n. health [<Russ. доброта ]

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

I
1. сыһ. Дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик, чуолкай. ☉ В самом деле, точно, действительно
Кини чахчы санаан олорор санаатын судургутук, истиҥник эттэ. Амма Аччыгыйа
Чахчы таптыыр киһи ити курдук быһыыланыан сатаммат. С. Ефремов
Муҥур үрэх ыалыгар киирэн тахсарбар бартыбыалым чахчы баара. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Олоххо буолбут, баар суол, дьиҥ көстүү. ☉ Действительность, правда, факт
Чаҕылытан тоҕо бэрдэй, Чахчыны даҕаны эппит. Баал Хабырыыс
Улахан суолталаах боппуруостары сырдатар баһаам элбэх чахчыны саһыаран сыталлар. Эрчимэн
О.Н. Бётлингк маҥнайгы сабаҕалааһынын бигэргэтэр эбии чахчылар кэлин көстүбүттэрэ. СПА СТИ
◊ Ала чахчы көр ала I
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баар чахчы көр баар. Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
ср. др.-тюрк. йахшы ‘хороший, добрый; хорошо’, хак. чахсы ‘хороший; хорошо, доброта’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллэр санаа дьиҥнээх диэн бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное подчёркивание подлинности высказываемой мысли (действительно, в самом деле)
Чочуобуна, чахчы, билиҥҥи кэмҥэ үлэлээбэт. Амма Аччыгыйа
Дьэ, чахчы, кириитикэ диэн суоҕа. Н. Габышев
Сорохторо баҕас, чахчы, Үлэ суоҕуттан муҥнаналлар. Р. Баҕатаайыскай

1) общее название разного вида насекомых личинок, гусениц и т. п.; үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы погов. подобно кривому журавлю, нашедшему червяка (говорится о человеке, к-рый пользовался добротой других, но сам, став состоятельным, сторонится людей, чтобы не делится с ними); 2) перен. бран. гад, паразит; 3) бородавка (на теле); үөнү быһа сиэт = прижечь бородавку.