көр диэ-диэбэтэх иһин

көр диэ-диэбэтэх иһин

1. аат дьөһ.
2. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын илин өттүгэр буолар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, перед которым совершается действие (перед)
   Киһи иннигэр иини хаһыма, бэйэҥ түһүөҥ (өс хоһ.). Оччоҕо кинилэр иннилэригэр артыал аана аһаҕас буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Ыччат биригээдэтин иннигэр саҥа күчүмэҕэй күөрэйэ түстэ. Софр. Данилов
3. Сыстар аатын бэлиэтиир бириэмэтэ, сабыытыйата, көстүүтэ буола илигинэ атын туох эмэ сабыытыйа хайааһын оҥоһуллубутун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на событие, явление, действие, которым предшествуют другое событие, явление, действие (до, перед)
   Билигин эһиги иннигитигэр икки үрүҥ тойоно сырытта. С. Ефремов
   Сынньанааччылары эбиэт иннигэр онноманна экскурсияҕа сырытыннараллар. Н. Заболоцкай
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох эмэ туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, явление, ради которых совершается, будет совершаться действие (ради, во имя, для)
   Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. Нор. ырыаһ. Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа. Суорун Омоллоон
   △ Ким-туох эмэ туһатыгар, көмүскэлигэр хайааһын оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, в защиту которых совершается действие (за)
   Эн иннигэр мин төһө эмэ көрдөстүм-ааттастым. С. Ефремов
   Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин
   Доҕор иннигэр уҥуох тостор диэн өс хоһооно баар. «ХС»
5. Биричиинэ сыһыанын көрдөрөн, туох эмэ төрүөтэ буолар предмети, хайааһыны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, состояние, действие, которые обусловливают какое-л. действие, состояние (по причине, вследствие)
   Туох кистэлэй, эн миигин ити киһиэхэ күүскүнэн ойох биэрбитиҥ буолбат дуо, соҕотох иэскиттэн быыһанарыҥ иннигэр. Н. Неустроев
   Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
   Үөһэ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһэ дьылҕа тойон Остуолбатын маныыры ыйбыттара. Ньургун Боотур
   △ Хайааһын туох иһин буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в интересах которых совершается действие (ради)
   Дьон таптал иннигэр арааһынай буолаллар. А. Софронов
   Биир чыркымай иннигэр мин оччо сири умсухалаан бэрт. Н. Заболоцкай
6. Толуйуу сыһыанын бэлиэтээн, туохха эмэ толук, төлөбүр, атас буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на предмет, выступающий в качестве компенсации за что-л. (за)
   Эн курдук манна маҥан ат иннигэр кулаагы көмүскээччи дьон суохтар. П. Ойуунускай
   Бэл диэтэр, кини иннигэр бэйэтин саллаатын сиэртибэлээбит курдук эппитэ. Суорун Омоллоон
   Сити дуо, мин үтүө тылым иннигэр эн төлөбүрүҥ? С. Ефремов
   △ Хайааһыҥҥа сылтах, төрүөт буолар предмети бэлиэтээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на предмет, являющийся поводом, основанием для совершения какого-л. действия (для, ради)
   Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ итинник. А. Софронов
   Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһатан бардаҕына, ол иннигэр хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
   Кини сырдык тапталын иннигэр тобуктаан туран саҥата суох нөрүөн нөргүйэн бокулуоннуохпун баҕарбытым. «ХС»
   △ Предмети ким, туох оннугар туттуллуутун көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, которыми заменяется другое лицо, предмет (вместо, взамен, за )
   Мин эҥиндьүһүн буоллахпына, оннук киһиттэн мин иннибэр оҕом эн иэстэһээр. Суорун Омоллоон
   Кини иннигэр уу үлэлиэ суоҕа. И. Чаҕылҕан
7. ситим т. суолт.
8. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга, үксүн, утарар сыһыан дэгэттээх туттуллар (салаа этии аат туохт. эбэтэр даҕ. бэриллибит кэпсиирэтин туохт. түһүккэ салайар). ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то что, хотя, хоть, вопреки тому что - управляет вин. п. прич. или прил., выступающего в роли сказуемого придаточного предложения)
   Мин Абдуркуллам, кураанах куул тойоно буолбутун иннигэр, быйыл сайын уон икки сааһыгар барбыта. Эрилик Эристиин
   Кэлин кэмсиммит иннигэр Кини аны суох аттыгар... Баал Хабырыыс
   Сыл-хонук ааспытын иннигэр, сыһыаммыт биһиэнэ сойбото. «ЭК»
   △ Үксүн да, даҕаны, ама, төһө да, ама да диэн курдук сыһыан суолталаах тыллары, холбоһуктары кытта туттуллан, төннүктүүр суолтата ордук чуолкайданар. ☉ Употребляясь со словами, сочетаниями типа да, даҕаны, ама, төһө да, ама да, усиливает уступительный оттенок в их значении
   Төһө да суол ыарын иннигэр, Мин санаам көҥүллүк көтөрө. С. Данилов
   Ити курдук мин Бүлүүнү харахпынан көрбөтөҕүм да иннигэр, кини миэхэ үтүө сабыдыала улахан. Суорун Омоллоон
   Аны билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
9. Болдьуур-төрүөт сыһыаны утарар суолта дэгэттэнэн көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает сослагательно-причинные отношения с усилением противительного оттенка значения (управляет прич. буд
   вр.). Хобдох, соппоҥ, хороҥ оппун Хорҕомнуоҕум иннигэр, Ымайыма, наада онтуҥ ынах таптыыр сиилэһигэр. Күннүк Уурастыырап
   Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
10. Төрүөт-содул сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает причинно-следственные отношения (управляет прич. буд
    вр.). Аҕабыыт бэйэтин мөлтөҕүн биллэриэн иннигэр, тугу да булан хоруйдаабакка, балачча өр булкулла турда. Эрилик Эристиин

көр кыһытыан иһин
Оттон Тускаев буоллаҕына, кыһытыан иннигэр, большевиктартан ураты эҥин араас өҥнөөх баартыйалара өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрө буолалларын салгыы кэпсээбитэ. Эрилик Эристиин
Кыһытыаҕын иннигэр, Биригэдьиир билбэтэх! П. Тобуруокап

туох да диэбит иһин

1. послелог, упр. осн. и вин.-притяж. п. 1) перед; до; бэйэтин иннигэр перед собой; бырааһынньык иннигэр перед праздником; до праздника; ол иннигэр а) до этого; ол иннигэр окко үлэлээбиппит до этого мы работали на сенокосе; б) за это; ол иннигэр олохторун да биэрэллэрин кэрэйбэттэр ради этого они и жизни своей не пожалеют; ким иннигэр а) до кого; б) за кем; 2) за, ради; для; коммунизм иннигэр үлэлиибит мы работаем во имя коммунизма; атас иннигэр атах тостор посл. ради друга и ногу сломаешь; 2. в роли союза 1) хотя; несмотря на то, что; төһө да эдэрин иннигэр ытыктыыллар они уважают его, несмотря на его молодость; туттуна сатаабытын иннигэр, долгуйбута биллэр этэ несмотря на то, что он сдерживался, заметно было его волнение; 2) для того, чтобы; чтобы; былааны тололор иннигэр үгүстүк үлэлиэххэ наада чтобы выполнить план, надо много работать # ханныгын да иннигэр как-никак, всё-таки; ханныгын да иннигэр үөрэммит идэтэ как-никак, это его специальность; туох да иннигэр ни за что; совсем, вовсе; туох да иннигэр этиэм суоҕа ни за что не скажу; кыһытыан иннигэр как назло; кыһытыан иннигэр аны массыыната алдьанна как назло и машина сломалась; сөҕүөх иннигэр к восхищению; саатыан иннигэр к его стыду.