1. аат., түөлбэ., кэпс. Абааһы, үөдэн, сатана (күлэн-оонньоон, үчүгэйи сөҕөн, сороҕор үөхс. курдук тутлар). ☉ Дьявол, черт, сатана (употр. как бран., шутл., иногда с оттенком восхищения и удивления)
   Хаһан эрэ баскыһыанньа кыайар кэлэн сынньатар. Суорун Омоллоон
   «Сүөһүнү балачча сылыктыыр эбит ээ бу түөкүнүҥ: сааһын да сабаҕалыыр, эмиһин да эндэппэккэ билэр, тыаҕа үөскээбит кыайар быһыылаах», — оҕонньор Симоны элэккэй хараҕынан тургута көрдө. Л. Попов
   Хайа, бу кырдьаҕаһы [эһэни] кыайбыккын дуу? Эмис да кыайар эбит. Хантан бултаатыҥ? Тумарча
   Таняҥ кыайар куолаһа да үчүгэйэ бэрт эбит. В. Яковлев
   ♦ Кыайар бөҕө кыайан — дьиҥ-чахчы кыахтаах буолан баһыйда. ☉ Одолеть кого-л., имея превосходство в чем-л.
   Билиэннэйдэр гимнастеркалара, ыстааннара, ойу-хайа тардыллыбытынан, сирэйдэрэ, түөстэрэ хаан хахтаммытынан сылыктаатахха, кыайар бөҕө кыайан манныкка тиксибиттэр чинчилээх. Хас да аптамаат уоһа кинилэри туһаайбыт. Софр. Данилов
   Кыайар хаан кыайда көр кыайар бөҕө кыайан. «Олох киһи буолбатах, илэ абааһы», — диир Тимир Саппыкы Суоппуйа туһунан. «Ону кыайар хаан кыайан аҕаллаҕа дии», — дэһэ-дэһэ, атыттар [бандьыыттар] күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
   Сэргэҕи кытта Ленин аатынан сопхуос Айдаан диэн соноҕоһо бэркэ хатыһан сүүрдэ. Айдаан дистанция былаһын тухары хаалбакка сырытта эрээри, кыайар хаан кыайда. «Кыым»

1. туохт.
2. Сэриигэ, күөн көрсүһүүгэ, охсуһарга утарылаһааччыгын (өстөөххүн) үлтүрүт, хот. ☉ Одержать победу над противником в битве, войне при полном его поражении
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Кыайарын кыайдыҥ да, Кыһыылаахтык кыайдыҥ, Хоторун хоттуҥ да, Хомолтолоохтук хоттуҥ. П. Ойуунускай
   Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит. Т. Сметанин. Маныаха нуучча сэриитэ буорахтаах саанан, сибиниэс буулдьанан ытыалаан, өлөртөөн, кырган кыайаллар. Саха фольк.
   △ Ханнык эмэ күрэххэ (куонкурустарга, күрэхтэһиилэргэ о. д. а.) күрэхтэһээччиҥ иннигэр түс, кинини баһый. ☉ Одержать победу над соперником в каком-л. состязании (напр., соревновании, конкурсе)
   Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
   [Сынаҕы Баай:] Күөн көрсөн, күрэх былдьаһан Кыайдаххытына биирдэ арбанаарыҥ. И. Гоголев
   Кырдьык, кини эппитин курдук, Роман Дмитриев Джавадины астыктык кыайар. И. Федосеев
3. Доруобуйаҥ, күүһүҥ, өйүҥ-санааҥ хоторунан тугу эмэ оҥорор, толорор кыахтан. ☉ Осилить, одолеть что-л., справиться с чем-л. [Дуолан Хара:] Баҕар, олох олоруох, үтүөрүөх Баҕа санаам күүһэ бэрт буолан Ыар ыарыыны кытта күн, түүн Харса суох харсан кыайбыта буолуо. И. Гоголев
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
   Бары күүстэрин, сатабылларын уонна билиилэрин холбоон кытаанахтары кыайаллар, кыайыыттан кыайыыны ситиһэллэр. И. Данилов
4. Араас ыарахаттары, моһоллору туораан, олортон хотуулаах таҕыс, тугу эмэ туруулаһан, дьүккүһэн ситис. ☉ Преодолеть, пересилить, осилить что-л., справиться с чем-л., добиться успеха в чем-л.
   Күүһүм кыайара буоллар, бэйэм да иэстэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа
   [Учууталым тылларын өйдөөтөхпүнэ] санаабыппын барытын ситиэх, баҕарбыппын бүтүннүү кыайыах курдук сананабын. Н. Лугинов
   [Маня:] Катя, мин быһыыта сатаан ыанньыксыт буолуо суохпун. Кыайбатым, сатаабатым бэрт. С. Ефремов
5. Икки утарылаһар өрүттэр (кылаастар эбэтэр ханнык эмэ идея иһин охсуһааччылар) утарсыыларын түмүгэр (биир өрүт) хотуулаах тахсан өрөгөйдөө, тарҕан, сайын. ☉ Одержать, взять верх над классовым или идейным противником
   [Василий Петров:] Өрөбөлүүссүйэ букатын бүтэ илик, биитэр баай кылааһа кыайыахтаах, биитэр үлэһит кылааһа кыайыахтаах. П. Ойуунускай
   Мачча саҥара сытта: Син биир Сэбиэскэй былаас кыайыа: Ытыҥ, Өлөрүҥ! Н. Габышев
   Социализм аан бастаан биир дойдуга — Сэбиэскэй Сойууска кыайбыта. ПЭ
6. Кими эмэ буруйдаан кэһэт, хот; самнары баттаа. ☉ Заклеймить, осудить кого-л.; проучить кого-л.
   Этиспит дьон кинини ол Дарыбыан Кулуба кыыһыгар сирдэрбит сорунан үөҕэн кыайаллар. Амма Аччыгыйа
   Үнүрүүн уопсай мунньахха Ганя дьэ Кешаны кыайда. Адьас үлтү этэн кэбистэ. С. Васильев
   Ити буоллаҕына кини [Таня] ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм уонна миигин үҥсэн кыайа сылдьыа! М. Доҕордуурап
7. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол, табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Причинять неудобство кому-л., ставить кого-л. в неудобное положение
   Ити айылаах буолбут атаххын этэрбэһиҥ да хоччорхойо ыга тутан кыайыыһы. Эрилик Эристиин
   Улахан да сиэх сүөһүтэ түбүлээн… Аҕыйах оппутун күрүөһүлээн дьэ кыайда. Күндэ
   Салгыы үөрэниэххин тиийиммэт кыһалҕата кыайдаҕа дии! Дьэ абалаах суол. М. Доҕордуурап
8. Ханнык эмэ кэриҥҥэ, кээмэйгэ тиийэр-тиийбэт буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Чуть не достигать какого-л. предела в объеме, размере, возрасте, расстоянии и т. д. Ити Марха сэлиэнньэтэ… Итинтэн куорат көһү кыайбат сиргэ баар. Н. Якутскай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
9. кэпс. Элбэҕи бултаа, хомуй. ☉ Добыть на охоте много дичи, собрать большой урожай
   Миитэрэй андаатары кыайбыт, онон былаанын толороору санаата көтөҕүллүбүт этэ. Далан
   Кинилэр [эһэлэр] үрэххэ бастаан киирдэхтэрин түүн хаптаҕаһы кыайдылар. Р. Кулаковскай
   «Дьэ Киргиэлэй оҕонньор булду кыайдаҕа», — диэн бэрэссэдээтэл булгуччу эрэнэн олорор. «ХС»
   △ Хото тут; суох гын (кыдьык, дьаллык туһунан). ☉ Расправиться с кем-чем-л., уничтожить кого-что-л. физически; преодолеть, искоренить дурную привычку
   Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт? М. Доҕордуурап
   Ити Андрюшканы түрмэҕэ олус да сынньан кыайдылар. Эрилик Эристиин
   «Ооһу-у, Махсыым оонньообут тиитин [чаҕылҕан] кыайбыт ээ!» — диэн оҕонньор саҥа аллайа түстэ. Р. Кулаковскай
10. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуур форматыгар атын туохтууру кытта туттуллан хайааһын толоруллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с финитными глаголами в отрицательной форме указывает на несостоятельность действия, выраженного финитным глаголом
    Хоргуйан, сылайан, кыайан хаампат буолан хаалла. Эрилик Эристиин
    Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
    Балтараа Баһылай тугу эрэ этиэх курдук иннин диэки дьүккүк гынан баран, кыайан саҥарбакка тохтоон хаалла. А. Бэрияк
    ◊ Кыайа тут — 1) күүскүнэн, өйгүнэн, тылгынан-өскүнэн баһый. ☉ Превосходить кого-л. силой, умом; держать кого-л. в строгости, в узде
    Суох, кыыстаах кэргэнин кыайа туттаҕына сатаныыһы. Туох аатай, наһаа көҥүллэринэн баран эрэллэр. Н. Якутскай
    Күүстэринэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. «Чолбон»; 2) тугу эмэ сатаан толор, гын. ☉ Осилить что-л., справиться с чем-л.
    Хас нүөмэр аайы биһиги ырыаны-хоһоону кыайа тутан хаһыакка бэрт үгүстүк таһаарар этибит. ПНИ ОСОТ
    тюрк. кый

туохт.
1. Сэриилэһэн, охсуһан утарылаһааччыны өстөөҕү букатыннаахтык кыай. ☉ Победить, разгромить противника окончательно, полностью
Дьэ ити курдук Бүүкээнниир Ыаһах сылдьар сирин мэһэйдэтэрин, хааннаах хара көлөһүнүн хардьыаланан сиэччини халбарытан, кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Үрүҥнэр кыайан-хотон бүппүттэрин кэннэ, били, этэргэ дылы, «тииҥи ичигэстэһэр» сахха, кини [Аргыылап оҕонньор], маҥкы маһын курдук, эмискэ күөрэс гына түһүөхтээҕэ. Софр. Данилов
Кыайан-хотон сэрииттэн Төннөн иһэммин, Күннээх күөх Украинаҕа Мин тохтоотум. Т. Сметанин
2. Туохтан да чаҕыйан, толлон турбакка, кимиилээхтик сыалгын ситис, иннин ыл. ☉ Настойчиво, решительно добиваться своей цели, быть успешным в чем-л., добиваться успеха, побед
Кини бэйэтэ төһөнү эмэ кыайыаҕын-хотуоҕун бу дьон, ити киһи атахтаан-мэһэйдээн, алдьаппыт ааттаахтар. Амма Аччыгыйа
Айдар тыл этэн баран чэпчии түспүтэ. Тугу эрэ улаханы кыайбыкка-хоппукка дылы, бэйэтин быдан үрдээбит, ырааһырбыт курдук санаммыта. Н. Лугинов
Кыайаргар-хоторгор баҕарабыт, хорсуммут Дьүкээбил. Н. Якутскай

даҕ. Ханнык эрэ кээмэйгэ, сыыппараҕа чугаһыыр, тиийэр-тиийбэт. ☉ Чуть, едва не достигший какого-л. предела, меры
Отут муунтаны кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Ити икки ардыгар, чаас аҥаарын эрэ кыайар-кыайбат кэм иһигэр, бэртээхэй диэн харыйа лаглайа үүнэн таҕыста. Г. Угаров

1) мочь, осиливать; үлэни кыай = осилить работу; 2) побеждать, одолевать; өстөөҕү кыай = победить врага; 3) поражать; истреблять, уничтожать; аһыҥа оту кыайбыт кобылка погубила траву.

v. to be able; to win, succeed, overcome, conquer, destroy; кыайтар= v. to lose; кыаллар үлэ n. managerial work