сов. что кытарт, итит; раскалить докрасна кытарыар диэри итит.

сов. что кытарт, итит; накалить железо докрасна тимири кытарыар диэри итит.

нареч. докрасна, до красноты; хаптаҕас кытарчы буспут красная смородина поспела (букв. дошла до красноты).

1. прич. от накалить; 2. прил. кытарбыт, итийбит; накалённый докрасна кытара итийбит; # накалённая атмосфера тыҥааһыннаах быһыы-майгы.

побуд. от кытар= 1) заставлять краснеть (от стыда); вгонять в краску; сирэйин кытарт= стыдить, пристыдить; 2) раскалять; тимири кытарт= раскалить железо докрасна.

сыһ. Кытарыар биитэр оруосабайдыҥы буолуор диэри. ☉ Докрасна, раскрасневшись. Тэтэрчи буспут имнээх
□ Долгуйан тэтэрчи кытарбыт Сардааналаах Дьэкиим сиэттиспитинэн турдулар. Болот Боотур
Сойбут бэриҥи итии оҕунуох арыытыгар соркуойданар, тэтэрчи саһарда да, таһааран тэриэлкэҕэ уурталаан иһиллэр. «Чолбон»

сыһ. Кып-кыһылынан, кып-кыһыл буола, гына. ☉ Докрасна, до красноты
Эһэ оту-маһы барчалаабытынан, айаҕын кытарчы аппытынан бу нэмирийэн кэллэ. Суорун Омоллоон
Уйбааскы этэ мэктиэтигэр дырылыырга дылы, сирэйэ кытарчы үлүннэ. Л. Попов
Эргэ ампаар дьиэ баар, ону утары эмиэ эргэ баҕайы салгын кубарыччы, кытарчы сиэбит, ортотунан битиликтээх атахтаах ампаар турар. Күндэ
♦ Кытаат, кытарчы көр — түһэн биэримэ, туох баар күүскүн, кыһамньыгын, кыаххын уур. ☉ Поднажми, постарайся, не подведи (букв. крепись, гляди красными глазами)
[Супкуус:] Ахсыс кылааһы үчүгэй сыананан бүтэрэргэ кыһанабын. [Укулаанап:] Ол аата үчүгэй. Кытаат, кытарчы көр. В. Протодьяконов
«Кытаат, кытарчы көр!» — диэн баран, бэрэссэдээтэл оҕонньорго илиитин ууммута. Н. Заболоцкай
Кытаат, кытарчы көр, ыарыытын киэр илгэн кэбис. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’

I
туохт.
1.
Кыһыл дьүһүннээх буол; кыһыл өҥнөн. Становиться красным; краснеть, пламенеть (о чем-л.). Күрүө анныгар кини өлбүт тамыйаҕын тыҥата кытаран сытар. Амма Аччыгыйа
Көрүҥ эрэ, талахтар Хайдах кытарбыттар, Умайар уот өҥнөөхтөр, Олус кыһыл буолбуттар. И. Эртюков
Сайыҥҥы күн бастаан кытарымтыйан, онтон кытаран, онтон ньолбойо туртайан, онтон ууттан күлүмнүү ойон таҕыста. Н. Павлов
2. Кыһыл өҥнөн, дьүһүннэн; тэтэр (долгуйан, кыбыстан, тоҥон, итииргээн хаана ыгыллан киһи сирэйин, кулгааҕын о. д. а. өҥө уларыйарын туһунан). ☉ Покрыться румянцем, покраснеть, раскраснеться (о лице); смущаться. ☉ Мэхээс оҕонньор киирэр, кытарыар диэри ыга кыыһырбыт. П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кытаран хааллым, кыбыһынным, кыбыһынным эйигиттэн. Баал Хабырыыс
3. Кыһыл өҥнөнүөххэр диэри күүскэ итий, сирэлий (тимир кыһа уотугар сыралларын туһунан). ☉ Раскалиться докрасна (о металле при ковке)
Борокуот аал тимир курдук сирдьигинээтэ, кытарбыт болгуо курдук сырдьыгынаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Мин үктэнэн турар буорбар Кырыыс иҥмитэ, кини мин тиҥилэхпин Кытарбыт тимирдии хаарыйар. И. Гоголев
4. Сит, бус (кыһыл астаах отон, үүнээйи туһунан). ☉ Покраснеть, созреть (о ягодах, плодах)
Туох буоларый атырдьах ыйыгар, Тугунан күндүнүй, биллэрий? Отон кытарар, бурдук быһыллар. И. Эртюков
Этиллибит ньыманы тутуннахха помидор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар, Манна сугун ордук хойуу, Моонньоҕон ордук хараарар. С. Данилов
5. Таҥас хайдыбытын быыһынан көһүн, көстө сырыт (киһи сыгынньах этин этэргэ). ☉ Проглядывать сквозь лохмотья (о теле человека)
Кулут буолан этэ кытара сиэлбитин, субу баар курдук, өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Кыһынын тиийэн Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүтүгэр, Тордохус курдук Торбос сонноотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара, Тымныыга тобуга кытаран, Эттэрэ дыгдайан тахсара. Эрилик Эристиин
6. кэпс., сөбүлээб. Хомуньуустар диэки санаалан, аһаҕастык кинилэргэ үлэлээ. ☉ Становиться на сторону коммунистов, открыто поддерживать их
Уруккута бэйэтэ өстөөх Ол бүгүн ордук «кытарар». Дьуон Дьаҥылы
[Силипиэн:] Хомсомуол, пионер баһаатайа буолан кытарбыккын, чолойбуккун кэмсиниэҥ ээ. Л. Габышев
♦ Айаҕа кытарар (хараарар, оҥойор) көр айах
Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түстэ. А. Федоров. Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап
Бэлэһэ кытарар (хараарар) көр бэлэс. Атыттары да күһэйэр буолара диэн бэлэстэрэ кытарда. Амма Аччыгыйа
«Бэйи, эһигини да көрөн-истэн иһиллиэ!» — диэн бэлэһэ кытара түһээччи. И. Гоголев. Сирэйэ кытарда — кимтэн, туохтан эмэ кыбыһынна, саатта. ☉ Стыдиться, смущаться, стесняться кого-чего-л., сильно конфузиться (букв. лицо его покраснело)
Оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Маайа хайаан да миигин ыйыттара кэллэхтэрэ диэн, сирэйэ кытарда. Н. Якутскай. Ытыһа кытарда — кимэ, туга да суох хаалла, матта. ☉ Остаться с пустыми руками, ни с чем
Сиэнньэҕиттэн ытыһыҥ кытарда баҕас ини. Москуобаттан көтүөҕэр кыната эрэ суох ыраас кыыһы булан аҕалыа. М. Доҕордуурап
◊ Дьэс кытар — кып-кыһыл эбэтэр өһөх кыһыл өҥнөн. ☉ Краснеть, багроветь
Баайдар сирэйдэрэ дьэс кытарбыт, сирэйдэрэ-харахтара турбут. Эрилик Эристиин. Киирэн эрэр күн дьэс кытаран көстөр. А. Федоров. Кытара кыыс — уот кыһыл өҥнөн. ☉ Алеть, рдеть
Кыырай халлаан кытыытыттан Кылбайар маҥан күн Кытара кыыһан тахсыа. А. Софронов
Эн, нарын киһи, кыбыстыбыт санааҕар кытара кыыспыттара эдэркээн иэдэстэриҥ! С. Данилов. Кытара сытый үөхс. — кими эмэ кыһыл сирэйинэн үөҕэн, абааһы көрөн этиллэр. ☉ Бесстыжая рожа
Сыллай, кытара сытыйбыт, манна биир-бииргэ тиийэн кэлбэт ээ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? Болот Боотур
тюрк. кызар
II
көр кытыар
Хайа, холкуоскутугар миигин кытардыгыт дуо? А. Софронов
Биһигини ким кытарыай? Биһиги бултуур сэппит даҕаны куһаҕан, бэйэбит даҕаны мөлтөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ити аата кини миигин бэйэтин айар үлэтигэр кытарыан баҕарбыт эбит. Суорун Омоллоон
♦ Ыпсыытын кытар кэпс. — 1) тугу эмэ (дьыаланы, үлэни о. д. а.) уһуннук сыһа-соһо сылдьыбакка, тардыбакка ситэр-хотор, бүтэр-оһор. ☉ Завершать, заканчивать, доводить до конца начатое
Айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар. Амма Аччыгыйа
Бука, бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыны бары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас; 2) биир тылы бул, сөбүлэс. ☉ Находить с кем-л. общий язык
Буруйдааччы уонна буруйданааччы икки өттүттэн ити чааһынан ыпсыытын кытарар тылы кыайан булбатылар. Д. Таас