м. спорт, быраҕааччы; метатель диска диск быраҕааччы.

ж. 1. муз. дисгармония, дьүөрэтэ суох иһиллии, дьүөрэлэһиитэ суох тыас; 2. перен. адаарыһыы, тыл-тылга киирсимии. диск м. диск, төгүрүк (төгүрүк хаптаҕай предмет); метательный диск спорт, быраҕар диск; диск Луны Ый төгүрүгэ, Ый омооно.

I см. тобурах.
II: күн толоно а) ослепительный солнечный свет; б) диск солнца, просвечивающий сквозь густой туман, облака.

ж. шайба (1. тех. гайкаҕа эбии угуллар үүттээх төгүрүк чараас тимир; 2. спорт, хоккейга оонньуурга эрэһиинэ диск).

аат.
1. тех. Араас тиэхиникэ чааһын быһыытынан туттуллар төгүрүк, хаптаҕай тимир. ☉ Диск (деталь, имеющая вид плоского круга)
[Роман Данилов] ЧТЗ тыраахтар диискэнэн уонна тараах холбонон икки суолунан буорун илдьириттэ. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэ диискэтигэр ньаҕай курдук буор сыстан, үксүгэр сиэмэтэ көмүллүбүт эбит. П. Егоров
Ити массыына кэлэр информациялары электромаҕыньыытынай диискэҕэ суруйар оҥоһуктаах. «Кыым»
2. спорт. Хаптаҕай гынан баран икки өттүнэн бөлтөйөн тахсыбыт ойоҕостордоох, кырыыта тимир курдааһыннаах, ырааҕы быраҕарга аналлаах мастан оҥоһуллар төгүрүк успуорт снаряда. ☉ Диск (гимнастический снаряд для метания)
Бу биһиги биллиилээх ыанньыксыппыт. Хаҥыл аттары кини айааһыыр, диискэни быраҕыыга бастыыр. И. Гоголев
Диискэни быраҕыыга мөлтөҕүм курдук мөлтөхпүн. П. Аввакумов
3. байыан. Уотунан эстэр сэрии сэбигэр ботуруоннары угарга аналлаах оҥоһук; маҕаһыын. ☉ Диск (магазин ручного пулемета, автомата, в котором находятся патроны)
[Гаврил] аптамаатынан сыыйтарбыта. Диискэ бүппүтүгэр биирдэ өйдөммүтэ. А. Данилов
«Табаарыстар, аптамаат диискэтин эбии ылыҥ! Уонна, бу гранаталар бааллар»,- дии-дии Петренко мас дьааһыгын талыгыратар. «ХС»
Эдэр саллаат, түөһүгэр иилиммит аптамаат диискэтигэр хаҥас илиитин ууран бэрт холкутук табахтыы турар. К. Турсункулов (тылб.)

I
аат.
1. Бөдөҥ тобурах. ☉ Крупный град
Тобурах түстэ, Толон буолла, Кыраһа хаар Кыыгыныы көттө. П. Ойуунускай
Толон бэрт кыра сиргэ чүөччэрдии тохтубут. И. Гоголев. Сайын ардыгар толон түһэр. СМА АҮө
2. көсп. Туох эмэ (хол., буулдьа) биир туһаайыынан барар халҕаһата. ☉ Град чего-л. (напр., пуль)
Пилоткабын ыга кэтэн Уот толону аннынан Оҥостуулаах өстөөххө Утары үөмэрим. С. Васильев
Төбөтүн өндөттөрбөт гына буулдьа толоно кутар. Т. Сметанин
◊ Муус толон көр толон I
Арыт муус толон саккырыыра. А. Абаҕыыныскай
Муус толон быыстаах самыыр түһэрэ. М. Ефимов
Толон самыыр көр самыыр. Дохсун силлиэ куугунаан толон самыыр таммалаабыта. Г. Данилов. [Ойуун дьоннор] Дьахтар киэнин бары Дьайын көлөһүнүн барытын Толон самыырынан сууйдулар. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. толы, кирг., тув. долу, туркм. долы ‘град’
II
аат. Халлаан эттигин (хол., ый, күн) сырдыга, сардаҥата. ☉ Ослепительный свет, луч, сияние небесных светил (напр., луны, солнца), Халлааны дьүкээбил уота сарбынньах толонунан сырдатар. Суорун Омоллоон
Күн толоно буор муостаҕа дьэрэлийэ оонньуура. Р. Кулаковскай
Кэлтэгэй ый толонугар ат кулгааҕа чөрөйөр, сиэлэ бураллан ылар. «ХС»
2. Былыт, хойуу туман быыһынан ыйдаҥаран, сырдаан көстөр күн төгүрүгэ. ☉ Диск солнца, просвечивающий сквозь густой туман, облака
Былыт иһигэр [күн] толоно эрэ баарга дылы. А. Сыромятникова
ср. бур. толон ‘блеск, блик, луч, сияние’

аат., эргэр.
1. Тутаахтаах баттыга уонна алларааҥҥы олоҕо тиистэрдээх, ол икки ардыларыгар кыбыта баттаан тириини имитэр мас тэрил. ☉ Деревянный инструмент с зубьями для смягчения кожи, якутская кожемялка
Ньырбачаан оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ сахалар тириини имитэр тэриллэрин — талкыны аан бастаан көрбүтэ. Далан
Мас талкыттан аҕырбыт оҕунуох сыта аҥылыйар. Н. Якутскай
Эмээхсин кыыһын кытта күүлэҕэ ынаҕын тириитин талкынан имитэн тиритэ-хорута олороохтуур. Тулхадыйбат д. Ыалдьыппыт барыны бары сатыыр, үлэһит бөҕө киһи этэ
Биир күн иһигэр киил маһынан бэртээхэй талкыны оҥоро охсон биэрбитэ. А. Кривошапкин (тылб.)
2. түөлбэ., харыс. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэ дьиҥнээх ааттара — аабый, талкы, хохтуула. КАЕ НТ
♦ Олох талкыта — олох охсуута, араас эриирэ-мускуура, имитиитэ-хомутуута. ☉ Тяжёлые потрясения, неудачи в жизни, удары судьбы
Олох талкыта сүрэхпэр Тайанара баҕас ыарыы!… Хаһан эрэ мин да эдэр Хоччорхой уолан баарым. С. Данилов
Олох улуу талкыта Талкылаатар даҕаны, Хоччорхой бэйэбитин Сымнаппата: Саары да, Сарыы да гыммата. Л. Попов
Оо, эдэр саас! Эн өрүү итинниккин: дэбдэҥҥин, омуҥҥун, дохсуҥҥун. Оттон кэлин олох обургу талкытыгар имиллэн уоскуйаҕын, сыһыйаҕын. В. Миронов
◊ Эриир (миэлиҥсэ) талкы эргэр. — олох буолар уонна үрүт буолар икки төгүрүк хаптаһыны ортотунан үүттээн уон икки-уон биэс сэнтимиэтир суоннаах тиит маһынан хамсаабат гына сүрүн оҥоһуллар. Төгүрүк хаптаһыннарга кулгаахтаан, ону дьөлөн, икки туруору тутаах оҥоһуллар. Тутаахтар ис өттүлэринэн хаптаһыннары үүттээн үс-түөрт сэнтимиэтир суоннаах тиистээх титириктэри туруору туруораллар. Олорго тириини уган кыбытан баран, тутааҕын биирин анньан, иккиһин бэйэҥ диэки тардан, эргитэн имитэллэр. ☉ Якутская кожемялка в виде мельницы: состоит из двух (верхних и нижних) дискообразных досок, которые соединяются через отверстие в середине стволом лиственницы диаметром двенадцать-пятнадцать сантиметров
На верхнем диске устанавливают две вертикальные ручки, с помощью которых диск приводят в движение. Вокруг основного ствола, продевая через отверстия в верхней и нижней досках, устанавливают молодые зубчатые лиственницы диаметром три-четыре сантиметра. Пропихивая между ними шкуру и продвигая её вдоль крутящихся зубчатых жердей, обрабатывали шкуру до состояния эластичности. Дьиэлэрин ортотугар эриир талкы сүөдэллэн турар. Н. Якутскай. Сылгы баһа талкы эргэр. — сылгы баһын сүлэн, куурдан-хатаран кыра кыыллар тириилэрин (дьабарааскы, буобура, куобах уо. д. а.) имитэргэ оҥоһуллубут талкы. ☉ Конский череп в качестве кожемялки для обработки шкурок небольших зверей (суслика, бобра, зайца и др.). Куобах тириитин эбэм сылгы баһа талкынан имитэрэ. Сытыары талкы эргэр. — төрүт онно тиит мастан сытыары гына, төрдүн диэки өттүгэр тиистээх эбэтэр олорорго табыгастаах буоллун диэн дүлүҥү хайытан икки өттүн суоран, үөһэнэн тиистээн ыскамыайка курдук атахтаан оҥоһуллубут талкы. ☉ Кожемялка, изготовленная из обрубка бревна в виде лафета с четырьмя ножками, на верхней стороне которого вырезаны зубья, а сверху установлен зубчатый рычаг (букв. горизонтальная мялка)
Сытыары талкы айгыраабыт кулукута кыычырҕаан-хаачырҕаан, кини элэйбит сыппах тииһэ быһыта хабырынан уонна …… Кыаһай оҕонньор ынчыктаанбөтүөхтээн, кыараҕас балаҕан иһэ өрө сүпсүллэн хаалла. Эрилик Эристиин
Сытыары талкы төрүт онно тиит мастан сытыары гына, төрдүн диэки өттүгэр тиистээх оҥоһуллар. АНП ССХТ
Тобук талкы — туруору талкы диэн курдук. Тобук талкы төрүт онно суон тииттэн лэкээни быһан бэлэмнэнэр. АНП ССХТ. Туруору талкы эргэр. — төрүт онно суон тииттэн лэкээни быһан баран туруору сааһынан тутан, ону суолахтаан, тиистээн оҥоһуллубут талкы. ☉ Кожемялка, изготовленная из толстой чурки, на срезе которой вырезаны зубья, а сверху установлен зубчатый рычаг (букв. вертикальная мялка)
Ортоку баҕанатыгар туруору талкытын, аан орон аттыгар сытыары талкытын уурталаабыт. М. Доҕордуурап
Сытыары талкы да, туруору талкы да икки чаастан турар: төрүт оннуттан уонна баттыктан. АНП ССХТ