сыһ. Киһини долгутардык, уйадытардык. ☉ Волнительно, взволнованно, встревоженно
Дириэктэр ол сураҕы бэрт долгутуулаахтык истибитэ. Н. Заболоцкай. Бары күчүмэҕэйдэри кыайарга күүс биэрэр төлөннөөх тапталы Күндэ долгутуулаахтык, киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр гына нарыннык-намчытык эппитэ. Софр. Данилов
Мыычаар сэмэлэниитэ сүрдээх долгутуулаахтык суруллубут. Н. Тобуруокап

сыһ.
1. Саталлаахтык, тиийимтиэтик, уус-ураннык. ☉ Умело, искусно, просто и доступно
Ол сындалҕаннаах похуот туһунан оччотооҕу хоһоонноругар хомоҕойдук суруйбута. И. Федосеев
Үҥкүү тылын таһаарааччы эдэркээн диэн бэйэлээх эр бэрдэ олус да ылбаҕайдык, хомоҕойдук эттэ. С. Федотов
Биһиги өбүгэлэрбит киһи наар тас көрүҥүн, быһыытын эрэ буолбакка, кини эмоциятын, дууһатын туругун, тапталын кытта сатаан хомоҕойдук хоһуйаллара, этэллэрэ. Эрчимэн
2. Олус үчүгэйдик, холкутук, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Очень свободно, легко, складно
1925 сыллаах сааһыары сайын Фёдор Сивцев диэн былыр политсыылынайга кылгастык үөрэммит, нууччалыы олус хомоҕойдук саҥарар …… оҕонньор киһини кытта куораттаспытым. «ХС»
Кини гитараҕа сүрдээх хомоҕойдук оонньуура, киһини долгутардык ыллыыра. М. Горькай (тылб.)

даҕ.
1. Ырааҕы, кыраны үчүгэйдик таба көрөр, сытыы харахтаах. ☉ Далеко видящий, острый, зоркий (о глазах человека, животного, птицы)
Кутун-сүрүн Кубулутан иҥэрбит Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин. П. Ойуунускай
Боруҥуй да буоллар, кини кыраҕы хараҕа сытыытык көрөр. В. Протодьяконов
Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. ББЕ З
2. Кыраны да бэлиэтии, таба көрөр. ☉ Внимательный, зоркий, цепкий (взгляд)
Күндү ыалдьыт хараҕа Кимнээҕэр да кыраҕы, Таба көрө охсуоҕа Ырбаахыҥ абыраҕын. И. Гоголев
Кини кыраҕы хараҕа, чуор кулгааҕа барыны көрөр-истэр. Болот Боотур
Кылтааһап кыраҕы харахтааҕа, кини көрө охсубута. В. Гаврильева
3. кэпс. Бэргэн (сааһыт туһунан). ☉ Меткий (о стрелке)
«Кыылы харахха табар кыраҕы ытааччы!» — дэтэриҥ. Р. Баҕатаайыскай
Бээтинсэм кыраҕы ытааччы буолбута, онон киниэхэ эмиэ сэбилэнэригэр соруйдум. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп. Сэргэх. ☉ Бдительный
Эһэ хайа курдук Кыстаммыт хаһаас Кыраҕы харабылынан Саһыл кыылы анаабыт. ПИИ К
Кини [Серго] ааспыт хаатыргатыттан, билиҥҥи былааһыттан, политическай өттүнэн кыраҕытыттан, Лениҥҥэ …… чугаһыттан куруутун арыт дьулайар дьонтон, биһигиттэн, арыый саамай эдэр да курдук буолара. СОТА
Кинилэр [манабыллар] кыраҕы харахтарыттан бэл улахана суох этэрээт саһарыгар ыарахан. ЛВИ БУӨ
5. көсп. Олус болҕомтолоох, сыыс түһэрбэт. ☉ Проницательный, острый, пристальный
Уйбаан итинник кыраҕы көрүүлээҕин, уйан сүрэхтээҕин, киһини долгутардык суруйар дьоҕурдааҕын билбэккэ сылдьыбыппын кэлин санаатым. В. Сыромятников
Карикатура общественнай итэҕэстэри сытыытык көрөргө, дириҥник сыаналыырга, онон эстетическэй кыраҕыга иитэр. ВГМ НСПТ
Чахчылаах талаан баар буоллаҕына, ону норуот булгуччу бэлиэтиир, кини ити туһугар олус сэргэх уонна кыраҕы. «ХС»
ср. казах. кыраҕы ‘дальнозоркий’, кыр ‘зоркий, прозорливый; хваткий, ловкий’