сов. однокр. что долгус гыннар, дьалкыс гыннар.

сов. однокр. долгус гын, дьалкыс гын.

ходьолдьуй диэнтэн холб. туһ. Оонньуу саҕаланан, Оҕолордуун, улаханныын сиэттиһэн, Эҕий-доҕуй эргийэн, Ходьолдьуһа долгуһан, Хоробуоттаан бардылар. Күннүк Уурастыырап

дьүһ. туохт. Такымнаргын биир тэҥ эрчимнээхтик накыҥнатан, бүтүн таһааҕынан имигэстик хамнан (хол., оһуохай үҥкүүтүгэр). ☉ Упруго отталкиваться ногами, ритмично двигаясь всем корпусом в такт танцу (напр., танцуя осуохай)
Ыллаан-туойан дуоратан, Эҕийэн-доҕуйан дьиэрэтэн Холбоон-хоһуйан иһиэҕиҥ! Саха фольк. Илиилэртэн сиэттиһэн, Эҕийдоҕуй эргийэн, Хоролдьуһа долгуһан Хоробуоттаан бардылар. Күннүк Уурастыырап
Оһуор-ойуу үктэнэн Оһуохайдаан барыахпыт. Эҕий-доҕуй үктэнэн Эһиэхэйдии сылдьыахпыт. Чэчир-72

туохт.
1. Уһун субурҕа тугу эмэ үөһэттэн аллара түһэр, ыйаан субурут. ☉ Свесить, опустить что-л. вниз, распустить (напр., косы)
Саһара эргэрбит убаҕас кыллаах дэйбиирин таҥнары намылыппыт. Амма Аччыгыйа
Хойуу чыпчааллаах, сыгынньах умнастаах бэстэр, баай лабааларын сэниэтэ суохтук намылытан турар тиит тэр …… күн уотун көрсө үөрүүлээхтик долгустулар. Л. Попов
Олоппоско ууруллубут, күүгэннээх төгүрүк таас үрдүгэр төҥкөйөн, үп-үрүҥ сарыннаах дьахтар хара, хойуу баттаҕын намылытан, сууна турар. Н. Габышев
2. Тохтообокко бытааннык түс (сө ҥүү туһунан). ☉ Идти, падать тихо, медленно, спокойно (о снеге, дожде)
Бүтэй, бо лоорхой сырдык халлаантан холку баҕайытык аны хаар түһэн намылытта. Н. Габышев
Халлаан намылҕа сэһэнньит курдук, Аргыый ардаан намылытар. И. Эртюков
3. Уһуннук унаарытан саҥар, оргууйдук наҕыллык дьиэрэһит (ырыа, муус. дорҕ. туһунан). ☉ Говорить, напевать тихо, нежно, мягко
Онтон уруккуттан ырыаһыт быһыытынан күүстээх, нарын куолаһынан ыллаан намылытта. Далан
Киһи быар куустан туран наҕылыччы саҥаран намылытта. Болот Боотур
Үскэл улахан киһи нарын лирическэй ырыалары толорон намылыта турар. «ХС»

аат.
1. истор. Уоттаах сэриигэ хомуллан айаннааһын. ☉ Поход (на фронт, на линию огня)
Бойобуой кэккэнэн, сатыылаан, Похуокка турдулар саллааттар, Илбистээх эр хааны ылынан, Ийэ түүн күлүгэр сүттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Ийэ дойдубут иһин, уоҕуран, Уруйдаах похуокка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар, — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Сорох нуучча дьонноро кыайыылаах похуоттартан төннөн кэлэн, бу дойдуга олохсуйан, дьиэ-уот туттан тэнийэн-ууһаан испиттэрэ. П. Филиппов
2. Ханна эмэ туох эрэ соруктаах хомуллан барыы (үксүгэр сатыы). ☉ Совместное движение группы лиц с какой-л. определённой целью, поход (обычно пешком)
Үчүгэйиэн үүнэр сааска Комсомолец сылдьыбыт, Долгулдьуһар похуоттарга Тэҥҥэ үктүү хаамсыыбыт. П. Тобуруокап
Оскуола барыта хамсаммыта: …… экскурсия маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии — үөрүүкөтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Хомсомуоллар хомуллан Похуотунан иһэбит — Хотолдьуһа долгуһан, Лааҕырдарга тиийэбит. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Туох эмэ көхтөөҕү (хол., оһуохайы) саҕалыыр киһи. ☉ Запевала (напр., осуохая)
Таһаарааччыны батыһан маҥан баттахтаах оҕонньоттор-эмээхситтэр …… бары сиэттиһэн …… үҥкүүлээн долгуһа сырыттылар. Сунтаардар ыл. Оһуохай таһаарааччы тылын үҥкүүлүү сылдьар дьон бары хабан ылан үтүктэн иһэллэр. Б. Лунин (тылб.)
— Ырыа таһаарааччыны манна аҕалыҥ, ырыа таһаарааччыны! Д. Фурманов (тылб.)
2. типогр. Кинигэ, хаһыат бэчээттэнэн тахсарын типографияҕа баран кэтээн көрөр издательство үлэһитэ. ☉ Работник издательства, следящий за выпуском изданий в типографии, выпускающий
Мещеряков тылбааспын сарсыҥҥы нүөмэргэ таһаараары, нобуорга ыытыы хойутаабата дуо диэн типографияҕа төлөпүөннээбитэ. Таһаарааччы хойутуу иликкин диэн хардарбыта. «ХС»
◊ Оҥорон таһаарааччы — тугу эмэ оҥорор, оҥорон таһаарар киһи. ☉ Производитель
Бытархай оҥорон таһаарааччы дьылҕата, бүтүннүү ырыынактан тутулуктанар. ПА
Собуот олохтоох оҥорон таһаарааччыны утары информационнай, экэнэмиичэскэй сэриини ыыппыта быданнаабыт. «Кыым»

1. уоттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Уолаттар …… испиискэлэрэ да, чокуурдара да суох буолан сатаан уоттанан аһаабакка сылдьыбыттар. Саха фольк. Сэриигэ, өлүүгэ Дьонноруҥ баранна, Алаһаҥ алдьанна, Уоругуҥ уоттанна. П. Ойуунускай
   Дьөгүөрдээннээх отууларын ыкса айаҕар уоттаннылар. Амма Аччыгыйа
2. Уоттаах буол; сырдатын, сырдатылын. ☉ Загораться; освещаться
   Аал уотун аһатта, кыынньыбыт кымыһынан ыһыах ыһан, сүүнэ улахан былаайаҕа бэйэтэ сандаар уоттанарга дылы гынна. Н. Босиков
   Чүмэчинэн, лаампанан уоттанан олорор тыа ыала, күндьыл ааһарын чаһынан кэмнээбэккэ, халлаан сырдаатаҕына саҥа күн үүннэ, хараҥа буоллаҕына күн бүттэ диэн барыллаан сылдьаллар. «ХС»
3. Сырдаа, чаҕылый (халлаан эттиктэрин туһунан). ☉ Сиять, светить (о небесных светилах)
   Сарсыарда күн уоттаммытын кэннэ тиритэн уһуктаҕын. Далан
   Күн уоттаммыт. Ытыскын сараттаххына, бэл, сылааһа биллэргэ дылы. Н. Лугинов
   Ый тахсан уоттанан эрэр. В. Миронов
   Кыһын сулустар уоттаннахтарына тымныы буолар. ВСС ППУОЯ
4. көсп. Өрө көтөҕүлүн, көхтөн, күүрээннэн. ☉ Воодушевляться, загораться, зажигаться
   Мин санаам уохтанна, Мин тылым уоттанна. Күннүк Уурастыырап
   Олохпут тубуста, Тапталбыт уоттанна. А. Абаҕыыныскай
   [Оҕолор] куттаммыттара ааһан, сүрэхтэрэ үөрүүнэн уоттанан лааҕырдарыгар долгуһа турдулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Хараҕа уоттанна (умайда) — олус долгуйбута, өрө көтөҕүллүбүтэ сирэйигэрхараҕар билиннэ. ☉ соотв. глаза горят (загорелись) у кого-л.
   Уйбааскы хараҕа уоттанан, сирэйэ кытаран баран, охсуох киһи курдук Арамааҥҥа чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Семён Иванович, туох эрэ үчүгэйтэн, үөрүүлээхтэн сэргээбит курдук күлэн-үөрэн, харахтара уоттанан барда. Т. Сметанин
   Булчут киһи булду көрөн, хараҕа уоттанна, быһаҕын туппахтанна. КФА СБ

I
1. даҕ.
1. Хас да суолга, хас да көрүҥҥэ арахсар. ☉ Разный, различный, разнообразный
Клумбаҕа араас кыһыл, күөх өҥнөөх сибэккилэр долгуһа тураллара. Амма Аччыгыйа
Биир күн устатыгар мин төһө-төһө араас эгэлгэни көрдүм! Суорун Омоллоон
Өтөрүнэн ыал олохсуйбатах, булчут эрэ сылдьар, үрэх баһа дойду — араас булт-алт, кыыл, саһыл уйата. М. Доҕордуурап
Мин оскуолабар опытнай учаастак тэрийэн, араас үүнээйилэри үүннэриэм. С. Ефремов
2. Ханнык эрэ бэлиэнэн уратылаһар, тугунан эмэ арахсар. ☉ Различающийся по каким-л. признакам, отличающийся чем-л.
Араас саҥалаахпыт, быһыылаахпыт, дьүһүннээхпит. Амма Аччыгыйа
Биһиги тыаларбытыгар көҥдөйгө төрөөччү сүүрбэ араас көтөр кынаттаах баар. Далан
Араас суол массыыналары көрбүтүм. Идэбинэн сайынным диэххэ сөп. С. Ефремов
Саргылаан түөрт сыл устатыгар үгүс араас омук устудьуоннарын кытта бииргэ үөрэммитэ, бииргэ сылдьыбыта. Софр. Данилов
3. Эҥин-эҥин, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах. ☉ Всякий, всевозможный, какой можно себе представлять
Онуоха айылҕа бэйэтигэр баар араас күүстэри баһылаан, үөрэх күүһүнэн айылҕаны кыайыы ситиһиллибитэ уонна ситиһиллэ турар. М. Доҕордуурап
Бу манна мин төбөбөр араас санаалар кииртэлиир буолаллара, ол аайы туох эрэ биллибэттэн дьиксинэн сүрэҕим хамсыыр буолар этэ. С. Ефремов
[Ньукулаас] Туркулаах үрэҕэр эдэр эрдэҕиттэн абаҕатыныын бултаабыт араас түгэннэрин санаталаата. С. Никифоров
2. аат суолт.
1. Ол-бу, эҥин барыта. ☉ То-сё, всякая всячина
Кини бэрт дириҥник арааһы толкуйдуурга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Мин эмиэ бу сквери таптыыбын, Дуоһуйа хаһыат ааҕабын. Арааһы аттара саныыбын. Ээлдээл да буолан хаалабын. Баал Хабырыыс
Аҕаа, эн тускунан дьон арааһы саҥарара истиэхпэр олус куһаҕан. С. Ефремов
2. мат. Көҕүрэтии түмүгэ. ☉ Результат, итог вычитания
Арааһы эбэргэ маҥнай көҕүрэтиллээччини эбиэххэ уонна ол түмүгүттэн көҕүрэтээччини көҕүрэтиэххэ сөп. БАН А
♦ Араас (арааһынай) буол — сиэри-майгыны сүөргүтүк кэһэрдии тутун. ☉ Вести себя неприлично, неэтично, дать повод людям осудить себя
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан», — Катя күлэн кэбистэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Мирон!? Иирбит, биитэр Холуочуйан араас буолар. Тур!» — диир, кэрэ бэйэтинэн Туруору көрөн турар. С. Данилов. Араас диэ — ол-бу сымыйаны, буолары-буолбаты кэпсээ. ☉ Рассказывать всякую неправду, несуразицу
Кыайар уола араас диэҥҥин! Оттон ойоҕуҥ өйүөлэн диэбэтэҕэ дуо? Н. Неустроев
Ону баара араас диэн куттааннар, айыы да, манна [алааска] туох кэллэҕин? Н. Заболоцкай. Уон араас буолума көр уон. Эҥин араас буолан көр эҥин
◊ Уон араас көр уон
II
ситим т., кэпс. Өскөтүн, өскө (туох эмэ оҥоһуллар усулуобуйатын көрдөрөр). ☉ Если (выражает условие совершения какого-л. действия)
Араас мин таптыыбын да, сокуон буолуох тустаах. Н. Неустроев
Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
III
төһө ахс. аат., кэпс. Биир (ахсааны ааҕыыга). ☉ Один (в счете чего-л)
Дьарыпылаан [киһи аата] биир кирпииччэни ылан баран: «Чэйиҥ, оҕолоор, — араас, дыбаа!». С. Ефремов

аат.
1. Чаҕылхай өҥнөөх ууһуур уорганнаах от. ☉ Цветок (травянистое растение целиком)
Кулуумбаҕа араас кыһыл, күөх өҥнөөх сибэккилэр долгуһа тураллара. Амма Аччыгыйа
Көрбөккүөн, бу тоҥ буору тобулу үүнэн тахсыбыт самаан сайын сааскы илдьитин — ньургуһун сибэккини. П. Филиппов
Сибэккиттэн сибэккигэ, Сэбирдэх курдук тэлибирээн, Үрүҥ үрүмэччи Үөһэ-аллара тырыбыныыр. С. Васильев
△ Үүнээйи бастаан чопчу курдук бүтэй, онтон ситтэҕинэ аһыллан тэрэйэр ууһуур уоргана: таһынан от күөҕэ чааскы сэбирдэхтэрдээх, ол иһинэн чаҕылхай кэрэ өҥнөөх эминньэхтэрдээх хоруоналаах, хоруонатын иһигэр соҕооччуктаах уонна тычыыҥкалардаах. ☉ Цветок (орган размножения растения). Хортуоппуй сибэккитэ. Оҕурсу сибэккитэ
□ Дуня сирэйэ дөлүһүөн сибэккитинии нарыннык тэтэрбит. А. Фёдоров
Үөтү (иирэни) уонна сиһиги көр. Үөккэ эн үрүҥ көмүстүҥү, оттон сиһиккэ хараҥатыҥы бороҥ ытарҕалары көрөҕүн. Ити үөт уонна сиһик сибэккилэрэ. КЗА АҮө
Сибэккитэ толору сиппит донник от мүөттээх сытыттан мэйии эргийэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Олох киэргэлин курдук көстөр саҥа үүнэн эрэр ыччат. ☉ Молодёжь как украшение, как цветы жизни. Оҕолор — олох кэрэ сибэккилэрэ
□ Учуутал кылааска киирэр… Кэчигирээн олороллор Олох тыыннаах сибэккилэрэ Быыкайкаан оҕолор. И. Гоголев. Сайаҕас, дьэллэм Саҥа чэчирдэр үүннүлэр: Самаан сайыным сибэккилэрэ — Саҥа кэм үүнэр сүһүөхтэрэ. С. Данилов
[Кыыс] Дьоллоох сэбиэт дойдутун Үүнэр сибэккитэ этэ. Дьоһун олох соргутун, Үтүө көҥүлү билбитэ. Күннүк Уурастыырап
△ поэт. Таптыыр кыыһы тупсаран этии. ☉ Любимая девушка, цветочек, цветок
Сиккиэр тыалым, сибэкким, Ыллыыр-туойар биэбэйим, Эн эрэ эрэлигим, Эн кэрэ сэгэртэйим. Эллэй
Тапталлаах сибэкким, эн миигин Талбааран турдаҕа диэхтээмэ, Ыл аҕал, түөспэр уур илиигин, Эдэр уол этэрин истээхтээ. П. Тулааһынап
◊ Аҥаардам сибэкки бот. — аҥаардастыы соҕооччуктаах эбэтэр аҥаардастыы тычыыҥкалаах эрэ сибэкки. ☉ Цветок, имеющий или только пестик, или только тычинки, однополый цветок. Атыыр сибэкки бот. — наар тычыыҥкалардаах эрэ сибэкки. ☉ Цветок, имеющий только тычинки, мужской цветок. Баархат сибэкки — араҕас уонна кыһыллыҥы араҕас сибэккилээх киэргэл от. ☉ Травянистое декоративное растение с жёлтыми и красновато-жёлтыми цветками, бархатцы. Боруоҥкалыы сибэкки бот. — боруоҥкаҕа майгынныыр быһыылаах сибэккилээх от. ☉ Травянистое растение с цветками, напоминающими по форме воронку, ворончатый цветок. Дэгиттэр сибэкки бот. — соҕооччуктаах да, тычыыҥкалардаах да сибэкки. ☉ Обоеполый цветок. Күн сибэкки — чаҕылхай араҕас уонна кыһыл өҥнөөх сибэккилээх от. ☉ Травянистое растение с ярко-жёлтыми и красными цветками, адонис. Кэлтэгэр сибэкки бот. — сибэкки биир көрүҥэ. ☉ Один из видов цветка, цветковых трав: цветок язычковый. Сүүтүк сибэкки — сүүтүккэ майгынныыр сибэккилээх эмтээх от. ☉ Травянистое лекарственное растение с цветками, напоминающими по форме напёрсток, наперстянка. Тыһы сибэкки бот. — наар соҕооччуктаах эрэ сибэкки. ☉ Цветок, имеющий только пестик, женский цветок.
русск. форма цветки