доктор; медицинскэй наука доктора доктор медицинских наук.

I 1) осязать; ощущать; рак уһун бытыктара бигиир функцияны толороллор длинные усики рака выполняют осязательную функцию; 2) щупать, прощупывать; луохтуур ыарыһах хоругун бигээн көрдө доктор пощупал пульс больного.
II качать, укачивать, убаюкивать (ребёнка в колыбели).

в разн. знач. степень; наука: докторын степенэ степень доктора наук; степеҥҥэ үрдэтии мат. возведение в степень; степень көрдөрөөччүтэ мат. показатель степени.

1. көр луохтуур. Нэһилиэк иһинээҕи медпууҥҥа дуоктар дьону көрөр буолбут. Амма Аччыгыйа
   Билигин да чэгиэммин, оттон эһиги дуоктары ыҥыраҕыт! И. Данилов
2. Үрдүкү учуонай истиэпэн (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Высшая ученая степень, а также лицо, которому присуждена такая степень, доктор (в основном употр. в притяж. ф.)
   Филологическай наука дуоктара. Дуоктар истиэпэнин диссертация көмүскээн ылаллар. Далан
   Арай туран кини - учуонай, үөрэх дуоктара эбит! М. Доҕордуурап
   Виктория Григорьевна Ионова Москваҕа олорор, медицинскэй наука дуоктара. А-ИМН ОЫЭБЫ

к э п с. Ана л үрдү к үөрэхтээх эмчит, быраас. ☉ Врач, доктор
Оройуон үлэһиттэрин кытта биир сиэстэрэлээх эдэр хирург луохтуур кэлсибит. Амма Аччыгыйа
[Маайыс:] Хайа, хаһан үөрэххин бүтэрэҕин, луохтуур буолаҕын? Быйыл кыһын бүтэрэбин. Луохтуур буолбаппын, б и э л с э р б у олуом этэ. С. Ефремов
Оо, дьэ, үөрэх улаатан, луохтуурдар аны киһи баһын быһан кэбиһэн баран, оһорор ньыманы булбут буоллахтара. Эрилик Эристиин

I побуд. от эмтээ = лечиться у кого-л., где-л.; докторга эмтэтэр он лечится у доктора; быйыл курорка эмтэттим в этом году я лечился на курорте.
II побуд. от эмтэй=.

биплан (үрүт-үрдүгэр икки кынаттаах самолет. Россияҕа “Биплан-1”, “Биплан-2” самолеттары Я. М. Гаккель айбыта. Кини ийэтэ саха, аҕата француз, кыыһа Е. Я. Гаккель — тепловозтары тутуу беден специалиһа, техническай наука доктора, профессор, элбэх уөрэнэр кинигэлэри суруйбута, оттон уола Я. Я. Гаккель — биллиилээх океанограф, Арктиканы чинчийээччи этэ.)

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’

ж. 1. (сравнительная величина) төһө улахана, төһө үрдүгэ; степень мастерства мастерство төһө үрдүгэ; 2. (категория, стадия) степень; диплом первой степени маҥнайгы степеннээх диплом; 3. (учёное звание) степень; степень доктора наук наука докторын степенэ; 4. мат. степень; возвести в степень степэҥҥэ үрдэт; 5. грам. степень; степени сравнения тэьгнии степеннэрэ; # в высшей степени олус, наһаа; в значительной степени балачча; в некоторой степени сорох өттүнэн; до последней степени олох; ни в какой степени олох, оннуттан.