добровольный; добровольнай общество добровольное общество.

послелог, упр. осн. п. по, в отношении; наука өттүнэн в отношении науки; байыаннай өттүнэн в военном отношении; бу өттүнэн в этом отношении; ол өттүнэн в том отношении; баҕа өттүнэн по желанию; квҥүл өттүнэн добровольно; күүс өттүнэн силой.

1) быть дружинником, вступать в добровольную народную дружину; 2) выходить на дежурство в качестве дружинника.

аат. Көҥүл өттүнэн эбэтэр куһэллэн төрөөбүт дойдутуттан атын судаарыстыбаҕа көспүт, олохсуйбут киһи. ☉ Человек, который вынужденно или добровольно переехал в другую страну на постоянное место жительства, эмигрант
«Эмигирээннэр ортолоругар, баҕар, бассабыыктар үспүйүөннэрэ эмиэ баар буолуохтарын сөптөөх», — диэн Джексон тыллааҕа. Н. Якутскай
Мин эдэр эмигирээннэртэн ордук Николай Эрнестович Бауманы кытта тапсыбытым, кини оччолорго Полетаев диэн псевдонимынан Швейцарияҕа олороро. «ХС»

сыһ. Үчүгэйинэн; киһилии быһыынан; көҥүл өттүнэн. ☉ Похорошему, добром; добровольно (употр. с отриц. ф. гл., в отриц. оборотах)
Аҕалара аанньанан байбатаҕа, Албынынан аатырбыта. А. Софронов
Аанньанан арахсыбатым буолуо, сүгүнүнэн сүктүбэтим буолуо. И. Гоголев
Бөрө кэлбит, бу аанньанан сүктүбэт адьырҕа. В. Протодьяконов
Аанньанан ааһыа дуо Сэрии да ыар муҥа, Ахса суох сүтүкпүт Умнуллуо дуо ама?! М. Хара
♦ Аанньанан ааспат — си-дьүгээр ааспат, алдьархайа суох ааспат, туох эрэ куһаҕан содуллаах буолар. ☉ Иметь дурные последствия
Адьырҕа кыыл утуйа сытар соҕотох кыракый кыысчааҥҥа аанньанан ааспат алдьархай буолан ааҥнаата. Далан. Аанньанан аттаммат — сүгүнүнэн арахсыбат, алдьархайы оҥорон тэйэр. ☉ Быть неотвязчивым, со злым намерением (из фольк.)
Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүөл дойду оҕото, аанньанан аттаммат Атын алаас оҕото кэлбит. П. Ойуунускай
Бары да дьон атамааннара сылдьаллар, туохтан да иҥнэнтоллон туруо суох көрүҥнээх дьон. Бука аанньанан аттамматтара буолуо. Болот Боотур. Аанньанан аттан — сүгүнүнэн араҕыс (былыргы алгыс тылыттан). ☉ Покинуть, не причинив ничего плохого (из старинного заклинания)
Тойон эһэм, хара тыа маанылаах кыыла, сүгүнүнэн сүгүн, аанньанан аттан! Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Аһаҕас халлаан анныгар ыытыллар элбэх дьонноох оонньуу-көр. ☉ Массовое празднество под открытым небом
И. Строд этэрээтэ кэлбитин норуот ырыаһыттара күөх дьаарбаҥ күүлэйин түһэрэн көрсүбүттэр. С. Зверев
△ От үлэтигэр элбэх дьон мустан, куоталаһыы тэрийэн, төлөбүрэ суох кимиэхэ эмэ үлэлээн биэриилэрэ. ☉ Массовый добровольный неоплачиваемый труд во время сенокосной страды, сопровождаемый угощением со стороны заинтересованного лица (в старину — форма эксплуатации баями своих близких соседей)
Былыргы күүлэй үгүс өттө аат эрэ былдьаһыытыгар тэриллэрэ үһү уонна от охсуутун үчүгэйин-куһаҕанын соччо аахсыбаттара үһү. Саха сэһ. II
Бүгүн манна Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Амма кытылын быйаҥнаах бастыҥ хочолорун атын нэһилиэктэргэ олохтоох баайдар бас билэллэрэ, сыл аайы бэдэрээтинэн уонна күүлэйинэн оттотон тыһыынчанан сүөһүнү кыстаталлара. Багдарыын Сүлбэ
2. Туһалааҕы тугу да гыммакка көлдьүн, иллэҥ сылдьыы. ☉ Праздное безделье
Онон буоллаҕына үбүнэн аһыысии сырыттаҕа. Туома, бэйэтэ даҕаны күүлэйи таптыыр суола. Н. Неустроев
Үчүгэй дьон быыһыгар харчыны эрэ эккирэтэр, Арыгыны, күүлэйи, содуру таптыыр Куһаҕан дьон эмиэ бааллар, Кинилэри тумнуҥ. И. Гоголев
Биһигини отой үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааттыыллар. С. Данилов
♦ Күүлэй тэбэ сырыт — туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ таах сырыт. ☉ Бить баклуши, гонять лодыря
Киимэ, иккис кылаас үөрэнээччитэ, уруогу көтүтэн күүлэй тэбэ сылдьар курдук санаммат быһыылаах, сирэйэхараҕа ньэмэйэн холкута сүр. П. Аввакумов
Тустаах үлэтэ суох, төрөппүттэрин харчыларыгар күүлэй тэбэр бэдиктэр — эдэр дьоннор бааллар ээ. «ХС»
Баҕар ким эрэ суруйааччылар онно күүлэй тэбэ, чэй иһэ сылдьыбыттара буолуо диэх курдук өйдүөхтэрин сөп. «Кыым»
русск. диал. гу´ляй

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»

аат.
1. Былыргы итэҕэлинэн суостаах иччилэргэ, тыыҥҥа тугу эмэ бэлэх биэрии. ☉ В древних религиях: приношение чего-л. в дар духу, божеству, пожертвование. Ойуун кыырыытыгар сиэмэх абааһыларга, иччилэргэ хааннаах сиэртибэни биэрэн, өлөрбөттөрүгэр-өһөрбөттөрүгэр үҥэн-сүктэн көрдөһүллэр
Саха фольк. Аҕабыыт кинээстиин куомуннаһан, Бөтөҥкө бултаабыт булдун быһа аһарбакка таҥараҕа сиэртибэ …… диэн көрдөөн ылаллара. Далан
Таҥаралар санааларын табаарылар египтяннар кинилэргэ сиэртибэ биэрэллэр. КФП БАаДИ
2. Туох эмэ туһугар үбүнэн эбэтэр аһынан-таҥаһынан босхо биэрии. ☉ Добровольный безвозмездный дар, передача денежных средств или каких-л. предметов в пользу чего-л.
Оскуола туттараллар үһү, онно сиэртибэтэ биэр. Болот Боотур
Биһиги Мелений епископ көҥүллээһининэн сиэртибэ хомуйбуппут. Эрилик Эристиин
Биирдии дьон үгүс сиэртибэни киллэрбиттэрэ. П. Филиппов
3. Туохха эмэ сүтүк (хол., сэриигэ) эбэтэр киһи биири батыһан атыҥҥа сүүйтэриитэ, ночооттоонуута. ☉ Жертва (напр., войны); пожертвование чем-л. одним в пользу чего-л. другого
Сэрии диэн сэрии. Сэрии сиэртибэтэ суох буолбат. Т. Сметанин
Саҥа саҕалааһын сыыһата, алҕаһа, ону ааһан сиэртибэтэ суох буолбатын бэйэҕит бэркэ билэҕит. В. Ойуурускай
Өстөөх утарылаһыыта олус күүстээҕэ. Сиэртибэ икки өттүттэн элбэх этэ. КН ТДь
4. саахымат., дуобат. Кыайыыны ситиһэр сыалтан күүстээх фигураны мөлтөх фигураҕа уган биэрии. ☉ Жертва (в шахматах, шашках)
Билигин үрүҥнэр соһуччу сиэртибэни оҥорон, кыайыыга оонньуур кыаҕы ылаллар. НСС ОоО. Сиэртибэ кэнниттэн охсуһуу хартыыната тосту уларыйар. КА СОоО. Элбэх хаамыылаах уустук комбинациялар, күүтүллүбэтэх сиэртибэлэр, ньуолбар кэтэһэр хаамыылар — түргэнник толкуйдуу охсор дьоҕуру эрэйэллэр. ПРДь ДДь
◊ Сиэртибэ буол — туох эмэ туһугар күүскүн, сыраҕын бараа, толук буол эбэтэр туох эмэ содулугар оҕустар, түбэс. ☉ Стать жертвой чего-л.
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов
Биһиги бэйэбит алҕаспытыттан, бэйэбит акаарыбытыгар сиэртибэ буолан эрэбит. Эрилик Эристиин
русск. жертва

I
аат. Кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа. ☉ Лягушка
Ууну охсон баҕаны куттаама (өс хоһ.). Баҕа бадарааныгар бардам (өс хоһ.). Баҕа – баҕатыгар, чоху – чохутугар (өс ном.). «Хата, үлэлээ, доҕоор, эбэҥ аһатаары маҥнай баҕатыттан маанылаабыта буолуо, бу сырыыга балык кэлиэ», – Сэбирдэх күлэн кэбистэ уонна куйуурун ойбонугар уган эргитэ турда. Амма Аччыгыйа
тюрк. бака, паҕа
♦ Баҕа айах – баҕа айаҕын курдук киэҥ айах. ☉ Широкоротый (человек), имеющий широкий рот.
◊ Баҕа балык түөлбэ. – амтана хатыыска маарынныыр эрээри куһаҕан көрүҥнээх өрүс балыга. ☉ Речная рыба, невзрачная на вид, но по вкусу напоминающая осетра, широколобка. Баҕа балык үөскүүр уута. Баҕа батаһа бот. – батаска маарынныыр сэбирдэхтэрдээх күөх бөдөҥ сибэккилэрдээх намтал сиргэ үүнэр от үүнээйи. ☉ Ирис сибирский (касатик щетинистый)
Баҕа батаһа ардайдаах манчаары окко кирийэн сүтэ-сүтэ, сүлбэ уута сүүрүгүрэр. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана сайын, баҕа батаһа от сибэккилэнэн бүтүүтэ, аҕатынаан Дулҕалаах толооҥҥо от охсо киирэллэрэ. Н. Якутскай
Үгүс эмтээх үүнээйилэр баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. С. Дадаскинов. Баҕа хаата зоол. – уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска хаата. ☉ Беззубка (моллюск). Баҕа хаата, син эмиэ хаба хаатын курдук, испиэскэ састааптаах. Баҕа ыамата зоол. – баҕа үөскэҕэ. ☉ Головастик, личинка лягушки. Сылгы баҕата – сылгы туйаҕын үөһээ өттүгэр баар ур, чэр. ☉ Наросты выше копыт у лошадей.
II
аат. Тугу эмэ оҥорор санаа, күүстээ олоххо киллэрэр дьулуур. ☉ Желание, стремление что-л. сделать
Үгүс киһи өйө үпкэ эрэ буолбат, бары киһи баҕата баайга эрэ буолбат (өс хоһ.). Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
Өлөөччү кэриэһин, тыыннаах баҕатын Өс-саас уордаах хараҕын ырыам астын. Т. Сметанин
Сүүсчэкэ сыллаахха Манчаары Баһылайга көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова
♦ Баҕата ханар – санаатын ситэн дуоһуйар, баҕата туолар, тохтуур. ☉ Быть полностью удовлетворенным исполнением желаний, насыщаться
Баарга баҕа хаммат (өс хоһ.). Баҕата ханыар диэри үлэлээн тахсарын таптыыр. Н. Заболоцкай
Хас эмэ күнү быһа ардаабыт халлаан, баҕата дьэ ханан сүрэҕэлдьээбит курдук сэниэтэ суохтук сэппэйэ турда. С. Федотов. Баҕа (санаа) хоту – эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, баҕа курдук, санаа курдук, туох да мэһэйэ суох (туохха эмэ табыллан ис). ☉ Как по желанию, как и хотелось (о везении кому-л., в чем-л.)
Бииктэрэ баҕатын хоту уонна алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов
Баҕаҥ хоту санаабыккын барытын ситэн истэххинэ, олох интэриэһэ сүтэр ини. Н. Лугинов
Күнтэн быһа иитиллэр, Батарыайалар үлэлииллэр, Күтүр сүүнэ тутуулары Баҕа хоту ититэллэр. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. багадьи ‘орудие, инструмент, снасть’
◊ Баҕарар баҕа – санаа ымыыта оҥостон дьулуһар баҕа. ☉ Заветное желание
Уол оҕо буолан, эн баҕарар баҕаҕын ситэрэн, үтүө сырыыны сылдьан кэллим! А. Софронов
Баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуһуута кинини кынаттаан көтүтүөх курдуга. Н. Якутскай
Бу сэбиэскэй буойун дьоруойдуу охсуһуутун, кини баҕарар баҕатын кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр сорук уусуран литература бүтүннүүтүн иннигэр турбута. Софр. Данилов. Баҕа өттүнэн – ким да күһэйбэтэҕин үрдүнэн, бэйэтин санаатынан, бэйэтин баҕатынан. ☉ По собственному желанию, добровольно
Кини сэттэ уончалаах, ыарытыган. Көр, уонна бэйэтэ баҕа өттүнэн күҥҥэ 3,5 кубометр буору хаһан тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Суут ыйааҕынан сылдьар киһибин, баҕа өттүбүнэн кэлбэтэҕим. А. Софронов
Семен баҕа өттүнэн тылланан пиэрмэҕэ ыанньыксыттыы барбыта. «Кыым». Баҕа санаа – санаа дьулуура, санааҕа сылдьар ыра, ыра санаа. ☉ Желание, стремление к чему-л.; мечта
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. И. Данилов
Кини хас биирдии тыла холкуостаахтар сүрэхтэригэр күөдьүйэн эрэр баҕа санааларын эбии сайыннарда. М. Доҕордуурап
Бу түгэҥҥэ салаллар Мин түбүктээх төбөбөр Бардам баҕа санаалар Миигин күүрдэ көбөллөр, Көҕүтэллэр, сөҥөллөр. С. Данилов. Санаа баҕата – өйгө эрэ баар дьулуур, өйүнэн оҥорон көрүү. ☉ Желание (в мыслях), заветная мечта, мечтание
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. И. Данилов
Сүрэх сылааһын, Санаа баҕатын Сиэннэрим манна эппит курдуктар. «ХС». Сүрэх баҕата – өйсанаа, дууһа баҕарар баҕата. ☉ Желание сердца, души
Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат (өс хоһ.). Мин кинини өр да көрүөхпүн, көрсүөхпүн баҕаран сүрэх баҕата, санаа дьулуура оҥосто сырыттым этэ! А. Бэрияк
Килбиктик көрсүһэ турбуппут, Сүрэхпит баҕата биир этэ: Биһиги төрөөбүт норуоппут Төлкөтө үрдүүрүн иннигэр. П. Тулааһынап
ср. монг. баха ‘радость, охота’

1. аат.
2. Уопсастыбаҕа, уопсастыбаннай-политическай олоххо тутулуга суох буолуу. ☉ Независимость, отсутствие стеснений и ограничений в общественно-политической жизни общества
   Ол кэпсэтиилэртэн чахчы өйдөөбүтүм эрэ диэн баар: «Өрөбөлүүссүйэ чугаһаата, онон саха эдэр ыччата, көҥүл иннигэр мөккүһэр мөккүөргэ бэлэм буол», — диэн ыҥырбыттарын эрэ. П. Ойуунускай
   Батталы утары өрө турарга, көҥүл иһин охсуһарга быһаччы ыҥырара. Софр. Данилов
3. Уопсайынан кыһарыйыы, хааччахтааһын суох буолуута. ☉ Личная свобода, отсутствие всяких ограничений, стеснений в чем-л.
   Эн, Сергей, үчүгэй киһи эрээригин, биир муодалааххын ээ — киһи көҥүлүн, туой, тууйа сатыыр идэлээххин эбит. В. Яковлев
4. Хаайыыттан тахсыбыт киһи туруга. ☉ Освобождение (из мест заключения). Көҥүлгэ тахсыбыт
5. Тугу эмэ гынарга (хол., бултуурга) быраабы биэрэр докумуон; тугу эмэ гынарга быраап биэрии. ☉ Документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.; разрешение
   Холкуос бырабылыанньата уон тайаҕы бултуурга көҥүл ылбыта. С. Никифоров
   Эн дьиэ туттаҕын, онон Сатыровтан маска көҥүллэ көрдөө дииллэр. И. Федосеев
   Били Солко [киһи аата] түөкүн көҥүлэ суох бөөлүүн куораттаан хаалбыт. С. Ефремов
   Дьуһуурунай генералга бэйэтэ тиийиэҕин, — салалтаттан көҥүлэ суох. Л. Толстой (тылб.)
6. даҕ. суолт.
7. Баттабыла суох, кыһарыйыыта суох. ☉ Не знающий стеснений, протекающий в условиях отсутствия угнетения, насилия, свободный
   Көҥүл олоҕу ыламмыт Көҥүлбүтүн тутуоҕуҥ! Саха фольк. Ол суруктар көҥүл норуот эйэлээх олоҕун аймаабыт фашистарга өһөгөйдөөх өһүнэн, сэбиэскэй норуот кыайыытыгар энчирээбэт эрэлинэн тыыналлар. Софр. Данилов
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана …… баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
8. Кимтэн да тутулуга суох. ☉ Вольный, независимый
   Күлүмүрдэс дьүһүннээх, Көхсөөх сүрэхтээх, Көҥүл өйдөөх …… Көмүстээхэй доҕоччугуом! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күөххэ устар күнүм курдук, Көҥүл көтөр күндү туллук, Сыыдам сырыы кынаттаргын Сырдык диэки салайбыккын. Эллэй
9. сыһ. суолт.
10. Туох да хааччаҕа суох; туох да мэһэйэ суох. ☉ Беспрепятственно, свободно
    Көҥүл үөхтэриэм суоҕа. Амма Аччыгыйа
    Эйэлээх үлэ көҥүл күүрэр Өрөгөйдөөх күннэригэр …… Ийэ дойдуга биэрэрбит Аан дархан андаҕары. А. Бэрияк. Кыһыл этэрээтин хамандыыра Халлааскы …… ячейка сэкирэтээрэ Попов буолан сүбэлэһэн, билиэн бэриммит бандьыыт саллааттарын баппыыска сурук ыла-ыла көҥүл ыыталыыллар. И. Бочкарев
11. Чэпчэкитик, улаханнык соруммакка, күүһүн-күдэҕин бараабакка. ☉ Легко, словно играючи, без видимых усилий
    Тустууга көҥүл айбардаан бастаата. — Таҥастыын-саптыын син сэттэ уонча киилэлээх оҕонньор буолуом этэ эбээт. Ону кини көҥүл тутар-хабар. Амма Аччыгыйа
12. Туттуу түһүк форматыгар: талбытынан хайдах саныырынан; кимтэн да тутулуга суох, дьаалатынан. ☉ В форме орудного падежа: свободно, как желает; самотеком, стихийно
    Көмүс остуол көҥүлүнэн оҥоһуллар үһү (тааб.: күөл тоҥоро). Хотугу тумус тыа анныгар баар кумахтаах элгээн үрдүгэр кирпииччэ үктээтим уонна сайылык бэтэрээ өттүгэр, биир сири бэйэм көҥүлбүнэн талан ылан, иин хастан ытыыстаан кэбистим. Эрилик Эристиин
    Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
13. сыһыан т. суолт.
14. Баҕар, оннук буолуон сөп. ☉ Возможно, может быть, может
    Бу сүөһүбүт көҥүскэ киллэрэн ыһан да кэбистэҕинэ көҥүлэ сүөһү, — Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
    — Сибилигин да киирэн кэллэҕинэ көҥүлэ. Софр. Данилов
    Медпууҥҥа сылдьан көрдөрбүт, соччо улахана суох үһү. — Ким билэр, улаханнык да үлүппүт буоллаҕына көҥүлэ. М. Доҕордуурап
15. Тугу баҕарар гынара талбыта. ☉ Волен (делать что угодно)
    Тойон тугу туойара көҥүлэ (өс ном.). Онно ким даҕаны хамнаһын бачча диэн догубуордаспат, барытын бэйэтэ сөбүлүүрүнэн биэрэригэр-биэрбэтигэр көҥүлэ үһү. Саха фольк. Үбү мин бэйэм сырабынан булбутум уонна бэйэм хайа баҕарар туттарбар көҥүлүм. Эрилик Эристиин
    Дьиэҕэ Чыычаах [оҕо аата] соҕотоҕун көрүлүүр үгэстээх: ыллыырыгар көҥүл, ытыырыгар көҥүл. Күндэ
    ♦ Көҥүл арыыта калька, истор. — муора арыытыгар баар Куба судаарыстыбата Арҕаа полушариеҕа соҕотох социалистическай судаарыстыба буолбутун ойуулаан ааттааһын. ☉ Остров Свободы (неофициальное название Кубы)
    Көҥүл арыытын [Кубаны итинник уобарастаан ааттыыллар] холобура Америка норуоттарын тутулуга суох буолар иһин охсуһууга күүрдэр. КВА МГ. Көҥүл көнтөһүн тут — туохха да наадыйбакка, кыһаллыбакка көҥүл сырыт, көҥүл бар. ☉ Жить свободно, вольно, без нужды и забот (букв. держать поводья свободы)
    Күнүһүн аһыы-аһыылар Көҥүл көнтөһүн туталлар. Күннүк Уурастыырап. Көҥүл көппүт киһи кэпс., сөбүлээб. — бэйэтэ сөбүлээбитинэн бардамнык сыл-дьар киһи. ☉ Человек, не признающий норм общественной морали. Дьэ, сууту-сокуону билиммэт көҥүл көппүт киһи дии. Көҥүл көрүлээн (олор) кэпс. — талбыккынан айбардаан (олор). ☉ Привольно, вольготно (жить). Бүүкээнниир Ыаһах …… кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан, көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Бэйэтэ тугу таптыырынан, тугу саныырынан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Көҥүл көт — туох эмэ хааччахтан, кыһарыйыыттан босхолонон, батталтан төлө көтөн көҥүл бар. ☉ Быть свободным, вольным, независимым (букв. свободно летать)
    Кэрэтиэн, кытаанах муҥнары ааспыттар, Кытарбыт тимири үрдүнэн хаампыттар — Билигин үрүҥ күн сырдыгын көрбүппүт, Күөх хочо күөнүгэр бу көҥүл көппүппүт. С. Васильев
    «Баһыыба, дьэ көҥүл көттөҕүм!» — Охоноон үөрүүтүттэн сирэйэ итий-итий гыммахтаата. «ХС». Көҥүл тыын — туох эмэ түбүктэн, эбээһинэстэн босхолонон уоскуй, чэпчээ, һуу гын. ☉ Вздохнуть свободно, почувствовать облегчение (обычно — освободившись от забот, обязанностей)
    Үөрэхпин бүтэрэн дьэ көҥүл тыынным. НАГ ЯРФС I. Көҥүл ыыт — ылыныллыбыт бэрээдэги, сиэри таһынан быһыыланары тохтотума, хааччахтаама. ☉ Ослабив требовательность, сделать кого-л. своевольным, плохо повинующимся, распустить кого-л.
    Олус эрдэ биһиги кинини куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору олус көҥүл ыытан, кини этинхаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон. Көҥүлэ көҥүллэҕэр кэпс. — бэйэтин көҥүлэ (тугу гынара), бэйэтэ биллин (тугу гынарын). ☉ Пусть сам решит (что делать), он волен делать что-л. по своему усмотрению.
    ◊ Көҥүл ааһар пиэскэ саахымат. — утарылаһааччы бүтэһик лииньийэтигэр тиийэр кыахтаах пиэскэ. ☉ Проходная пешка. Биллэрин курдук, эндшпильгэ көҥүл ааһар пиэскэ олус улахан суолталаах. КА СОоО II–III. Слон уонна ладьялар ситимнээх көҥүл ааһар пиэскэлэри үчүгэйдик өйүүллэр. КА СОоО II–III. Көҥүл өттүнэн — бэйэтэ баҕатынан, баҕа санаатынан. ☉ Добровольно, на добровольных началах
    Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
    1889 с. сыылынайдар уонна кинилэри кытта көҥүл өттүнэн кэлсибит аймахтарын ахсаана сэттэ тыһыынча икки сүүс уон түөрт киһи буолбута. «Кыым»
    Көҥүл ситим көр ситим. Көҥүл ситимҥэ өйдөбүллэринэн сөп түбэһэр эрэ тыллар ситимнэһэллэр. СЛСПҮО
    Саха учуонайдара сомоҕо домох көҥүл ситимтэн уратытын таарыйан суруйбуттарын ахтыахха сөп. СЛСПҮО. Көҥүл сурук — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар быраап биэрэр докумуон. ☉ Разрешение, документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.
    Оҕонньор мас кэрдэргэ көҥүл суругун хаста да төхтүрүйэн аахпыта. И. Федосеев
    Ийэм нэһилиэк сэбиэтигэр баран, кучуну, эрбэһини оттуурга көҥүл сурук аҕалла. «ХС»
    Көҥүл тиэмэ көр тиэмэ. [А.Е. Кулаковскай] сороҕор бэйэтин хоһооннорун ааҕара уонна биһиэхэ көҥүл тиэмэҕэ хоһоон суруйтаран көрөрө. Суорун Омоллоон
    Көҥүл тустуу көр тустуу. Көҥүл тустуу — саха да, монгуол да ис сүрэҕиттэн ылларбыт оонньуута. И. Федосеев
    Биһиэхэ спорт көрүҥүн быһыытынан көҥүл тустуу эмискэ киирэн киэҥ сайдыыны ылбыта. «Кыым». Көҥүл тылбаас көр тылбаас. Көҥүл хамсаныылар (толоруулар) спорт. — гимнастикаҕа: туох да көмө тээбиринэ суох хамсаныылары оҥоруу. ☉ Вольные упражнения (в гимнастике)
    Художественнай гимнастика олус уустук көрүҥ: многоборье биэс көрүҥэ — лиэнтэнэн, булаванан, мээчигинэн, скакалканан эрчиллиилэр уонна көҥүл толоруулар киирэллэр. «Кыым»
    Көҥүл хоһоон көр хоһоон. Көҥүл хоһоон форматын сайыннарыы, байытан иһии түмүгэр бэртээхэй айымньылар суруллубуттара, суруллаллар даҕаны. СГС ӨСҮДь
    «Саллаат» — биэстэн уон биэскэ диэри сүһүөхтээх алталыы строкалаах строфалартан тутуллубут көҥүл хоһоон. КНЗ ТС. Куобах көҥүлэ — күһүн саҕаланан баран кыһын бүтүөр диэри куобаҕы бултуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на зайцев (обычно с октября по март)
    Үлүмнэһэн, кус оҕото көтүөр тиийбэккэ, куобах көҥүлүн көһүппэккэ быраканьыардаан быһа сытыйабыт. «ХС». Кус көҥүлэ — саас уонна күһүн кустуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на уток (определенные сроки весной и осенью)
    Күөдьаатык көбдьүөрүһэ Ону-маны кэпсэттибит, Бүгүн кус көҥүлэ, Бултан эмиэ мэлийдэхпит. Урсун
    ср. тюрк. көҥүл ‘сердце’