1) добираться до кого-чего-л.; достигать кого-чего-л.; куоракка тиий = добраться до города; 2) прям., перен. доходить, доставать; хватать, быть достаточным; уу тобукпар тиийэр вода доходит мне до колен; бу ураҕас тиийиэ дуо ? этого шеста хватит?; кыайан бааллыбат , быата тиийбэт не завязывается — верёвки не хватает; төһө күүскүт тиийэринэн үлэлээҥ работайте, сколько хватит сил ; үс солкуобай тиийбэт не хватает трёх рублей; киһи хараҕын уота тиийбэт за пределами видимости; хамнаһа бэйэтигэр тиийэр зарплаты ему хватает; өйүөбүт икки күҥҥэ тиийииһи провизии у нас хватит на два дня; муҥур уһукка тиий = дойти до крайней степени чего-л.; муҥур уһуктарыгар тиийэн төнүннүлэр отчаявшись, они повернули обратно; турдарбын халлааҥҥа тиийиэм этэ загадка если бы встал, достал бы до нёба (суол дорога); 3) перен. доживать; сүүһүгэр тиийбитэ он дожил до ста лет; онуоха тиийбэтэрбин не дожить (букв. не дойти) бы мне до этого; 4) в сочет. с ф. на =рга основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает вынужденность совершаемого действия: төннөргө тиийииһи- бин мне придётся возвратиться; маны ыларга тиийэҕин тебе придётся взять это; 5) в отриц. ф. в нек-рых оборотах переводится как хуже, слабее; киниэхэ тиийбэк-кин дуо ? разве ты хуже его? # оннукка тиийбэтэрбин как бы со мной такого не случилось; ыйыгар тиийбит дьахтар женщина на последнем месяце беременности (букв. достигшая последнего месяца).

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур. ☉ Наступать на землю, ступать по чему-л.
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн, хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Силиппиэн сөрүүн буор муостаҕа үктэннэ. Софр. Данилов
Оргууй аҕай, сэрэниин-сэрэнэн, үөм-чүөм үктэнэн, болкуон хоһу өҥөйөн көрдө. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ кэмҥэ тиий, тиийэ олор; хайа эрэ сааскын туолар кэмҥэр тиий, төһө эрэ саастаах буол. ☉ Дожить до какого-л. момента времени; достигнуть какого-л. возраста
Дьыл оройугар үктэннибит, аны кыһыммыт тобоҕун этэҥҥэ туоруур инибит. Ойуку
Дора Иннокентьевна икки тыһыынча биир сылга үктэнэн баран, олунньу ыйга Аляскаҕа баран кэллэ. ПНИ ЭД
Саамай оһоҕос түгэҕинээҕи Коля биэһигэр үктэннэ. «ХС»
3
үктээ 5 диэн курдук. Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо, Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. Далан
[Бэдэр] бэйэтэ да үөскээбит, ыырдаммыт сиригэр чааркааҥҥа үктэнимтиэ кыыл. «Чолбон»
4. Ханна эмэ тиий, сырыт. ☉ Бывать где-л.; добираться до какой-л. местности
Уол этэҥҥэ кытылга үктэммитэ. Далан
Өлөксөй бачча кэлэн баран өтөҕөр үктэнэр санааланар. У. Нуолур
Амма оройуонун биир уһук нэһилиэгэр — Алтаҥҥа — бөлүүн түүн үөһэ үктэммитим. С. Федотов
5. көсп. Ханнык эмэ суолу тутус, олоҕуҥ суолун оҥоһун. ☉ Встать, ступить на какой-л. путь (жизненный)
Кини өйө-санаата уһуктан, охсуһуу суолугар үктэнэн испитэ. В. Протодьяконов
Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. У. Ойуур
Эн билигин биир суолу чуолкай өйдүөхтээххин. Ол киһи куһаҕан суолга үктэнэрэ түргэнин, көнөрө ыараханын. И. Семёнов
♦ Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн көр атах
Маайа …… атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, чөмөйөн хааман баран, соҕуруокка быыһынан ыйдаҥардан көрдө. Эрилик Эристиин
Еремеев атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, ааҥҥа тиийэн иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
◊ Күөххэ үктэннэ көр күөх I
Күөххэ үктэннэххэ, дьэ, дьыл таҕыстыбыт диэн өрө тыыналлар, сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Күн Дьирибинэ
«Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев

туохт.
1. Туохха эмэ туһанарга наада буолбуту, сүппүтү көрдөөн таба түс, сит, баар гын эбэтэр таба көр. ☉ Отыскивать, обнаруживать, приобретать то, что нужно, потребно для использования, а также находить то, что исчезло или пропало
Хантан эмэттэн от булларбын диэн, күрүөнү тула кэрийэн көрдө да, бүтүн сыа хаартан ураты туох да үктэммэтэх. Н. Заболоцкай
Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
Уол оҥочолоох аргыһы булан, Уҥуор туораары тэриннэ. С. Васильев
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка муҥу көрө сылдьыахтааҕар биһиэхэ оҕо буолуҥ. Эрилик Эристиин
Сүрэҕи уматар ырыаһыт чыычаахтар Ардахтаан ыллаабат буоллулар; Сүөгэйдээх минньигэс тырымныыр тыллаахтар Ах баран саһар сир буллулар. Күннүк Уурастыырап
Хайа, алмааһы булууһубут дуо? Н. Габышев. Омоҕой баай мааны кыыһа …… сүтэн хаалбыт. Ону үс сыл тухары көрдүүллэр да булбаттар. Саха фольк.
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар (үксүн хоһулаһан) «куһаҕанын, төттөрүтүн талбыкка дылы» эбэтэр «чуолаан туран, чөкө бааччы» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «не придумать ничего лучшего, как...» и «именно»
[Буҕарҕана:] Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Саха фольк. Булан-булан барбыт ыалыҥ тиэрэтин. Болот Боотур
Туох санааттан булан-булан мин сааппыттан уордугут? Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ наадалааҕы, туһалааҕы таба хаамп. ☉ Набредать, наезжать на кого-что-л. нужное, полезное, находить
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
Ойуур иһинэн манна кэлэр кыра суолу булан кэллибит. С. Ефремов
Биирдэ бөтүүк Биһирэмнээх күнүгэр, Чаампы аннынааҕы Чалбах уутун булан, Күөкэҥнии-күөкэҥнии Күлүгүн көрүммүт. Күннүк Уурастыырап
△ Сорох ураты ситимнэргэ үгэргээһин ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В некоторых оборотах употребляется с ироническим смыслом и соответствует по значению русскому «найти» в выражениях нашел дурака, нашел на кого валить вину и т. п. Иллэҥи миигин булан соруйаҕын. Харчы эрэ туһугар сылдьар киһини булбуккун дии
□ Аччыгы миигин булан аһатан абыраары гыммыккын дии! Амма Аччыгыйа
[Ааныка:] Аны кимнээхпит кэлэн манна чупчуруһар сир булбуттарый? С. Ефремов
△ Туох эмэ чугас эбэтэр кэлин доҕоруҥ, олоҕуҥ аргыһа буолуох киһигин түбэһэ көрүс. ☉ Встречать где-л. близкого чем-л. себе человека или своего будущего друга, спутника жизни, находить
Уруубун булбут кэриэтэ Олус үөрдүм бу мантан. Баал Хабырыыс
Мин сырдык тапталбын, Мин хоһуун хотойбун Булбутум, сэгэрдэр, Бу өрүс биэрэгэр. С. Данилов
Семен мин бу дойдуга булбут саамай истиҥ, саамай эрэллээх доҕорум этэ. Софр. Данилов
△ Баартан талан туохха эмэ анаа, тал. ☉ Выбирать кого-что-л. для чего-л., находить
Хонуу көтөрүнүүн, Уу көтөрүнүүн Ордук элбээн мустубуттар, Саҥа тойону булаары Сахсыһан барбыттар. С. Васильев
△ Тугу эмэ (хол., буруйу) оҥорооччуну тустаан арый, туохха эмэ тустааҕы ый, чопчу быһаар. ☉ Устанавливать, выявлять (напр., виновного в чем-л.), определять кого-л. кем-л., находить
Луха буруйдаахтары булаары муҥнана сатаата. Амма Аччыгыйа
Тэрийээччилэри, кигээччилэри булан, эрдэтинэ оскуолаттан үүртэлиэххэ наада. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска стахановецтар бу бааллар диэн чорбоччу тутан булар ыарахан буолла. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ гынарга бириэмэтэ таһаарын, быыстан; туох эмэ ыккардыгар оҥорон хаал. ☉ Уделять время между основными делами чему-л., находить; успеть сделать что-л. за какой-л. промежуток времени. Бириэмэтэ булан бара сылдьаар
□ Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Хайдах да түгэн булан саҥа таһааран хааллахха сатанар. Н. Заболоцкай
Омуннаах муҥутаан, [омуннаах оҕо] дьиэни аанынан киириэх бокуой булбата быһыылаах. Дьиэлэрин уҥа түннүгүн хааһынан тобулу оҕуста. П. Ойуунускай
2. Бэйэҕэр ситис, тигис, түбэс (туох эмэ кэскилгэ эбэтэр, төттөрүтүн, эрэйгэ-муҥҥа). ☉ Получать, обретать для себя (напр., свободу, счастье или, наоборот, какие-л. муки), находить. Көҥүлү бул. Сырдык кэскили бул
□ Бу дьолу, көҥүлү, күн Ийэ дойдуну Буурҕалаах охсуһуу уотугар булбуппут. Күннүк Уурастыырап
Бу биир тылы ыпсаран эппэт киһи... Кинини кытта кэпсэтэн да киһи буоссаны булан ылбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Онон киһи ханна да баран биһиги холкуоспут иһигэр кырдьыгы булбат. С. Ефремов
[Далбарай:] Бэйэтэ эрэйи-буруйу була сатыыр. Н. Неустроев
△ Сорох тардыылаах аат тыллары кытта ситимнэстэҕинэ: «туох эмэ сөптөөх туругу, балаһыанньаны ылын» диэн ис хоһоонноох. ☉ В сочетании с некоторыми притяжательными существительными имеет значения «находить (нужное место, положение)»; «приходить (в какое-л. состояние, напр., пойти на лад)»; «приобретать (какое-л. качество)». Оннугун бул. Өйгүн-төйгүн бул. Сүһүөххүн бул
□ [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
Семен Иванович кэнники кэмнэргэ санаабыт санаата бу киэһэ олоҕун булла. Т. Сметанин
Ыллыктаах кэпсэтии кэмниэ-кэнэҕэс сүнньүн дьэ булан, үлэхамнас ымпыгын-чымпыгын ырыттылар. С. Федотов
Ийэ буор сирбитигэр, айыллыбыт аан дайдыбытыгар, Силлиэ-буурҕа охторбот, сиҥнэн-охтон биэрбэт Силиспитин үүннэрэн, тирэхпитин буллубут. П. Ойуунускай
3. Өйгүнэн тугу эмэ тобул, оҥор, ай. ☉ Придумывать, приобретать что-л. путем размышлений
Фашист сыабын хампарытар суолу булла словак уола. Эллэй
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Оту тыраахтарынан кыдамалыыр саҥа ньыманы булан, үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Ээ, дьэ, маладьыас! Сөп сылтаҕы булбуккун. Н. Якутскай
△ Тугу гынаргын эбэтэр тугу хайдах гынар сөбүн быһааран өйдөө, быһаар (үксүгэр буолб., мэлдьэх. ф-ҕа). ☉ Придумывать, соображать, как поступить, как отреагировать на что-л. или принимать решение о чем-л., находить, решать (обычно употр. в отриц. ф., оборотах)
Куока тугу гыныан булбата. Суорун Омоллоон
Макар хайдах да буолуон булбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэтэйбит омунугар уолчаан итинтэн атын тылы кыайан булан эппэккэ өрүтэ тыына турда. Софр. Данилов
△ Санаа, өй, толкуй диэн тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «тугу эмэ оҥорор санааны ылын» диэн суолталаах. ☉ В сочетании со словами санаа, өй, толкуй имеет значение «мысленно решать сделать что-л., задумывать, надумывать»
Хайа, туох буолла? Аны санаа булан баран хаалыа. Н. Заболоцкай
Соһуччу туох эрэ саҥа толкуйу булбут киһи быһыытынан Мундербек дьорҕойдо: «Ол турар яблокоттан уоран аҕал эрэ». Эрилик Эристиин
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар «сатаныа да суоҕу сатаан, тобулан өйдөөн» эбэтэр «сымыйанан оҥоро сатаан» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «проявлять необыкновенное умение, сноровку в достижении чего-л.» и «выдумывать что-л. невероятное, неправдоподобное»
Ол иһин! Кини киһи булан сылдьыахтаах этэ. Н. Лугинов
[Иван Степанович:] Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабакка, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Эҥсэн дириҥ номохтоохтук …… Оҕонньорбут лоп курдук Сатаан булан саҥарар, Саас-сааһынан таһаарар. Күннүк Уурастыырап
Итирэн бастара чэпчээбит Кулаактар син булан этэллэр: «Биһигини олоҕу түстээбит Дьоннору, тэйитэн эрэллэр», — дэһэллэр. Эрилик Эристиин
△ Төрөөбүт диэн тылы кытта ситимнэһэн «киһи көһүппэтэҕин курдук ойуччу үөскээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании со словом төрөөбүт употребляется в значении «составлять неожиданное исключение (в унаследовании родительских качеств)»
Маша майгыта үчүгэйинэн бар дьонугар бэркэ таптатар, кинини Андырыйаантан булан төрөөбүт оҕо дииллэр. М. Доҕордуурап
Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ …… Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. Дьэ оннук киһиттэн булан төрөөбүт оҕо эбит. «ХС»
△ Тугу эмэ ааҕан-суоттаан эбэтэр ырыҥалаан быһаар. ☉ Определять путем вычислений или разбора, находить. Икки чыыһыла сууматын бул. Тыл төрүт олоҕун бул
4. Кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ баарын арый, көрөн бэлиэтээ, өйдөө. ☉ Замечать, обнаруживать у кого-чего-л. что-л. (напр., недостатки), находить. Омсотун бул. Дьиэктэ бул
□ [Маайа:] Мин сөптөөх алҕастары булан эппитим. С. Ефремов
Кини сахалартан наар үчүгэй эрэ өттүн көрдүү, була сатыыра. Суорун Омоллоон
Уоруйах бастыҥа. Ол эрээри иитээччилэр кинини кыайар, киһи оҥорор уйан өттүн булбуттара. Н. Заболоцкай
5. Кими-тугу эмэ кимтэн-туохтан да ордук ордор эбэтэр хайдаҕынан эмэ аах, сыаналаа, ордук сир (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Считать кого-что-л. самым лучшим или самым худшим, находить (употр. в основном в отриц. ф.)
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы кини булбат. Суорун Омоллоон
Үтүө-мааны доҕорбор, Үрүҥ көмүс туллукпар Хоту халлаан анныттан Холооннооҕу булбатым. Баал Хабырыыс
6. Ханна, туохха эмэ тиийэн кэл, тиий. ☉ Приходить, приезжать к какому-л. месту, достигать чего-л.
Верхоянскай хребет арҕаһын булуоххар диэри …… наар өрө дабайан айанныыгын. Н. Заболоцкай
Киһи дьоллооҕо эрэ буоллаххына, өрүс уҥуоргутун булуоҥ. А. Федоров. [Нуучча норуота] Саха омугу саргылыыр санаанан Өлүөнэ биэрэгин булбутуҥ. Эллэй
△ Ханна, туохха эмэ эрэйинэн нэһиилэ тиий. ☉ С большим трудом добираться до какого-л. места, предмета, добредать, доходить
Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
Хата, Байыкка, төһө да эр киһи аатырдар, бэрт өр астаһан оҕус арҕаһын булла уонна оҕуһун уу диэки салайан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хонук сирбин араччы буллум. Амма Аччыгыйа
△ көсп. Ханна, туохха эмэ киир, киирэн бүк; тиий. ☉ Забираться, забиваться куда-л., прячясь от чего-л. или для покоя; падая, опускаясь, достигать чего-л.. Хорооҥҥун бул. Муннугу бул. Уу түгэҕин бул
□ Дьиэлээх дьахталлар, бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин билэннэр …… хаҥас диэки хоһу буллулар. И. Никифоров
Өйдөөх кыыл [эһэ], кинилэр ууларын алдьатыан баҕарбакка, тыатын булбут. Н. Заболоцкай
Тойонноро киирбититтэн чаҕыйбыт хамначчыттар муҥур орохторун — ороннорун буллулар. М. Доҕордуурап
△ Ханна эмэ таба бар, (суолгуттан) мунума. ☉ Правильно выбирать (дорогу куда-л.), не сбиваться (с пути), находить. Суолу бул. Отчуттарыгар суолун булан тиийэр дуу, суох дуу
□ Ол үрэҕи булан барар киһи аны биһиэхэ суох. Амма Аччыгыйа
Ханнык да тумаҥҥа суолу булуоҕум, Сирдьит буолуоҕа чуорааннаах ньуоҕу. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ бүтэр уһугун муҥурдаа, муҥурун бул. ☉ Находить, видеть конец, крайний предел чего-л.. Муҥурун бул
□ Хотойдуу көтө күөрэй, Дайбан түрбүү кынаккын — Бу сир хайдах бүтүөҕэй?! Суох, булбаккын кыраайын! П. Тобуруокап
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын …… Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Бу аатырар ат сэлиитин муҥурун булаары хаста да чупчуруйталаан көрдө да, ата сэлиитин өссө эбэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
7. кэпс. Ханна эмэ кэлэн олохсуй, сырыт; кимнээх эмэ кэккэлэригэр киир, кытын. ☉ Приходить куда-л. как на место пристанища или кормежки (напр., о хищниках и вредителях). Биһиги нэһилиэги бөрө булла. Бурдугу аһыҥа булбут
□ Мин тылланан бу пиэрмэни булбутум. П. Тобуруокап. [Нүһэр Дархан:] Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур …… Хоро сириттэн кэлэн бу Эбэ хотун дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
Эн, хотой аймаҕар холбоһон, Хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Үгүстүк кими эмэ абааһы көрөн үөхсүү курдук туттуллар. ☉ Часто употребляется для выражения негодования по поводу чьего-л. прихода, обращения к кому-л. с чем-л. [Уоһук:] Доҕоор, бу эн хайдах буолбут киһи биһигини буллуҥ? Н
Неустроев. Бу улууһу булуохтарыттан мин куһаҕан дьон буллулар диэн этэ сатаабытым. Эрилик Эристиин
△ Киһини мээнэ тугунан эмэ тыыт, сүгүннээмэ. ☉ Приставать к кому-л. с оскорблениями, руганью, преследовать кого-л. оскорблениями
[Баһылай:] Киһини тыыппакка, булбакка сүгүн олорбот ээ. А. Софронов
[Петя:] Туох муода киһигиний? Соруйан булаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
8. Кими-тугу эмэ тап, буулаа, тигис (туох эмэ куһаҕан туһунан). ☉ Находить на кого-л. (о болезни, несчастье и т. п.). Улахан кыһалҕа булла. Арахпат ыарыы булбут
□ Кырдьар кырыыс кыпчыйдаҕына, Сорсуйар муҥ буллаҕына …… Көхтөөхтүк, күргүөмүнэн Көрүлээхтээн сылдьыбыппыт Күндү-күндү эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маанылары батыста …… Билээччини билистэ, Дьадаҥыны сатыылатта, Умнаһыты булла бу астара [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Миигин буомба биитэр мэник Буулдьа да булуо илик. А. Твардовскай (тылб.)
♦ Барыах-кэлиэх сиргин булума — туох эмэ кутталга эбэтэр кыбыстыыга киирэн, улаханнык ыгылый, тугу оҥоруоххун булума. ☉ Приходить в сильное замешательство, растерянность перед какой-л. неприятностью, опасностью
Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин. Биир <уопсай> тылы бул — кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарсан сөбүлэс, тыл-тылга киирис. ☉ Достигать согласия с кем-л. в чем-л., находить общий язык в чем-л.
Кыра эрдэҕиттэн араас уопсастыбаннай үлэҕэ эриллибит буолан, дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир. ПДИ КК. Булбута эрэ муннун анныгар — бэйэтин киэниттэн атын дьоҥҥо биэрэр, үтүөлэһэр диэни билбэт. ☉ (У него) не в привычке отдавать другому что-л. от своего (о скупом человеке или человеке, живущем замкнуто)
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун …… Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сүһүөххүн бул — дьон тэҥэ сит-хот, киһи буол. ☉ Обретать силы для самостоятельной жизни, выбиваться в люди
Бу ыалга иитиллэн, мин киһи буолбутум, Сүһүөхпүн булбутум, атахпар турбутум. А. Бэрияк. Сүтэрбиккин бул — уһуннук суохтуу, ахта сылдьыбыккын көрүс, түбэс. ☉ Встречать, находить кого-л. долгожданного или что-л. долгожданное
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан [кыыһы көрөн], сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов. Тэҥнээххин булума — туохха эмэ уһулуччу кыайыылаах, сатабыллаах буол. ☉ Быть особенно сильным, умелым, не находить себе равного в каком-л. деле
[Туллук] Илим да баайар, бэл, тууну өрөр, Тимиринэн, маһынан арааһы уһанар, Күүстээх үлэҕэ бэл тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
◊ Була сатаан (сатыы-сатыы) — дьиҥэ-кырдьыга суоҕу баар курдук оҥорон, өйтөн ылан. ☉ Путем выдумок, измышлений (выдумывать то, чего на самом деле нет и не было)
[Ойуунускай] оҥоро сатаан, була сатаан, суруйаары эрэ суруйбат этэ. Суорун Омоллоон
Анна Андреевнам …… була сатыы-сатыы хайгыыр. Софр. Данилов
[Солко:] Куһаҕан дьон син бааллар, холобура, була сатыы-сатыы кириитикэлээбитэ буолааччылар. С. Ефремов

аат.
1. Дьон, норуот туспа олохсуйан олорор сирэ. ☉ Место, где кто-л. живет, местожительство
Алаас ааттаах, дойду сурахтаах (өс ном.). Бырадьаага кэриэтэ сылдьар киһибин. Бу дойдуга сылдьыбытым быдан буолла. А. Софронов
Ханна эрэ ыраах быйыл сайын бу дойдуну буулаан дьон бөҕөнү куттаабыт эһэ часкыйара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Арай, бу дойдуга кирпииччэ үктээбит буоланнар, буочука аҥаара тимир оһохтоох. Н. Габышев
2. Киһи төрөөбүт-үөскээбит сирэ, кини киэҥ эйгэтэ (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Место рождения, родина, родимый край (употр. в притяж. ф.)
Дойдубар Сунтаарга сынньана, кымыс иһэ, ыһыахха оһуокайдыы кэллим. И. Данилов
Дойдубар билэр дьонум аҕыйаан хаалбыттар, оҕолор дэлби улаатан, кими да билбэт буолбуппун. С. Ефремов
Билигин киниэхэ дойдутуттан ким да санаан суруйбат. Н. Габышев
3. Киһи, норуот олорор судаарыстыбата. ☉ Государство
Дойду өлөр-тиллэр кутталга киирэн, турардыын-турбаттыын кыайыы туһа диэн биир санаанан күргүөм үлэҕэ туруммуттара. И. Федосеев
Биһиги көрдүүр баайбыт, дойдуга маннык күчүмэҕэй күн кэлэн турдаҕына, улахан наадалаах буолуохтаах. Г. Колесов
Алмаас дойду промышленнай таһымын үрдэтэргэ, үлэ таһаарыытын элбэтэргэ көмөлөһөр. И. Данилов
△ Туспа судаарыстыба, омук сирэ. ☉ Зарубежные страны, зарубежье. Европа дойдулара. Азия дойдулара. «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы спортивнай оонньууларга Кытай, Япония, Индия, Корея, Монголия о. д. а. дойдулар оҕолоро кыттыыны ылбыттара
4. Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннарга утары туруоран). ☉ Центральные районы Якутии (в противопоставлении северным районам)
Г.У. Эргис дойду дьоно диэн Саха сирин киин өттүн эрэ дьоно буолаллар диэн чуолкайдык арааран этэр. Багдарыын Сүлбэ
Кини [Саха сирин киин оройуоннара] кытыы оройуоннарга биир тылга түмүллэн, үрдүттэн «дойду», «Дьокуускай» диэн киин сир быһыытынан бочуоттанан ааттанара. «ХС»
Дойду сирин кыыһа ааһа иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. ГИП КДь
△ Элбэх дьонноох-сэргэлээх сир, үөс сир (тыа сиригэр, үрэх баһыгар утары туруоран). ☉ Людная, густонаселенная местность; центральная усадьба
Мин санаабар, дойдуттан киһи тахса сылдьара буолуо. Н. Неустроев
Дойду сир сибикитэ, киһи алаас тыына билиннэ. Амма Аччыгыйа
Кыстатан таһаарбыт сүөһүтүн дойдуга үүрэн киллэрэн эстибит, аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. И. Данилов
5. Туох эмэ ураты айылҕалаах, көстүүлээх, тугунан эмэ уратыланар сир. ☉ Определенное место, пространство, местность
Бэл диэтэр …… чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов
Үгүс хайалар уонна сис хайалар үмүөрүһэн турар сирдэрэ хайалаах дойду диэн ааттанар. МНА ФГ
Халыма - өрүс сүнньэ, тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. «ХС»
6. истор. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар: ким эмэ бас билэр өлүү ходуһата. ☉ До революции и в первые годы советской власти: участок покоса, выпаса, принадлежащий кому-л. (частному лицу)
Дьахтарга дойду суоҕа. Уол оҕо сүрэхтэннин да дойдуланара. Багдарыын Сүлбэ
Бүтүн нэһилиэк дойдутугар баайдар бэйэлэрин бас билэр үптэрин курдук тойоргуур буолаллара. Эрилик Эристиин
Бу хочо бүтүннүүтэ Микииппэрэп кинээс дойдута. М. Доҕордуурап
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду фольк. - элбэх дойду (ахсаана биллибэт). ☉ Множество стран. Аҕыс дойдуга Албан ааттаныҥ, Тоҕус дойдуга Толомон сурахтаныҥ (алгыс.). Айыы дойдута (сирэ) фольк. - Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Орто дойду); сырдык күннээх үтүөкэрэ дойду. ☉ Мир под солнцем, земля, страна, где живут люди, происхождящие от айыы (светлых божеств)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, Айыы сириттэн арахсан барда. Ньургун Боотур
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны …… киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев
Аллараа дойду көр аллараа. Кэбис, эмээхсин, инньэ диэмэ. Хайа, ол Аллараа дойду сүртэн сүрдээх дойду буолуо эбээт. Ньургун Боотур
Таҥхата да куһаҕан, Табыллыбатах киһи буолла: Халлааны хамнатыыһы, Хараҕатын төлөрүтүүһү, Аллараа дойду-ну алдьатыыһы, Айдааны оҥорууһу. П. Ойуунускай
Анараа (ол) дойду көр анараа. Улуну эрэйдээх өллөҕүнэ, биһиги ол дойдуга холбоһуохпут. С. Зверев
Анараа дойдуга айаннаа (аттан) көр анараа. Чэ, бу... Валя... көрөн кэбис! Анараа дойдуга аттана сыстым быһыылаах. Аны да хайдах буолар биллибэт. В. Яковлев
Анараа дойдуга атаар (ыыт) көр анараа. [Бандьыыттар кинини] Аммаҕа тиийдэххэ анараа дойдуга атаарыах курдук буолан бэрт дөбөҥ соҕустук итэҕэйдилэр. «ХС». Бачча дойдуга - ыраах сиргэ (кэл, тиий). ☉ В такие далекие края (прибывать, ехать)
Эдэр суруксут үп-үчүгэйдик кинилэр диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт»,- диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дойду иччитэ көр иччи. Былыргы хараҥа дьон бу харыйаны, «дойду иччитэ» үүннэрбит маһа диэн ааттыыр сурахтаахтара. Суорун Омоллоон
Бу кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Дойдуну (дойдугун) быс көр өтөххүн быс. Аата суох сүөһүлэрин ойуурга таһы-быһа куоттаран кэбистэ, бука, дойдуларын быстахтара. И. Гоголев. Күн дойдута (сирэ) поэт. - сырдык күннээх ыраас, кэрэ дойду. ☉ Светлая, прекрасная, солнечная страна
Айыы сирэ аһаҕас, Күн дойдута көҥдөй (өс хоһ.). Ол айаҥҥа, буурҕаҕа Мин көлүөнэм кэлбитэ, Көҥүл ырыаҕа аһаҕас Күн дойдутун киэргэтэ. С. Данилов. Оҕуй бараан дойду фольк. - ким эмэ дьиэуот туттан, нус бараан олохсуйбут дойдута. ☉ Мир, свет, где кто-л. живет хорошо, уютно
Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ... П. Ойуунускай
Ол (анараа) дойдуга бар (аттан) көр анараа. Мыычаар ол батталлаах үйэ бүтэйдии нүөлүппүтүттэн өрүттүбэккэ, кинини кытта аҕыйах сылынан быысаһан ол дойдуга аттанара эрэ хаалбыт киһи. ФЕВ УТУ
Эн эһэҥ отут саастааҕар …… Ойоҕостотон үс хонукка сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр Ол дойдуга аттаммыта. «ХС». Орто дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах хонуу куйаар дойду; Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Аллараа дойдуга утары). ☉ Средний мир, где живут люди, происходящие от светлых божеств айыы (в олонхо представляется как «страна с ярким солнцем, вечнозелёной степью», антипод Нижнему миру)
Орто дойду аппатын-дьаппатын тэҥниэҥ суоҕа (өс хоһ.). Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, Баайын аҥаара баайдаах, Дьолун аҥаара дьоллоох Киһи буолуох тустаах этим. Ньургун Боотур. Сэттэ күнүстээх түүнү мэлдьи оонньоон-күлэн баран, Орто дойдуга сирдээх-дойдулаах дьон Орто дойдуга тарҕаһан хаалбыттар. Саха фольк. Орто дугуй дойду фольк. - айыы дьоно олорор бүөм сирдэрэ. ☉ Милая, уютная страна, где уединенно живут племена айыы
[Сөмөлүөт] Саха урааҥхай Саргылаах-уйгулаах Орто дугуй дойдутун Үөһээ өттүнэн …… Чаҕылҕанныы курбуулаан, Этиҥнии ньирилээн, Элэҥнэтэлээн ааста. Нор. ырыаһ. Улаҕатыттан Уорастыйан сырдыыр халлааннаах, Отохсуйбат От ньээкэ кырыстаах Орто дугуй буор ийэ дойду Оҥоһуута биир буолбатах. С. Васильев. Сүөл дойду фольк. - ыраах улахан, ытык сир, дойду. ☉ Дальняя, могучая, священная земля, страна
- Нохоо, Мин даҕаны эйиэхэ Сүөл дойдуттан Сөптөөх киһи буолуом. Ньургун Боотур. Тойук дойду кэпс. - олус ыраах, киһи ылла да тиийбэт сирэ. ☉ Очень отдаленнная местность; местность, до которой долго добираться (ехать). Дьэ, ол Кулун өлбүт диэн сиргэ айанныах диэтэххэ тойук дойду буоллаҕа. Туруу бараан (дьаҕыл) дойду фольк. - тулхадыйбат таһаалаах, дьон олоҕо сириэдийбит дойдута. ☉ Обжитая, непоколебимо надежная земля
Кыһын кыыһа кыскыар сата …… Туруу бараан дойдуну Туман-будук көрүҥнээтэ. Күннүк Уурастыырап
Орто туруу бараан дойдум, Ураанай кус туоһахтатын курдук, Туналыйа көстөн кэллэ. С. Зверев. Тэгил дойду фольк. - ыраах дойду. ☉ Далекая страна
Тэгил дойдуттан Тэҥнээх киһи буолуом Диэммин эйиэхэ тахсыбытым. Ньургун Боотур
Тэгил дойдуларынан тэлэһийэр киһи хайаан да биир эмэ омук тылын билэрэ наада эбит. «ХС». Үөһээ дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах, уйгу-быйаҥ дойдута, дьону төлкөлүүр үтүө айыылар-таҥаралар олорор дойдулара. ☉ Верхний мир, где живут светлые божества айыы (в олонхо представляется как «страна изобилия, где вечное лето»)
Үөһээ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһээ Дьылҕа Тойон Остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур. Кинилэр бу алаас сыһыыга түһэн үҥкүүлүү сырыттахтарына, Үөһээ дойдуттан ииппит Иэйэхсит хотун түспүт. Саха фольк. Үс дойду фольк., миф. - сир-дойду бүтүннүүтэ; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар барылара. ☉ Вселенная, все земли, все страны; все миры (Верхний, Средний, Нижний)
Үс дойду күрүөһүтүн сэрэтэн туран …… Сүүс омук сүбэтин түмэргэ. С. Зверев. Хамаан-имээн (томоон-имээн, кимээн-имээн) дойду фольк. - олоҥхоҕо туойулларынан, ол дойду маһыттан бухатыыр ох саатын оҥороллор. ☉ Легендарная страна, воспеваемая в олонхо: именно там растут деревья, из которых делают лук для богатырей
Хамаан-имээн дойду Хатыҥа хатыҥнаах, Кимээн-имээн дойду Киилэ кииллээх …… Томоон-имээн дойду тордохтоох Туоһунан тордоммут …… Көрүлүүр көр муос саа диэн …… Улуу ньургуна манна эбит. П. Ойуунускай. Хол дойду фольк. - ыраах сытар, тэҥ кыахтаах, күүстээх дойдулар. ☉ Дальние страны, равные по силе и мощи
Улуу омуктар убаҕастарыгар хамыйахтаммыт, Хол дойдулар Хойууларыгар быһахтаммыт Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ. С. Васильев
Хол дойдуттан холоонноохтор Холоспутунан бардылар. П. Ядрихинскай. Хоро дойдута (сирэ) фольк. - соҕуруу; көтөр кыстыыр сирэ. ☉ Страна, где зимуют птицы; южная страна
Хотоҕойдоох кыылбыт Хоро сириттэн кэлэн холбосто. Саха нар. ыр. II
Хотоҕойдоох аймаҕа Хоро сиригэр куотаары, Хонууга, ууга Холбоһон хоммут. А. Софронов. Эһэ-бөрө дойдута - киһи олорбот, кэлиитэ-барыыта суох түҥ сир. ☉ Безлюдная, глухая местность; тайга
Онно ким, хаһан оттообута баарай. Эһэ-бөрө дойдута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Иирэлээх үрэх баһыгар Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбэт санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
◊ Аҕа дойду үрд. - төрөөбүт ийэ дойду (ийэ дойду диэннээҕэр туттуллуута кыараҕас, ордук дойду көмүскэлин уонна күүһүн-уоҕун хаҥатыы туһунан этэргэ тут-лар). ☉ Родная земля, отечество (обычно употр. в контексте «защищать, оборонять страну, отечество»). Аҕа дойду Улуу сэриитэ. Арҕаа (арҕааҥҥы) дойдулар - Арҕаа Европа уонна Америка дойдулара. ☉ Страны Западной Европы и Америки
Эбиэт, сахалыы эбиэт буолбатах, миинин кытта аахтахха, биэс бүлүүдэттэн тэриллибит, арҕаа дойдулардыы эбиэт буолла. Д. Таас
«Бу үчүгэй өрүттээх түмүктэр, - диэтэ араатар, - арҕааҥҥы дойдулар экономическай санкциялар бэлиитикэлэрин ыыталларын үрдүнэн ситиһиилэннэ». «Кыым». Биир дойдулаах - кимниин эмэ биир сиргэ төрөөбүт эбэтэр олорор киһи. ☉ Земляк
Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
Семен Гаврильевиһы билигин даҕаны биир дойдулаахтара умнубаттар. АҮ. Бу дойду - киһи тыыннааҕар олорор сирэ. ☉ Мир, в котором живет человек, мир людей
Бу дойдуга күлүүгэ барыам кэриэтэ Күнүм сирэ кэриэс. С. Зверев
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата Мин барахсан бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Уон икки оҕобуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дойду киһитэ - Саха сирин киинин эбэтэр киин оройуоннарын олохтооҕо (хотугу сахалар өйдөбүллэринэн). ☉ Житель центральных районов Якутии (употр. в речи северных якутов)
Табаһыттар итиччэ үчүгэй ырыаны ким суруйбутун, хайалара ыллыырын туһунан туоһуласпыттарыгар, кыбыстыах иһин, дойду киһитэ тугу да билбэт буолан биэрдэ. «Кыым». Ийэ дойду үрд. - төрөөбүт дойду, төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родина, отчизна, родная сторона
Дьоллоох уол оҕо бар дьонугар, Ийэ дойдутугар дурда-хахха буолар, үҥүү-батас тутар. Суорун Омоллоон
Ийэ дойду ньуура тупсан Тупсан, уйгу буолла. Күннүк Уурастыырап. Илиҥҥи дойдулар - Азия дойдулара. ☉ Восточные страны, Восток
Илиҥҥи дойдуларга нүөлсүтүллэр эрэ хонууларга сир оҥоһуутунан дьарыктаныахха сөп. АЕВ ОҮИ
Илиҥҥи дойдуларга муҥура суох былаастаах ыраахтааҕылаах бөдөҥ судаарыстыбалар үөскээбиттэрэ. КФП БАаДИ. Соҕуруу (итии) дойду - дойду киин уонна соҕуруу регионнара. ☉ Центральные и южные регионы (России)
Соҕуруу дойду Сайыҥҥы түүнэ Саха сирин сайыҥҥы түүнүттэн атын. Т. Сметанин
Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап. Тас дойду - кыраныысса таһынааҕы дойду, омук сирэ, судаарыстыбата. ☉ Зарубежье, зарубежные страны, заграница. Аан дойдутааҕы тустуу күрэҕэр тас дойдуттан алта уонча күрэхтэһээччи кэлбит. Төрөөбүт дойду - 1) Ийэ дойду. ☉ Родина
Сүөһү иитиитин сайыннарарга төрөөбүт дойдубут улууттан улуу соругу туруорар. М. Доҕордуурап
Гайдар кинигэтин дьоруойун холобурунан үөскээбит бу кэрэ хамсааһын сэбиэскэй оҕолор төрөөбүт дойдуларыгар итии тапталларын …… чаҕылхай көстүүтэ буолан саас-үйэ тухары умнуллуо суоҕа. Софр. Данилов; 2) киһи күнү көрбүт, үөскээбит, улааппыт сирэ. ☉ Родимое место, родная сторона
Бэл, бу кыра булгунньах үрдүгэр ыттыбыппар, төрөөбүт дойдум ньуура кэҥээн көһүннэ. Суорун Омоллоон
Өр сылдьыбакка гынан баран таҕыстахха, төрөөбүт дойду күндү буолар эбит. С. Ефремов
Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов. Хайа дойду кэпс. - туохха эмэ наһаалааһыны дьиктиргээн эбэтэр сөбүлээбэккэ этии. ☉ Восклицание, выражающее удивление или неодобрение относительно поведения кого-л.
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур. Хоту дойду - 1) киин улуустартан хоту сытар. ☉ Район, край, расположенный к северу от центральной Якутии
Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс ыттарын, арыт бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ үөрэммит. Н. Якутскай
Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай; 2) Саха сирэ (Россия киин уонна соҕурууҥҥу регионнарынан арааран этиигэ). ☉ Север (северные регионы)
Ол эрээри ийэ кыраай, Оҕоуруу угуйуута Улахан буолан, ыҥырар Миигин хотугу дойдуга. Эллэй
Хоту дойдубут барахсан Сайынын, кырдьык, кумаардаах, Кыһынын чысхаан тыаллардаах. П. Тулааһынап