сыһ. Чиҥник, лаппа үктэнэн, тэбинэн (тур). ☉ Расставив напряжённые ноги, уперевшись ногами прочно в землю
[Бөтүүк] Атаҕын тирэччи тэбиммит, Айаҕын кытарчы аппыт. Күннүк Уурастыырап. [Сүүрүк] Тэбэр долгунун үрдүгэр Тирэччи тирэммитинэн Дириҥ куоллараан устун Тимирэн иһэр эбиппин… С. Васильев

I
биһигирээ диэнтэн холб. туһ. Саа тыаһа, үөр сылгы сүүрэн эрэрин курдук, тиһигэ быстыбакка биһигирэс буолла. Эрилик Эристиин
Эттээх сылгылар буолан, Таныыгыт тыаһыы, Биһигирэһэ сырсыаххыт. С. Данилов
Холкуостаахтар бу биһигирэһэн киирэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
даҕ. Биир тэҥ бөдөҥ, элбэх. ☉ Довольно крупный и одинаковой величины (о чем-л., представленном в большом количестве)
Муус үрдүгэр кытарчы уойбут, биһигирэс собо халыччы кутуллубута. С. Никифоров

туохт. Уһуккунан соноон, модьураан таҕыс, модьу тэллэгэрдээх буол. ☉ Представлять собой округлённую, припухлую, вздутую конечность; утолщаться, вздуваться на конце
Кинилэр аттыларыгар, адарай анал уйаҕа биир боросуонак утуйан сэлтэйэн сытар. В. Миронов
Хааннааҕынан кытарчы көрбүт, сэлтэйбит эбириэн муруннаах саадьаҕай оҕустан сүрдээҕин куттанарбыт. «ББ»
ср. сой. сеглей ‘колыхаться, обвисать, быть развесистым’, бур. һэлхэрхэ ‘припухнуть’

аат., эргэр., кэпс. Сүнньүөх буулдьалаах маҕаһыына суох бинтиэпкэ (ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар нуучча аармыйатыгар туттулла сылдьыбыта, кэлин булт саатын быһыытынан туттуллубута). ☉ Берданка (однозарядная винтовка)
[Эрдэлиир Миитэрэй] үрэх уҥуор талах быыһыттан төбөтө быга сытар тайаҕы бэрдээҥкинэн кулгааҕын үүтүнэн түһэрбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор бэрдээҥкитин тыаһа өрө хабылла түстэ да, эһэ, ынырыктык кыламмытынан, айаҕын кытарчы аппытынан, арҕаһын түүтэ адьырыйбытынан, бүө мастары өрө сүгэн таҕыста. Л. Попов
Бэрдээҥки саалары сүкпүппүт, Биэлэйи муораҕа үүрбүппүт, Тойоту-торҕону түүрбүппүт, Тот-сэниэ олоҕу туппуппут. С. Тимофеев

I
күүгүнээ диэнтэн холб. туһ. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Дьон сыыйа сэргэхсийэн, күүгүнэһэн бардылар. «ХС»
Эписиэрдэр кэпсэтэн күүгүнэһэр саҥалара иһиллэр. Л. Толстой (тылб.)
II
даҕ. Биир кэм дыыгынас, улахан тыастаах, айдааннаах (хол., элбэх киһи саҥатын, күлүмэн үөрүн эбэтэр элбэх көтөр кынатын тыаһын туһунан). ☉ Равномерно жужжащий, гудящий (напр., человеческие голоса, рой слепней или шум крыльев множества взлетевших разом птиц)
Отчуттар кытарчы бустулар, көлөлөрү тула сахсырҕа, күлүмэн үөрэ күүгүнэһэр. Д. Таас
Курупааскылар көтөн тахсар тыастара биир кэм күүгүнэс. «ХС»
Дьиэ иһигэр дьон биир кэм үөмэхтэс, саҥа-иҥэ күүгүнэс. «ХС»

даҕ.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буолбут. ☉ Вареный, жареный
Арыыга буспут курупчаакы буулкатын курдук саһардар саһаран иһэн, эмискэччи хараарыс гына түстэ да, омуннаах күөх буруо өрө күдээрийэн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Буспут эт минньигэс сыта дьиэ иһин тунуйбут. М. Попов
2. Үүнэн-ситэн хомуйарга сөп буолбут (сир аһын, сорох үүнээйилэр тустарынан). ☉ Спелый, поспевший, созревший (о ягодах, плодах и т. д.). Буспут моонньоҕон. Буспут сэлиэһинэй. Буспут дөлүһүөн
□ Муссерен садыгар кытарчы буспут дьаабылыкалар, күп-күөх бинэгирээттэр бу Туз-Булак аулугар бэлэхтэммэт букет буолан араас үтүө дьүһүннэринэн киэргэтэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Күөх чэлгиэннээх хойуу укка Күһүн эрдэ буспут отон, Кыыс тэтэркэй иҥин курдук, Кыыһа тыган кытарара. Күннүк Уурастыырап
Булгунньахтаах халдьаайытыгар Боруҥуй түүнү быыһынан Буспут оруос тунаарар, Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта Саба биэрэн ааһар. С. Васильев
◊ Буспут мунду миинин курдук — боролхой, болоорхой өҥнөөх. ☉ Мутный, неясный (соотв. как уха из гольяна). Буспут мунду миинин курдук борук-сорук дойду устун баран истэ, кэлтэгэй ыйдаах-күннээх дойду эбит... Саха фольк.

туохт.
1. Наһаа өр кэтиллэн, туттуллан тырыттан хаал (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Рваться, износиться до дыр, висеть лохмотьями (обычно об одежде)
Ханнык эрэ илбирийбит остуол сабыыта таҥаһы кимтэн эрэ бэлэхтэппитинэн Сөдүөччүйэ мөһөөччүк тиктэ охсон санныгар быраҕан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ол ырбаахым илбирийбитэ үйэ буолла. Эн кыракый эрдэххинэ кэппит ырбаахым ээ. Л. Попов
Онтон Марба туран табах тарда-тарда, илбирийбит нэк сонун элээмэтин кэтэн, өҥө-дьүһүнэ бараммыт саал былаатын дуомун баанан, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
2. Мөкөчөктөнөн, иилсиһэн хаал (хол., ыт түүтэ). ☉ Сваляться, свисать клочьями (о шерсти животных)
Чааскы олоҕун саҕа киэҥ баҕайы харахтардаах, сылларыстыгас муруннаах, илбирийбит уһун түүлээх, балаҕан саҕа улахан баҕайы ынырык кыыл сүрдээх киэҥ айаҕын кытарчы аппытынан, тиистэрин атыгыраппытынан көстөн кэлэ-кэлэ сүттэ. Л. Попов
♦ Этим (эт-этим, этим-хааным) илбирийдэ көр эт II

аат.
1. Туох эмэ киһи айаҕынан (тылынан) билгэтигэр биллэр буолуута; эттиктэр оннук уратыларын этхаан билэр (эбэтэр онно хардарар) дьоҕура. ☉ Ощущение вкуса, вкус
Мунна сыты билбэт, айаҕа амтаны билбэт (өс хоһ.). Бэс амтана хаалбыта буолуо диэн, солуурун сууйан баран [Мариса] толору эт буһаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
△ Ас үчүгэй, куһаҕан, минньигэс уо. д. а. буоларын айаҕынан (тылынан) билии. ☉ Ощущаемое (языком) качество, свойство пищи
Күөллэр атахтарыгар амтаннарынан олус минньигэс астар быыстала суох кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
[Маайыс:] Ол мин аһым амтана куһаҕан үһү дуо? С. Ефремов
△ Ас минньигэһэ, үтүөтэ айахха биллэрэ; аһы астынан минньигэһиргээн аһааһын. ☉ Чувство удовольствия, наслаждения от вкусной пищи
Махтанабын, тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Күннэтэ эйигин суохтааммын Күн сылааһын барытын сүтэрдим. Аһыыр ас амтанын умнаммын Сэниэбин-күдэхпин бүтэрдим. С. Васильев
Балык сыттана түстэҕинэ ордук буолар, амтан киирэр диир дьоннор билигин да бааллар. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Олоххо эриири-мускууру, үөрүүнү-хомолтону киһи бэйэтин этинэнхаанынан билиитэ. ☉ Испытание на себе невзгод, трудностей, радостей жизни
[Манчаары:] Эт-хаан алдьаныытын амтанын биллиҥ дуо? Эрилик Эристиин
Олох үчүгэйин, амтанын билбэккэ хаалыах кэриэтэ, ол да [биэс да хонук олорбуппут] син. Н. Заболоцкай
Төлөннөөх сыллар оҕолоро — Биһиги билэбит барытын: Дьыл дьыбарын, олох тоҕойун, Кыайыы, кыайтарыы амтанын. С. Данилов
тюрк. амтан

I
аат.
1. Итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун. ☉ Колдовство, чародейство, волшебство
Оннооҕор буолуох былыргыттан кэлсибит апка абылатар, үгэскэ сүгүрүйэр кинитээҕэр буолуох бааллар. Н. Заболоцкай
Ол дойдуттан хомуһун бөҕөҕө уһуйуллан, ап бөҕөҕө алкыллан, аар-саарга аатырар ойуун буолан тахсыбыта. Болот Боотур
Чарчыына иһит арыгы туруоран, көрдөһөн-ааттаһан, ойуун абын өһүлтэрбит. И. Гоголев. Тэҥн. хомуһун
ср. монг. аб ‘волшебство’
2. көсп. Ким-туох эмэ киһини умсугутар, тардар күүһэ. ☉ Колдовская, чарующая сила кого-чего-л.
Онтон ыла таптал абыгар ылларар санаата суох этэ. Н. Габышев
Үөрэх арчылаах абынан Үтүөрпүт элбэх буойунун Эйэҕэс махтал суругун Эн остуолгар ааҕабын. И. Чаҕылҕан
Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах, нуучча дьоно Поэзия абынан Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
II
даҕ. -Аҕ, -ар, -аһ — диэн саҕаланар олохторго сыстар: ап-аҕылас, ап-араҕас, ап-аһыы. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов -аҕ, -ар, -аһ: ап-аҕылас ‘весьма тяжело дышащий, с очень коротким ды-ханием’, ап-араҕас ‘желтый-прежелтый’, ап-аһыы ‘очень кислый, острый, креп-кий’, ап-арылхай ‘очень большие и свет-лые (о глазах)’
Кытарчы уойбут кө-рүҥнээх эрээри, субу кирилиэһи сабыс-саҥа тахсан турар киһилии, ап-аҕылас. «ХС»
Уйаҕа собус-соҕотох, ап-араҕас аппаҥныыр айахтаах, саллаҕар бастаах, баҕа курдук баҕайы бахчаллан олороро. И. Федосеев
Кини ап-арылхай харахтарынан тургутардыы көрдө. «ХС»
Ап-аһыы көлөһүн киһи хараҕар киирэр. Н. Павлов
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. Наар ап-аһыы буруонан тыынар курдуга. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. сап: сап-сарыҕ ‘темно-желтый’

даҕ.
1. Киһи ордук сөбүлээн сиир, үчүгэй амтаннаах. ☉ В к у сн ы й , п р и я т н ы й ; с л а д к и й (о е д е)
Феодосия оҕонньоругар араас минньигэс астары бэлэмнииригэр сытыгар да сөп буолар. М. Доҕордуурап
Күөллэр атахтарыгар «ыт ти ҥ и л э ҕэ» д иэ н, ааттарынан бэрт кэрэтэ да суох буоллаллар амтаннарынан олус минньигэс астар кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
△ Олус үчүгэй, киһи сөбүлүөх курдук сыттаах. ☉ Приятный, сладкий (о запахе)
Минньигэс сыт.  Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. көсп. К иһи с ана ат ыгар ордук ү ч үгэй, киһи дуоһуйан ылларар, тартарар. ☉ Доставляющий удовольствие, наслаждение
Ми н н ь и г э с т э н минньигэс б а а р ү һ ү (т а а б.: утуйар уу). Поэт барахсан күндүттэн күндү, саамай минньигэс хоһооно бу баар эбит. Суорун Омоллоон
Оҕобут утуйа сытара. Чараас уоһугар, айыыта суох ыраас сирэйигэр минньигэс б э й экээннээх мичээр оонньуурун көрөн аһарбытым. М. Доҕордуурап