уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох
Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
Кинилэр кутталларыгар уҥуохтара халыр босхо бара-бара, биир сиргэ тэпсэҥнии турдулар. Эрилик Эристиин
Додо кутталыттан уҥуоҕа халыр босхо барбыт. «ХС»

аат., кэпс., сиилээн.
1. Бөдөҥ, көскөйбүт эрээри үлэни-хамнаһы кыайбат киһи. ☉ С виду здоровяк, но маломощный. Ол көлтөөскүнү көмөлөһүннэрэн да диэн
2. Бүлтэҕэр, суон туох эмэ. ☉ Что-л. короткое и толстое; пузатая бутылка
Дьуурка …… көлтөөскү диэн аатырар сэттэ сүүс кыраамнаах биир буокканы булан киирэн, син додо курдук аһааһын саҕаланна. Э. Соколов
ср. русск. культя, култышка

сыһыан холб. Өйдөөх өйдөөх курдук, сөпкө гыммыт диэн биһирээн этиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего, который считает, что высказываемый факт совершён благодаря уму и сообразительности кого-л. (какой умный, такой умница)
Ыраах айаҥҥа аттаналларыгар, өйүн өйдөөх, Күлүк Луха уолун Өндөрөй ыыппыт суругун Дьөгүөрсэҕэ туттарбыта. Н. Якутскай
Эһэ, өйдөөҕүн өйдөөх, Додо наһаа куттаммытын билэн, куттуоҕун кэрэйэн, аа-дьуо туран, ойуурга төттөрү баран хаалбыт. «ХС»

дьүһ. туохт. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, илин-кэлин түс, хаптаҥнаа. ☉ Заискивать, лебезить, угождать
Баһырҕас диэн ыта бөх үрдүгэр түүрүллэн утуйа сытан, аан тыаһыттан уһуктан, ньылаҥныы-ньылаҥныы иччитигэр кэлэн эккэлээтэ. А. Софронов
Доҕорунан туйгунунан буолбатах — Ньылаҥныыра үчүгэйинэн Додо курдук дуоһунастаах. Р. Баҕатаайыскай
Обухов …… бэйэтин тула киниэхэ ньылаҥныыр, илин-кэлин түһэр дьону түммүтэ. «Кыым»
Сымала ньаалаҕай дьоннор Тойотторго тоҥхоҥноон, Токур систэнэллэр, Ньачаалынньыктарга ньылаҥнаан Ньылаҕар сүүстэнэллэр. «ХС»

эб.
1. Тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр тыллартан сыһыаттары уонна даҕааһыннары үөскэтэр. ☉ Образует наречия и прилагательные от звукоподражательных и образных слов
Хоп курдук. Дьап курдук. Чап курдук. — Лоп курдук, сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Бу сырыыга саҥа хамандыырдара лэс курдук орто уҥуохтаах нуучча киһитэ наһаа холкутук сибигинэйэр. Г. Колесов
Онон тылы сүһүөхтээн суруйуу уоҥҥа дылы додо курдук ааҕар киһиэхэ оннук уустуга да суох буолан таҕыста. «К»
2. Ыйар солбуйар ааттартан быһаарыылаах солбуйар ааттары уонна миэстэ сыһыата суолталаах холбоһуктары үөскэтэр. ☉ Образует определительные местоимения и сочетания со значением наречия места от указательных местоимений
Ол көрдөҕүнэ, ити курдук биир куртуйах сытар. Суорун Омоллоон
Бу курдук олох аһыммакка ийэлэрин үрдүгэр буору тамнааттаабыт дьоҥҥо [оҕолор] өстөһө санаабыттара. Эрилик Эристиин
3. Туохтуурунан уонна даҕааһынынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстан, этиллэр санаа тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх курдугун көрдөрөр (үксүгэр кэпсиирэ, эбэтэр этэ эбиискэ сыһыарыыларын ылар). ☉ Примыкая к сказуемому, выраженному глагольной формой и прилагательным, выражает кажущуюся достоверность, видимый, предположительный характер действия и состояния (часто перенимает аффиксы лица, числа и времени от сказуемого или опускаемой частицы этэ)
Эмээхситтэр, оҕонньоттор алгыыр курдуктара. И. Гоголев
Манна хаһан да хаар түспэтэҕин курдук. А. Федоров. Бырайыак сүнньүнэн сиппит-хоппут курдук. В. Яковлев
4. Саҥарааччы баҕарыытын көрдөрөр (болдьуур киэп -тар форматын кытта тут-лар). ☉ В сочетании с глаголом в форме условного наклонения на -тар выражает желание говорящего
Ыа, хаарты кэллэр, курдук! Күндэ
Бөһүөлэккэ диэри бэнсииммит бүппэтэр курдук. «ХС»
ср. казах. курдуу ‘таким же образом, точно так; подходящий’

даҕ.
1. Кээмэйинэн, быһыытынан олус улахан. ☉ Огромный, большой (по размеру, величине)
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай
Арҕаа күөх тумарыгы бүрүммүт мыраанынан иилэнэн, улуу Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Сайылык иһигэр сүүнэ титиик, хас да ааннаах уһун субурҕа саҥа, улахан дьиэ киһи хараҕар чуо быраҕыллаллар. С. Никифоров
2. Улахан далааһыннаах, олус суолталаах, дьайыылаах. ☉ Огромный по значимости, размаху
Онон, дьэ, сүүнэ мунньах буолаары турар. А. Софронов
Сүүнэ эппиэттээх байыаннай сорудахтары икки төгүл толорон турар. Амма Аччыгыйа
Дойду иннигэр дьэ кырдьык, сүүнэ соруктар тураллар. «Кыым»
3. көсп. Кимиэхэ, туохха да тэҥэ суох, уһулуччулаах. ☉ Выделяющийся среди других, незаурядный, выдающийся
Араас ааттаах ырыаһыттар, олоҥхоһуттар, сүүнэ үлэһиттэр, ньургун булчуттар, — былыр өлбүттэр, билигин тыыннаахтар. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] өйдүүр өйүнэн, сүрэҕин тэбиитин күүһүнэн, талаана үрдүгүнэн, айымньыта сүдүтүнэн — сүүнэ улахан киһи. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Улаата охсубут, улахан киһи буолбут (оҕону улааппытын бэлиэтээн таптаан этэргэ). ☉ Заметно выросший (о ребёнке)
Аргыылаптар оҕолоро үс сааһыгар дьонун кытта додо курдук сэһэргэһэр, сүүнэ киһи буола оҕуста. И. Никифоров
Сэттэтигэр сылдьар сүүнэ сиэннээхпин, батыһыннара сылдьан сүөһүлэрбин бостууктаан аһатыам. «Кыым»
«Сүүнэ дьоннордоох эбиккин!» — диэтэ оҕонньор, тэбистэҥ уҥуохтаах моторуспут уолаттары көрө олорон. И. Тургенев (тылб.). Тэҥн. сүндэ, сүҥкэн
ср. алт., куманд. сүне, хак. сүнэ ‘душа человека, выходящая в момент смерти и остающаяся некоторое время около умершего в виде ветра, воздуха, пара’

аат.
1. Киһи-сүөһү сиһин тоноҕоһун төбө уҥуоҕун кытта холбоһор бастакы улахан уҥуоҕа; киһи-сүөһү моонньо. ☉ Первый шейный позвонок; шея в области первого позвонка (у человека и животного). Оҕус хоолдьугар быата сөрүөстэн бааһырпыт. Хоолдьуга тостубут
□ Холуочуйбут Кубаача Хоолдьугун босхо ыһыктан, Хос анныгар Куоҕайан олордо. С. Васильев
Ньамахтай Хабырылла саҥарбытыгар кулуба кэлэйбит курдук, хоолдьугунан хаҥкыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
2. Сүгэ, баһымньы тимиригэр, хотуур тууратыгар кэтэрдиллэр мас ук синньигэс өттө. ☉ Узкая часть деревянной рукоятки или черенка, устанавливаемая в железной лопасти топора, мотыги, косы и пр.; шейка
Баһымньытын угун — хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Куоҕай Куонаан, уга хоолдьугунан тостубут кыраабылы ууна-ууна, үөннээхтик хообурҕаата. «ХС»
♦ Хоолдьугунан оонньуур — 1) таптаабытынан оҥорор, сылдьар. ☉ Вести себя так, как хочется
Биир күн үлэлиэ, иккис күн өрүө. Сууттаары тииһэҕин да, бу сатанаҥ күнэ дэлэй. Хоолдьугунан оонньоон тахсар. Н. Апросимов; 2) (кимҥэ эмэ) үчүгэмсийэн, бэрт буола оонньоһор. ☉ Кокетничать, стремясь понравиться кому-л. (обычно о женщинах)
Хоолдьугунан оонньоон, дьахтар бөҕө! «ХС». Хоолдьугун эрий үөхс. — кэһэтэн биэр, иэнин хастаа. ☉ соотв. свернуть шею кому-л. «Хата кинини бэйэтин хоолдьугун эрийэн ыытыам этэ», — дии-дии Додо дэлби күлбүт. «ХС»
ср. алт. колйур ‘шейный позвонок’