сыһ. Суон, модьу көрүҥнээх буола (тутун: кыра уҥуохтаах, суон киһи бэйэтин туттар быһыытын этэргэ тут-лар). ☉ С достоинством, степенно (держаться - о низкорослом, толстом человеке)
[Дормидон] Догдоон тыа хара уларыныы Доодоччу туттан хаамар. Р. Баҕатаайыскай

сыһ. Кылгас гына, кылгаан көстөр гына. ☉ Коротко, так, чтобы казалось куцым (напр., обрезать)
Ат кутуругун огдоччу быһан кэбиһэллэр. ПЭК СЯЯ. Соноҕостой атым кутуругун Огдоччу быһа баттаабыт курдук, Догдоон хара тыалаах эбит. Саха фольк.

көр күрүмэ
Ким быыһык саҕынньах тигэр, ким үрдүк сотолоох күрүмү аҕалар. П. Филиппов
Таба тыһа күрүмүлээх, сорохторо түнэ этэрбэстээх, кылгас догдоон, арбаҕас сонноох, …… дьон киирэн кэллилэр. Д. Очинскай
Төһө да уллуҥар диэри тургулуу сылдьар уһун күрүмүлээҕин иһин ортото тэлэгириэйкэ сонунан сылдьарын дьиибэргии санаатым. «ХС»

I
аат. Булт сэбигэр булду күрүөлээн хаайан киллэрээри маһынан оҥоһуллар намыһах быһыт, мэһэй. ☉ Засека, загородь (для ловли зверей и птиц)
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтооччу Туолдьут Бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бэйэм туһах иитэргэ сөптөөх сирин булан, харыйалары быһан аҕалан, тоҥуу оҥорон, туһахтарбын иитэбин. Н. Якутскай
Булду туһахха, айаҕа боһойон киллэрээри, кыра титириктэри, маһы охтортоон күрүөлүүллэр, сылбахтыыллар. Ол аата тоҥуу диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тэҥн. элиэ II
II
көр доҕуу
Эбэм тоҥуута баранан хаалбыт игиинэн хотуурун …… сытыылаата. Н. Лугинов
Уолаттар сыгынньах эттэрэ хойуу кумаартан сүүтүк тоҥуутун курдук буолан баран, ыгдайа иһэн тахсаллар. Бэс Дьарааһын
Игии кэрдииһэ [хатыыта] доҕуу эбэтэр тоҥуу диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
III
тоҥ I диэнтэн хай
аата. Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
[Ощепков] кыһыҥҥы тымныыга тоҥуу …… хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
◊ Тоҥуу байтаһын биэ — төрөөн көрө илик биэ. ☉ Не имевшая приплода кобыла. Уйбааннаах тоҥуу байтаһын биэлээхтэр. Тоҥуу суол — саҥа тоҥмут суол. ☉ Свежезамёрзший след
[Кулун Куллустуур] тоҥуу суолбун тобулан …… сойуолаан ахан иһэр. ПЭК ОНЛЯ III. Тоҥуу хаар — суол-иис таһаарыллыбатах халыҥ хаар. ☉ Цельный, свежий, не протоптанный глубокий снег
Клим сүүрэн иһэн …… бүдүрүйэн, тоҥуу хаарга тиэрэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ол киһи Уйбааҥҥа утары Тоҥуу хаар үрдүнэн ыстанар. Эрилик Эристиин

I
аат. Кыра кыыл-сүөл, кутуйах аһылыктаах күрэҥ дьүһүннээх, үөһэнэн эргийэ сылдьан элиэтиир идэлээх, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Крупная хищная птица семейства ястребиных, коршун
Балачча барбытын кэннэ, аппа ортотунааҕы талахха элиэ ньолбос гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Улуу куйаары биһиги эрэ бас билэбит диэххэ айылаахтык элиэлэр былыты аннынан эргийэн элээрэллэр. М. Доҕордуурап
Элиэ кыырай халлааны кырсынан көтө сылдьан, күтэр, кутуйах, дьабарааскы ыаматын биэрэстэлээх сиртэн көрө сылдьан эмискэ саба түһэр. И. Никифоров
◊ Элиэ кутуруга муннук тут. — 1) мас тутууларга киэҥник туттуллар ньэмиэскэй муннук биир көрүҥэ: бэрэбинэлэр кэлтэччи охсуллубут уһуктара бэйэ-бэйэлэригэр чорбоҕо суох гына ыпсары киирэллэр, таһыттан көрөргө элиэ кутуругар майгынныыр. ☉ Способ соединения брёвен на углах стен дома, при котором концы брёвен не выходят наружу за пределы стены, а нижняя и верхняя плоскости шпунтов чередуют угол наклона, благодаря чему каждое бревно сцеплено с соседними — верхним и нижним так, что не позволяет им вывернуться наружу, рубка «в лапу» (букв. хвост коршуна)
Ньэмиэскэй муннук үс көрүҥнээх: көнө муннук, кэлтэй элиэ кутуруга, элиэ кутуруга муннук. АЭ ӨӨКХ; 2) элиэ кутуругар маарынныыр гына оҥоһуллубут бэрэбинэлэри үрүтүрдүлэригэр ууран хам туттарар мас оҥоһук, сыып көрүҥэ. ☉ Короткий деревянный шкворень в виде птичьего хвоста, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления
Түөрт кырыылаах уонна төгүрүк сыыптан ураты саха уустара элиэ кутурук сыыбы тутталлара. АЭ ӨӨКХ
ср. др.-тюрк. ел хуш ‘птица, похожая на орла’, монг. элээ, бур. элеэ ‘коршун’
II
тоҥуу I диэн курдук
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтотооччу Туолдьут бэргэн, Элимтэҕэй таба аттаах Элиэҕэ эргитээччи Элик бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. Үксэ күндүөбэй буолар. С. Руфов

I
аат.
1. Ох саа чаачарыттан модьу систээх, уһугар сытыы тимирдээх (ырбалаах) охтоох, кылыынан эстэр булт сэбэ. ☉ Самострел (охотничий снарядловушка на лосей, зайцев и других животных)
Кини иитиилээх айа курдук, эрчими иҥэриммитин туттуна сатыырга дылы. Амма Аччыгыйа. Куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр, дал, күрүө, хаһаа оҥортуур. Саха фольк.
2. көсп. Угаайы, үктэтии, албын-түөкэй. ☉ Ловушка, западня; обман, хитрая уловка
Колчак хаанырбыт булчуттарын айата тардыллан турарын билбэт дьон айаннаан, Сыҥыһалаах күөл арҕаа баһыгар киирэн кэлбиттэр. Эрилик Эристиин
Өстөөх тарпыт айата Дойдугар туһаайбытын Дьааҥы таас хайата Буолан хаххалаатыҥ. П. Тулааһынап
Кини албаһыгар, айатыгар киирэн биэрбэт инибин дии санаата. Болот Боотур
◊ Айа кирсэ — айа чаачарын тардар быата (үксүгэр эриллибит бөҕө тирии). ☉ Тетива самострела
Иҥиирин тыаһа айа кирсин курдук лыҥкынаата; күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүктах татта. Ньургун Боотур
Быраҕыа суол тоҕойдорун Айа кирсинии быһалаан, Аартыктар да дабааннарын Атыннык дабайталаан. С. Данилов
Айа көхсө көр айа чаачара. Аттыгар уола Уйбаан, толору эттээх-сииннээх модьу киһи, айа көхсө оҥоро, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ. Айа кылыыта — таарыйдахха айаны эһэр үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнурок из белого конского волоса для настораживания лука-самострела (если зверь задевает кылыы, то самострел разряжается)
Эн тыаны төрүт да кэрийбэтиҥ сөп этэ. Билигин от-мас барыта кырыаран, айа кылыытын кыайан көрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Харатаайап кулубалаах сарсыарда халлаан айа кылыыта көстөр буола сырдыыта тураллар. Н. Якутскай. Айа кэнтигэ — айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо). ☉ Палочка, небольшой кол с делениями, указывающими высоту кылыы в зависимости от предполагаемой добычи, на которой прикрепляется один конец шнурка-кылыы
Бүөтүр үөһэ титирик долбууртан айа кэнтигин ылан, уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон, саҥа кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Айаны аҥаабыллаа — айаны туруораары төһө кыалларынан киэҥник кирсин тарт. ☉ Тянуть тетиву самострела до упора, чтобы насторожить его
Догдоон хара тыа Тоҥуутун торутар, Арыы хара тыа Айатын аҥаабыллыыр Алгыстаах күннэрим таҕыстылар! Өксөкүлээх Өлөксөй. Айа сиһэ көр айа чаачара. Айа тарт — 1) булка айаны иит. ☉ Настораживать на зверя самострел
Эн аҕаҥ муҥнаах сис тыаҕа Буурҕаны кытта сырсар, Эйигин, миигин иитээри Куобахха айа тардар. Эллэй
Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов; 2) угаайылаа, ханнык эмэ албаһынан үктэт. ☉ Осуществить какую-л. хитрую уловку, устроить ловушку, поймать кого-л. на хитром приеме
Угаайытыгар киирэн биэрбиппит. Кыыһынан мэҥиэлээн хайыыбытыттан хаптарда, Бэйи, бэйэтигэр айа тардыахпыт. И. Гоголев. Айа холото — айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан туруорарга аналлаах, үүттээх, кэрдиистэрдээх, үөһээ өттүгэр ачаахтыы оҥоһуулаах мас. ☉ Деревянная дощечка для установки самострела на определенную высоту в зависимости от предполагаемой добычи
Кинилэр курдарыгар быһах-хатат бөҕөнү иилиммиттэр, өссө сорохторо курдарыгар айа холотун иилинэр хараҕалаахтар, билигин куобахтыы бараары турар дьоҥҥо маарынныыр эбиттэр. Эрилик Эристиин. Айа чаачара — айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа. ☉ Дуга, спинка самострела (основная часть самострела, дающая убойную силу)
Айан аанын аһа, Ахсым суолу тэлэйэн, Айа чаачарын курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Айа чаачарын курдук токуруйан турар, суорабын-суорабын, бүтэн биэрбэккэ сордообута. П. Аввакумов. Айа элбэрээгэ — айа чыыбыһа, кирсин төлө тардан эһэр чааһа. ☉ Пусковой рычаг, спусковой крючок у самострела
Саамай сөбүлүүр ньымата — эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. Е. Неймохов
ср. тюрк. айа ‘самострел’
II
саҥа алл.
1. Кэпсэтии түгэнигэр этэр киһи майгытын-сигилитин туругуттан (темпераменыттан), үөскэтэр дьайыыта хайдаҕыттан араас формаҕа туттуллар: айака! айыы! айыы-йа! айаа! айыккыы о. д. а. (ол аайы араас иэйиини биэрэр суолт., дэгэтэ уларыйан иһиэн сөп); тардыылаах сыһыарыыны ылыныан сөп: Айыкабын! Айыккабын! о. д. а.; саҥа аллайыыны, көмө тыллары кытары ситимнэһэр: Айы-кабын даа! Айыкка эрэ!; үгүстүк хоһу-лаһыан сөп: Айыы-айа! Айыа-айыа! Айака-айака-айака! ☉ По ситуации разговора, в зависимости от темперамента говорящего, характера, интенсивности раздражения, употребляется в различных формах — соответственно могут меняться оттенки выражаемых чувств, иногда может иметь притяжательный аффикс, сочетаться с другими междометиями, служебными словами, часто употребляется в удвоенно-повторном виде
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
Сиһим быстан хаалла айыыайа! А. Софронов
Илиим уот аһыйда «Айака!» — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Т. Сметанин
2. Ыарыыланыыттан саҥа таһаарыы (ыарыыланыы көрүҥүттэн араас дэгэти ылар, хол., дьаралыйан, ньүөлүйэн, тэһэ анньан, уот аһыйан, кэйэн, аһыйан эҥин ыарыыларга араастык этиллиэн, араас көрүҥү ылыан сөп). ☉ Выражает чувство боли (в зависимости от характера, интенсивности чувства имеет различные ф. и оттенки значения: тупая, ноющая боль; острая мгновенная боль; сдерживаемая боль; внезапная нестерпимая боль; нарастающая боль и т. п.)
Айыа-айа, син кытаанахтык анньан кимилиннэрдэ, доҕор. Суорун Омоллоон
Айыкабын даа... айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Айыккабын даа! Тукаларыам, кэриэспин этиэхпин миэхэ чугаһааҥ эрэ... И. Гоголев
Айыккаа! Бу умса-төннө түһэн эрдэхпин... Суорун Омоллоон
А-а-а-айа-айа... ытыллан хаалбыппын, алдьархайбын ньии... Күндэ
Айаа, бу күтүр эмиэ киһи атаҕын быһа үктээтэ. «ХС»
3. Сылайыыны, улугурууну, күүс-уох, сэниэ эстиитин көрдөрөр. ☉ Выражает усталость, утомление, изнеможение
Айыыайа, сылайдым даҕаны. И. Гоголев
Айыаайыа! Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Тоокуй киирэн сылайбыт киһи быһыытынан оронугар кэлэн: «Айа-айа-ы-ы, айа!» — дии-дии сытта. Күндэ
4. Элэктээһини, күлүү гынан этиини, эҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, насмешку, издевку
«Айыкка!» — Хабырыыс төбөтүнэн аан диэки сиэлийэн кэбистэ. «Өлөрдө дии!» — мунньах дьоно күлэн күүгүнүү түстүлэр, дьадаҥылар үнтүрүйбүт үрүҥ этэрээтин хамандыырын күлүү гыналлар. Амма Аччыгыйа
Айыккабын, оҕонньорбут үчүгэй киэбирии буолсу. «ХС»
5. Дьиибэргээһини, сөҕүүнү, бэркиһээһини көрдөрөр. ☉ Обозначает удивление, изумление
Айыккабыан! Дьэ буолар да эбит, эйигин хоруол күндүлүүр, эйигин сарыысса күндүлүүр. П. Ойуунускай
Айыбыын, тугуҥ быһыытай? Үөрүөххүн билимнэ букатын бүк түһэн хааллыҥ! Ч. Айтматов (тылб.)
6. Эмискэ уолуйууну, куттаныыны бэлиэтиир. ☉ Выражает внезапный испуг и растерянность
Эгэ, ол дьон бэйэлэрэ кэллэхтэринэ, айабын даа! Амма Аччыгыйа
Куттанан өйдөөн көрбөтүм, хараҕыан-айаккабыан! Күндэ