
[Омук ыраахтааҕылара] Арассыыйа императорын утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап
8. көсп. Олус тэнийэн уһаа-кэҥээ (хол., кэпсэтии, мунньах, мөккүөр). ☉ Длиться, продолжаться, затягиваться (обычно о чем-л. слишком долгом или томительном, скучном)
[Ленин] кулаагы кытта мөккүһэр мөккүөрү улаатыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ ыраатан, дириҥээн истэ. И. Никифоров
9. көсп. Таһымыҥ үрдээ, улам кэҥээ (өй-санаа, билии-көрүү туһунан). ☉ Углублять, повысить (об уровне знания, сознания)
Кэнники киһи олоҕун опыта үксээн, дириҥээн, айылҕаны улам бэйэтэ баһылаан, үлэ-хамнас күүһүнэн уларытар буолан барар. Саха фольк. Билигин олох, хаһаайыстыба кэҥээн, тупсан, киһи өйө-санаата дириҥээн иһэр. Суорун Омоллоон
Киһи …… сайдар, өйө-санаата дириҥниир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
♦ Хараҕа (хараҕыҥ) дириҥээбит (дириҥээ) - 1) ирдэбилэ, наадыйыыта улаатан, туохха да тук буолбат. ☉ Потребности настолько возросли, что невозможно их удовлетворить
Олохпут төһөнөн сайдар, инники сыҕарыйар да, соччонон дьон көрдөбүлэ улаатан, сахалыы эттэххэ «хараҕа дириҥээн» иһэр. С. Никифоров
Көрөр хараҕа дириҥээбит билиҥҥи үйэ сайдыылаах аар кырдьаҕаһа. Эрчимэн; 2) сөбүлээб. олус иҥсэлээх, ымсыы, харам буол (буолбут). ☉ Становиться очень жадным, скупым
Кутуйах түүлэннэҕинэ тоҥор диэбиккэ дылы, кыра ычалаах киһи байдаҕын аайы хараҕа дириҥээн, харчы кулута буолан барара баар. «ХС»
Хас биирдии хамсааһыны харчынан сэмсэлээһин кини [ыччат] хараҕын дириҥэтэн, ымсыы оҥоруон сөп. ПБН КСКТ