1) длинный || длина; уһун өрүс длинная река; уһун уол длинный парень, парень высокого роста; сүүрүү уһуна длина дистанции в беге; от уһуна длина стога сена; 2) долгий, продолжительный || долгота, продолжительность; уһун үйэ долгая жизнь; уһун кыһын долгая зима; уһун дистанция сүүрүгэ спорт. стайер; уһун өрөбүл длинные каникулы (о зимних школьных каникулах); кыһын уһуна продолжительность зимы; уһуну ыстаныы спорт. прыжок в длину.

II 1) бегун (спортсмен); ыраахха сүүрүк бегун на длинные дистанции, стайер; 2) скакун (лошадь).

1) бег (наперегонки); уһун сиргэ сырсыы бег на длинную дистанцию; 2) перен. разг. состязание, соревнование; хайыһар сырсыыта лыжные состязания.

1. аат., түөлбэ., кэпс. Абааһы, үөдэн, сатана (күлэн-оонньоон, үчүгэйи сөҕөн, сороҕор үөхс. курдук тутлар). ☉ Дьявол, черт, сатана (употр. как бран., шутл., иногда с оттенком восхищения и удивления)
   Хаһан эрэ баскыһыанньа кыайар кэлэн сынньатар. Суорун Омоллоон
   «Сүөһүнү балачча сылыктыыр эбит ээ бу түөкүнүҥ: сааһын да сабаҕалыыр, эмиһин да эндэппэккэ билэр, тыаҕа үөскээбит кыайар быһыылаах», — оҕонньор Симоны элэккэй хараҕынан тургута көрдө. Л. Попов
   Хайа, бу кырдьаҕаһы [эһэни] кыайбыккын дуу? Эмис да кыайар эбит. Хантан бултаатыҥ? Тумарча
   Таняҥ кыайар куолаһа да үчүгэйэ бэрт эбит. В. Яковлев
   ♦ Кыайар бөҕө кыайан — дьиҥ-чахчы кыахтаах буолан баһыйда. ☉ Одолеть кого-л., имея превосходство в чем-л.
   Билиэннэйдэр гимнастеркалара, ыстааннара, ойу-хайа тардыллыбытынан, сирэйдэрэ, түөстэрэ хаан хахтаммытынан сылыктаатахха, кыайар бөҕө кыайан манныкка тиксибиттэр чинчилээх. Хас да аптамаат уоһа кинилэри туһаайбыт. Софр. Данилов
   Кыайар хаан кыайда көр кыайар бөҕө кыайан. «Олох киһи буолбатах, илэ абааһы», — диир Тимир Саппыкы Суоппуйа туһунан. «Ону кыайар хаан кыайан аҕаллаҕа дии», — дэһэ-дэһэ, атыттар [бандьыыттар] күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
   Сэргэҕи кытта Ленин аатынан сопхуос Айдаан диэн соноҕоһо бэркэ хатыһан сүүрдэ. Айдаан дистанция былаһын тухары хаалбакка сырытта эрээри, кыайар хаан кыайда. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ сайдыытын, буолуутун биир кэрдииһэ, сүһүөҕэ. ☉ Отдельный момент, стадия какого-л. процесса, этап
Уруок тиһэх этээбигэр үөрэнээччилэр бэйэлэрэ талбыт тиэмэлэригэр ким туохха дьоҕурдааҕынан хоһоон суруйан холонон көрөллөр. СОТТЛ
Алкоголизм маҥнайгы этээбигэр тирии аннынааҕы килиэккэҕэ сыа элбэхтик түмүллэр буолан, ыарыһах тас көрүҥэ доруобай, чэгиэн-чэбдик курдук буолар. СИВ АКУО
2. Сэрии чаастара айанныыр суолларыгар саллааттары аһатар уонна хоннорор пуун. ☉ Пункт на пути следования войск, в котором предоставляется ночлег, продовольствие, фураж. Биһиги этэрээппит этээпкэ кэлэн аһаан, утуйан сынньанна
3. Хаайыылаахтары хантан эмэ ханна эмэ илдьэр суолга хонук сир баар пууна; хаайыылаахтары уонна сыылынайдары хантан эмэ ханна эмэ илдьэр суол, итиэннэ кинилэри маннык хомбуойдаан илдьии бэйэтэ. ☉ Пункт для ночлега в пути партий арестантов; путь следования арестантов, ссыльных, а также сама такая партия, этап
Хаайыылаахтары биир сиртэн атын сиргэ тиэйэн дуу, хомбуойдаан үүрэн дуу илдьэллэрэ «этээп» диэн аатырар. Г. Борисов
Аныгы кэлиибэр манна баар буолуоҥ да, этээбинэн ыыттарыам, ону ол курдук өйдөө. А. Куприн (тылб.)
4. Успуорт күрэхтэһиитигэр (хол., сүүрүү эстэпиэтэтигэр) көрүллүбүт дистанция биир кэрчик сорҕото. ☉ Отрезок дистанции в спортивных соревнованиях, этап. Биир былааҕы сатаан тиэрдиэ суохпут Эстэпиэтэ тиһэх да этээбигэр. Хоһоон т.

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Икки тус-туспа туохтар эмэ холбонор, сыстар сирдэрэ. ☉ Место соединения, сцепления чего-л., шов, стык
Уола туппут баанньыгын бэрт өр бириинчиктээн, ордук «немецкэй муннук» ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. Н. Лугинов
Пуойас көлөһөлөрө рельсэлэр ыпсыыларыгар тилир-талыр охсуллан, тигинээн-таҥынаан ырааттар ыраатан испитэ. Н. Якутскай
Биир кыра оҥоһук ыпсыытын кыайан булбаккабын, Шакировка сүбэлэтэ тиийбитим. «ХС»
2. Кэккэлэһэ баар туохтар эмэ икки ардыларынааҕы силбэһэр сирдэрэ. ☉ Узкое место между двумя объектами, промежуток, отделяющий их друг от друга
Ыпсыылара-ыллыктара суох куталарытумаралары барытын чиэрэстээн, кинини ситээри кытылынан эккирэтиһэ да барар сатамматын [Луха] таба таайбыт. Амма Аччыгыйа
Кэккэлэһэ турар икки ампаар ыпсыытыгар толору симиллибит мууска тиийэн көрбүтэ, муус кыралыыр сүгэтин ким эрэ ылан барбыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Туох эмэ кирбиитэ, быысаһар сирэ, бүүрүгэ (хол., халлаан сири кытта ыпсыбытын курдук көстөр куйаар кыраныыссата, уу уонна сир). ☉ Линия, граница, где сходятся, смыкаются два объекта (напр., небо и земля)
Кини санаатыгар, халлаан өрүһү кытта ыпсыытын силэйэ анньан, кыталыктар кылбаарыһан тахсаннар, кинилэр дьоллорун уруйдаан, кыҥкыырыктыы ыллыахтарын, кырыйа көтүөхтэрин сөп эбит. А. Фёдоров
Биһиги кинилиин бииргэ, Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ оройуоннарын ыпсыыларынан, Өлүөнэ өрүс икки эҥээринэн сылдьан үлэлээбиппит. Тумарча
Биһиги икки атах сэдэхтик үктэнэр сиригэр, оройуоммут Амурскай уобалаһы кытта быысаһар ыпсыытыгар Оллоҥсо үрэҕин түбэтигэр олоробут. «Кыым»
4. көсп. Бириэмэ, кэм-кэрдии, дьыл, уларыйар, солбуллар кэмэ. ☉ Промежуток между двумя временными циклами (напр., сезонами года, эпохами)
Онон күһүннээх кыһын ыпсыыларын манна, Амма аргыарыгар, көрсөр буолла. В. Яковлев
Холкуос буҕалтыарыйата хаһан баҕарар, оттон икки дьыл ыпсыытыгар эгэ эрэ дуо, үгүс киириилээхтахсыылаах буолааччы. С. Федотов
Икки үйэ ыпсыытын үгүс дьоннорун курдук, эмиэ ханна да биллибэтэх, тугунан да дьонтон чорбойо сатаабатах, биллибэт-көстүбэт курдук тутта сылдьыбыт. «ХС»
5. көсп. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларынааҕы эбэтэр кимиэхэ-туохха эмэ сыһыаннара. ☉ Дистанция, расстояние во взаимоотношениях между кем-чем-л.
Бэҕэһээ киэһэ буолбут биэчэр дьону чугасаһыннартыырын оннугар кинилэр икки ардынааҕы ыпсыыны эбии аппатан биэрдэ. Г. Нынныров. Иҥсэ-обот быһыы айылҕа уонна киһи икки ардыларынан киирдэҕинэ, ол содулугар киһи уонна айылҕа ыпсыыта атан, бу бэйэлээх кыыллар имири эһиннэхтэринэ… «Кыым»
♦ Ыпсыытын бул (буллар) кэпс. — туох эмэ сүрүн өттүн, сүнньүн чуолкайдаа, быһаар. ☉ Решить, разрешить какую-л. проблему
Тыаҕа барар киһиэхэ саа оннугар быһаҕы биэрэр, итини барытын Уйбаанча туох да диэн, ыпсыытын булан, кыайан быһаарбат. Н. Якутскай
[Бандьыыттарга тутуллубут Уулаах:] Хотунуом, Настаа, бука аһынан-харыһыйан ыпсыытын булларан биэрэргэр көрдөһөбүн. Эрилик Эристиин
Ыпсыытын кытар көр кытар II. Көлөнү, оту-маһы, сыарҕаны — арааһы барытын айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар Дьөгүөр Сүбэлиирэп дьаһайар. Амма Аччыгыйа
Быһата, [эдэр учуутал] үлэлээбит үлэтэ куруук ыпсыыта кыттыбат, сатаҕай буолан иһэрэ. Н. Лугинов
Лука бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыныбары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас
Тоҕуттан түһэн, үөһэ-аллара көрбүт долборук ыпсыыта дьэ кытынна. «ХС». Ыпсыыта кыттыбатах — сатамматах, саргы сатаҕай, табыллыбатах. ☉ Не найти общий язык, не достичь взаимопонимания
Бааска биһикки хайдах эрэ ыпсыыбыт кыттыбатаҕа. Далан
Этиһэллэрэ икки эккэлэһэллэрэ икки тэҥ эрдээх-ойох баар буолаллар. Олор хаһан да ыпсыылара кыттыбат. Болот Боотур
ср. уйг. жапсар ‘сомкнутый’