дракон

Русский → Якутский

дракон

м. дракон (I. миф. остуоруйаҕа кэпсэнэр уотунан тыынар моҕой; 2. зоол. итии дойдуларга үөскүүр көтөр тыймыыт).

Еще переводы:

драконов,

балык

луо

сүллүүкүн

сүллүүкүн (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Былыргы саха өйдөбүлүнэн, уу анныгар дойдулаах, кыһыҥҥы улахан тымныы эрэ саҕана (Ороһуоспа буолар түүнүттэн Кириһиэнньэҕэ диэри) ууттан үөһэ тахса сылдьан баран төннөр иччилэр. ☉ По якутскому поверью: обитатель (дух) глубоких вод, выходящий на землю в зимние холода от Рождества Христова до Крещения, шиликун, водяной дух, водяной
Сүллүүкүттэр, хаайтаран хаалан, төннөн атын ыал ойбонунан киириэхтэрэ диэммит, ойбоммутун алларан сүүрдээтибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы өр күүтүүлээх, дьиэҕэ ордук итии, таһырдьа ордук тымныы күннэр кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан:] Бүгүн сүллүүкүттэр айгыстан тахсар түүннэрэ үһү. Л. Габышев
◊ Сүллүүкүн иһиллээһин — былыргы саха өйдөбүлүнэн, ойбон аттыгар, өтөх түннүгүн анныгар олорон сүллүүкүттэр тугу кэпсэтэллэрин иһиллээһин (итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр кэлэр өттүгэр туох буоларын билгэлииллэр). ☉ В старину: обычай тайком подслушивать водяных около проруби или под окном заброшенных жилищ (согласно якутским поверьям, они способны предсказывать будущее). Былыр эһэм аах сүллүүкүн иһиллииллэрэ эбитэ үһү
ср. русск. шиликун, шулюкун ‘ряженый; нечистый дух’, коми шилейкин ‘водяной’, тат. диал. шүлген ‘злой дух’, якут. уу-луо-хаан, кит. шуй-луҥ-хуан ‘великий владыка — дракон вод’

саас

саас (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов

уот

уот (Якутский → Якутский)

I
уой I диэнтэн дьаһ
туһ. Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйүргэни мунньан, туос иһит тиктэн, омуһах хастан, туспа ыал буолбуппутугар үөрэн, мин эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Албын Бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
Андрейдыын күрүөҕэ хааллан турар Коля уотар ньирэйдэрин баран көрөбүт. Далан
II
аат.
1. Туох эмэ умайарыттан үөскүүр итии суостаах кыһыл төлөн. ☉ Огонь, пламя
Быргый кэргэниниин остуолларыгар киэһэ уот сырдыгар чэйдии олорбуттара. Күндэ
Ууга эн тимирбэккин, Уокка эн умайбаккын, Килбиэннээх кэрэ бэйэҕэр Кир, дьэбин сыстыбат! С. Зверев
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
2. Элэктэриичэстибэ биэрэр сырдыга. ☉ Свет от какого-л. источника питания (электрический)
Ууттан уоту уматар Улуу алып бу эбит! С. Зверев
Түүҥҥү Москва түннүктэриттэн тыһыынчанан хамсыыр уоттар тырымныы тыгаллар. Т. Сметанин
Уот барда: мотуор умуллар, уу хачайдаммат. Ходуһа х.
3. Туох эмэ тыгар сырдыга. ☉ Свет, сияние чего-л. (напр., луны, солнца)
Чолбон уота, суһуктуйан, Сугун күөхтүү халлаан сырдыыр. Эллэй
Ипатий Лука Ивановтуун мас хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Күн сарпа уотугар күөрэгэй Кыната саҕылла кылбардыыр. В. Миронов
4. Сэрии сэбинэн-сэбиргэлинэн ытыы, ытыалааһын. ☉ Стрельба из орудий, боевая стрельба, очередь (автоматная), огонь
Отут сэттис балыыр сыла... Оттон улуу сэрии уота... С. Данилов
Тохтоло суох өрө тибииртэ Аптамаат уотун. Баал Хабырыыс
Өрүһү харбаан эрэр дьону өстөөхтөр аптамаат, бүлүмүөт уотунан тибиирдибиттэр. С. Никифоров
5. көсп. Туох эмэ имэҥэ, үлүскэнэ. ☉ Внутреннее горение, страсть, огонь (напр., любви)
Киһитэ таптал уотугар охтон сарсыҥҥы күн хайдах туох буоларын кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Оҥоойукпар кутан кулу Олох уотун толору. С. Данилов
Дьол бэйэтэ тоһуйан Дьон дьолломмот. Сымыйа. Эрдээх сүрэх уотунан Кинини киһи айар. С. Данилов
♦ Аал уоту отун көр отун
Ама да бачча Алдьархай ааҥнаан, Аймаммыт иһин, …… Алаһа дьиэни Айынар, туттар, Аал уоту оттор — Дьылҕалаах дьоннор буолуохпут этэ... Эллэй
Үс кыталык кыргыттар Үс хотойу таптыыллар, Үс дьиэ саҥа тутуллар, Үс аал уот оттуллар. П. Тобуруокап
Аан тууспан уот көр аан II. Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Ап-(уот) оҕурук көр оҕурук. Хаҥас илиитинэн Хара дьиэрэҥкэй Уот оҕурук батаһы Сулбу тардан ылла, Айыы киһитин Охсон имитэн Илдьэ барда. Ньургун Боотур
Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки II. Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
[Петров:] Итэҕэй, Киргиэлэй, дьиҥ сүрэхпин этэбин. Билигин мин икки уот икки ардыгар сылдьабын. С. Ефремов
<Икки> ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла көр ытыс II. [Манчаары:] Батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ. Кутаалаах уокка олорт — кими эмэ сүгүн олордор бокуой биэрбэккэ мөх-эт, саҥар-иҥэр. ☉ Сильно ругать, бранить кого-л.
Уол аһара мэниктээтэҕинэ эбэтэ кутаалаах уокка олордор идэлээх. Тэҥн. кутаа уотунан сабаа. Кутаа уотунан илгистэр (илгиһин) көр илгиһин. Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Кутаа уотунан сабаа кэпс. — мөҕөн-этэн кут-сим, кыыһыран тохтоло суох эт-тыын. ☉ Разразиться гневной тирадой, речью
Кутаа уотунан сабаан түһэн, доҕор, тугун алдьархайай! Тэҥн. кутаалаах уокка олорт. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I. Уокка арыыны кут калька. — туох эмэ соччото суоҕу тэптэрэн, бэргэтэн биэр. ☉ соотв. подливать масла в огонь
Сылгы иитиитин туһунан кэпсэтии таҕыстар эрэ, Сэһэн Семён, уокка арыыны куппукка дылы, саҥата-иҥэтэ хойдон, күөдьүйэ түһэр үгэстээх. Л. Габышев
[Туллукчаана:] Бүгүҥҥү мунньах уокка арыы куппут кэриэтэ. Айдаан бөҕө тардылыннаҕа буолуо. В. Протодьяконов
Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны кутан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.)
Уокка арыыны (саһаҕаны, саҕаһаны) быраҕан биэр — уокка саҕаһаны бырах диэн курдук (көр саҕаһа). Бу киһи уокка арыыны быраҕан биэрэн, айдааны тарта. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк. Уокка ас бэрис көр бэрис. Сирбин аһатабын, уокка ас бэрсэбин. Уокка биэр — уматан кэбис. ☉ Сжечь, спалить
[Баһыкка:] Бу суругу ааҕан бараҥҥын, хайыта тыытан, уокка биэр диэбиттэр. Күндэ
[Ааныка — оҕонньоругар:] Били хоруопкун харай! Харайыаҥ суоҕа да үлтү сынньан баран уокка биэриэм. С. Ефремов. Уокка киирэр — куттаммакка, дьулайбакка сэриилэһэ барар. ☉ соотв. идти в огонь
Охсуһуунан Оҥоһуллар Олохпутун Харыстыырга Уокка киириэм, Хааммын тоҕуом! Күннүк Уурастыырап
Буокай оҕонньор саҕынньаҕын кэппитинэн уокка киирэн барыах курдук саба түһэн олорор. А. Сыромятникова
Мин сэрии маҥнайгы күнүттэн уокка киирбитим. Н. Кондаков. Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат, <окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат> — олус быстыбыт, ким да аахайбат, ахсарбат буолбут (киһитэ). ☉ Оказавшийся в безвыходном, крайне тяжёлом положении, дошедший до ручки (человек)
Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Уокка оҕустарбыттыы — олус соһуйан, уолуйан. ☉ соотв. как будто током ударило
Дииктэр тиһэх тылларыттан Маарыйа, уокка оҕустарбыттыы өгдөс гынна уонна оҕонньорун сирэйин-хараҕын кэтэһэ-кэтэһэ улаханнык саарбаҕалаабыттыы ыйытта. «ХС»
Уокка саҕаһаны бырах көр саҕаһа. Хабырыыс мөккүстэҕинэ уокка саҕа7аны быраҕан биэрии7и. И. Гоголев. Уокка уган биэр кэпс. — кими эмэ сэрэхтээх, кутталлаах суолга киллэр, соччото суохха түбэһиннэр. ☉ соотв. подвести кого-л. под монастырь
Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, бар дьонтон туораан, бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн, атах-балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа, куруйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Сорудаҕы сатаан толорбокко, бэйэтэ билиэҥҥэ түбэспитин үрдүгэр, төһө доҕотторун уокка уган биэрбитэ биллибэтин туһунан санаан ордук харааһынна. «ХС»
Тэҥн. түһэн биэр. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол көр баттаа. Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, улам-улам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Сирэйэ, уокка баттаабыт курдук, кыпкыһыл буолла. «ХС»
Уорҕатыгар уоту ыстаннар көр уорҕа. Үөһэнэн сытыы кынаттар …… тыастара дурдаҕа кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай
Уоһа уокка тиийбит көр уос II. Оҕобут кыыһыран уоһа уокка тиийбит. Уот аан бастаан — хара ааныттан диэн курдук (көр ааныттан). Биһиги уот аан бастаан чугастааҕы күөллэри билбиппит. Далан
Манна таһыттан киирэр матырыйаал уот аан бастаан саамай кииннээн түмүллэр сирэ — сурук отдела — баар. «Кыым»
Уот ааныттан көр ааныттан. Уот ааныттан сөбүлээбэтэҕим — хотуҥҥун төбөҕөр ытыаран барбыккын... У. Нуолур
Дабыыт кинини [Ньукулааскыны] уот ааныттан ытыктыы көрбүтэ. И. Никифоров
Уот айах көр айах I. Хам буолбут, бэл, уот айах — Хабыгырас хахыйах. Софр. Данилов
[Суоппуйа — Митяҕа:] Ыы, күтүр... Будьур төбө, уот айах эйигиттэн итинтэн ордук тахсыа дуо. Н. Туобулаахап
Уот (уоттаах) араатар — уот айах диэн курдук (көр айах I). «Уоттаах араатар манна наадата суох!» — намыһах уҥуохтаах, бэрт сытыы дьүһүннээх эдэркээн киһи ойон турда. Амма Аччыгыйа
Ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт. Уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров. Уот ар- дах — сэриигэ хойуутук, күүстээхтик ытыалаһыы. ☉ соотв. свинцовый дождь
Уот ардах аннынан улуу Днепр уҥуоргу бүүрүгэр үктэнниҥ! Күннүк Уурастыырап
Сэрии этиҥин, уот ардаҕын аннынан мин Тыалы утары, тыалы утары барбытым... И. Артамонов
Кыр өстөөҕү Көрсүөхтэрэ сирилэс уот ардаҕынан. В. Миронов. Уота умулунна — иэримэ дьиэтэ эһиннэ. ☉ соотв. очаг (в доме) погас
Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут Оттон барбыт уоттара Умуллубат буолуохтун, Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Миигин кэбилээбитиҥ курдук, иэримэ дьиэҥ дьиэрэгэдийдин, аал уотуҥ умулуннун. М. Доҕордуурап. Уота уоттуйбут — туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. ☉ Обзаводиться своим домом (букв. огонь его разжёгся). Соҕотох уоллара уота уоттуйан, дьоно үөрүү бөҕө. Уот бэлэс — олус тыллаах, элбэх саҥалаах киһи. ☉ Бойкий на язык (букв. огненная глотка)
Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Урут сахалар курдук көрсүө, сэмэй дьоннор суох этилэр. Билигин үксүлэрэ уот бэлэс буоллулар, мунньаҕы көтүппэккэ араатардыыллар. И. Гоголев. Тэҥн. уот айах. Уот диэки көр — туохтан эмэ (хол., этэҥҥэ сылдьаргыттан, туох эмэ табыллыыттан) үөр-көт. ☉ Радоваться чему-л. (напр., своему благополучию — букв. смотреть на огонь)
Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана Көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор, быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Сүрэхтээх, эрчиллиилээх, өлүөр-чэгиэн буоллаххына, кыайыгас-хотугас эдэр киһи хайаан даҕаны уот диэки көрүөҥ — ол аата бултуйуоҥ. «Саха с.». Уот диэки көрдөр — кими эмэ туох эмэ улахан ыгылыйыы кэнниттэн уоскут, һуу гыннар. ☉ Дать свободно вздохнуть кому-л., успокоить кого-л.
Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынанчыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Уот диэки көрөр киһибит (үлэһиппит) — киһи эрэнэр, эрэх-турах саныыр киһитэ. ☉ Тот, на кого можно положиться, чья-л. надежда, опора. Кырдьаҕастар уот диэки көрөр дьонноро — уолаттара. Уот иччитин курдук (иччитигэр дылы) өһүргэс — олус өһүргэс. ☉ Очень обидчивый (букв. обидчив, как дух домашнего очага)
— Өһүргэннэ дии, — эмээхсин күллэ. — Өһүргэһиҥ да баар ээ, уот иччитигэр дылы. «ХС». Уот курдук киһи — туохтан да иҥнэн турбат түргэн-тарҕан, сытыы киһи. ☉ соотв. огонь-человек. Умайыктанан түһэн, олох уот курдук киһи кэлэн барда. Уот <курдук> орто — олус куһаҕана да, бэрдэ да суох, лоп курдук орто. ☉ Вполне удовлетворительный, вполне приличный
[Түмэппий:] Чэ, кэбис, оччоҕо, үчүгэйэ да суох, куһаҕана да суох, уот курдук орто киһи буол! Күннүк Уурастыырап
Бу ыаллыы оройуоннарга биһиги курааннаата диэн оттообокко үрдүлэринэн ааһар сирдэрбитин, уот курдук орто үүнүүлээх диэннэр, бэрт ыраастык ньылбы охсон ылаллар. С. Никифоров
Хаһан да уруок үөрэтэрэ көстүбэт. Ол да буоллар үөрэҕэр уот курдук орто. «ХС»
Мэйик диэн ааттаахсуоллаах уот орто булчут киһи олорбут. «Чолбон». Уот кымньыы — уот курдук, уотунан салыыр күүстээх туох эмэ. ☉ Грозная сила, подобная горящему огню (букв. огненный прут)
Үүрэрэ саханы сут, тымныы, Кыйдыыра кыһалҕа, уот кымньыы. Эллэй
Уо, Тымныы Уот Кымньыы Тырымныыр. И. Чаҕылҕан. Уот салаабытын курдук — туох да хаалбатах, кубус-кураанах. ☉ соотв. камня на камне не оставить, сровнять с землёй (букв. как огонь опалил). Ньиэмэстэр сэриилээн ылбыт дэриэбинэлэрэ уот салаабытын курдук буолбут. НАГ ЯРФС. Тэҥн. уот сиэбитин, уу илпитин курдук. Уот сиирин курдук — олус түргэнник, тэтимнээхтик, күүскэ. ☉ Очень быстро, интенсивно (напр., работать — букв. как огонь пожирает). Үлэлэрин уот сиирин курдук бүтэрэн кэбистилэр. Уот сиэбитин, <уу илпитин> курдук — туга да суох хаалбыт. ☉ Остаться ни с чем, с голыми руками (букв. как будто уничтожено пожаром, снесено водою). Тэҥн. уот салаабытын курдук. Уот (уоту) сах — кими эмэ санаатын көтөҕөн, үчүгэй дьыалаҕа көҕүт. ☉ Заронить искру в ком-л.
Кэмигэр эдэр суруйааччыны өйүөххэ, айар үлэҕэ көҕүлүөххэ, уот саҕан биэриэххэ наада. «ХС»
Уоттуу салаа көр салаа I. Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Уот (уоттаах) тыл — туохтан да иҥнэн-бохтон турбат сытыы тыл. ☉ соотв. острый на язык
[Баһыахтыыр Балбаара] уот тыллаах, куһаҕан харахтаах, наһаа күүстээх эмээхсин. Амма Аччыгыйа
Симон эмиэ уот тыллаах кыыска түбэспит сорум дии санаата, ханнык баҕарар кыыс тыла былааччыйатынааҕар уһун диэн доҕоро Ньургун эппитин өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Анфиса бэйэлээх уот тыла кутаалана түспэт дуо... Н. Габышев. Уот тымта түһэр — 1) аһый гына түһэр. ☉ Почувствовать резкую боль, словно обожгло огнём
Омун Сүөдэр сыҥааҕа уот тымта түһэрин кытары, …… анараа киһи батыйа өнчөҕүнэн сототун синньигэһигэр дайбаабыта. МНН; 2) улаханнык кыыһыран турар. ☉ Рассердиться, вспылить, вспыхнуть
Бороскуобуйа уот тымта түһэр. Н. Якутскай. Уоту көрөн (уот диэки көрбөт буолан) олоробут — аспыт-үөлбүт олох бүттэ, уокка буһарар аспыт суох. ☉ У нас кончились продукты, варить нам стало нечего (букв. мы лишь смотрим на огонь, мы уже не смотрим на огонь). Былыр элбэх ыал уоту көрөн олорон хоргуйан өллөҕө. Уоту (уотта) ас — күүскэ ытыалаан бар. ☉ соотв. открыть огонь
«Өстөөхтөргө уоту аһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта …… Романченко. С. Никифоров
Өстөөхтөр дэриэбинэ таһыгар алдьархайдаах уоту аһаллар. С. Федотов
Биһиги — бүлүмүөттэринэн уонна аптамааттарынан күүстээх уоту аспыппыт. ПДА СС. Уотунан оонньуур — сэрэхтээх, кутталлаах суолга киирэн биэриэх курдук сылдьар. ☉ соотв. играть с огнём
Күлүмэ, Серёжа, күлүмэ. Таптал диэн уот. Уотунан оонньоомо. Сотору баҕар бэйэҥ ыллараайаҕын. Н. Лугинов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара. А. Абаҕыыныскай. Уотунан умайар кэпс. — сүр улаханнык, хаһыытыы былаастаан кими эмэ мөх, үөҕэн саҥар. ☉ Осыпать кого-л. руганью, ошеломлять, оглушать кого-л. бранью
Аҕалара тоҥхоҥноон эрдэҕинэ, тойон үөхсүбүт саҥата уотунан умайа түһэн баран, дэйбиирин угунан үлтү сынньан барбыта. Эрилик Эристиин
«Ынаҕы хостоһоҕун дуу, суох дуу?!» — диэн Луха саҥата уотунан умайда. Д. Таас. Уоту туппут курдук — олус ыксаан, тиэтэйэн өрө сүүрэ сылдьар, төттөрү-таары биэрэстэнэр. ☉ соотв. носиться как угорелый (букв. как будто огонь держит). Уоту туппут курдук элэстэнэр. НАГ ЯРФС. Уоту тутар курдук куттан (дьулай) кэпс. — олус күүскэ куттан, салын. ☉ соотв. бояться как огня. Уруулга олороруттан уоту тутар курдук куттанар
□ Хайа да бэйэлээх биригэдьиир кинини үлэҕэ соруйуон уоту тутар курдук дьулайар буолан барда. С. Федотов. Уот үрдүгэр олорор курдук — хайдах да буолара биллибэт, халбархай. ☉ соотв. как на угольях (углях)
Үлэтигэр балаһыанньата түөрэккэй. Билигин уот үрдүгэр олорор курдук сананар. «Кыым». Уот үрдүгэр үктэннэр кэпс. — олус ыксатан, тиэтэтэн, ыгылыт, ууга-уокка түһэр. ☉ Поторапливая кого-л., заставить его нервничать, суетиться (букв. заставить его ступать на огонь)
Бу сырыыга ыанньыксыттар, уруккуларын курдук, уот үрдүгэр үктэннэрэн көрсүбэтилэр, — саҥата суох бүтэйдии иһитинэн-хомуоһунан тамнааттана сырыттылар. С. Федотов
Уот халахайга түс көр түс I. Эн хат нухарыйан барыаҥ, оттон …… бөрүө муҥнаах сөҥөн эрэр өйгөр ханна эрэ ыраах тиэтэйэн уот халахайга түһүө, үрдүк алгебра иһирик ойуурун эҥин эргиирдэрин ылгыа. Н. Заболоцкай. Уот харах- ха — оруобуна, сөрү-сөпкө, лоп бааччы, бэргэнник. ☉ соотв. не в бровь, а (прямо) в глаз
Иэс төлөбүрдээх дииллэрэ уот харахха эбит. В. Титов
Күтүр өстөөх сүрдээхтик да уот харахха түһээбит эбит. Болот Боотур
Кырдьыгы уот харахха этии хос быһаарыыта да суох үчүгэйдик өйдөнөр. «ХС». Тэҥн. үүт харахха. Уот холорук — айдааннаах, алдьархайдаах быһыы-майгы, балаһыанньа. ☉ Чрезвычайно трудное положение, происшествие
Чуумпу өрүс кытылыгар бүгэн сыппыт Амма солобуодата уот холорук ортотугар түбэспитэ. Софр. Данилов
Оо, суостаах этэ, уот холорук! Р. Баҕатаайыскай. Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, в большой спешке (букв. словно за огнём сходить)
Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстүкүүннүүн уот ылар курдук, киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Суох, уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. Г. Нынныров
Дьиэтигэр уот ылар курдук киирэн тахсар кыһалҕа тирээтэҕэ. И. Сысолятин. Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук — олус түргэн, эмискэ буолар. ☉ Очень быстрый, внезапный (букв. подобно тому, как выскакивает уголёк [из натопленного камелька])
Кини …… турбут-олорбут, уот ыстанарын курдук хамсаныылаах омук киһитэ эбит. Болот Боотур
[Дьэбдьиэс эмээхсин] уот ыстанарын курдук олус омуннаах Уйбаан диэн уоллааҕа. С. Федотов. Уот этэр — эппитэ эрэллээх, саарбаҕаламмат, итэҕэллээх (былыргы саха уот хаһан да сымыйалаабат дии саныыр). ☉ Быть убеждённым в правоте сказанного, полностью верить сказанному (букв. [его слова верны так,] как огонь говорит [правду])
Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев. Уу да ылбат, уот да сиэбэт — туохха да кыайтарбат, туохха да хотторбот. ☉ соотв. и в воде не тонет, и в огне не горит
[Дьаакып:] Күүс, дуол кинилэргэ буоллаҕа дии. Кинилэри уот да сиэбэт, уу да ылбат дьоно буоллулар. А. Софронов
Бу күтүрү абааһы аймахтара …… Уу да ылбат, Уот да сиэбэт Гына кубулҕаттаан Туох да охсуһуу сэбэ хоппот гына Абынан-сараһынынан оҥорбуттара үһү. Ньургун Боотур. Үрдүгэр уот отун кэпс. — кими эмэ кыйахана-кыйахана мөх-эт. ☉ соотв. мылить голову (букв. на нём огонь зажигать). Эн иннигиттэн үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. Хараҕын уота умуллубут (хараҕа өспүт) көр харах. ☉ соотв. огонь в глазах потух
[Эһэттэн] харахпын араарбакка туран, табах уматынным. Табахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым хараҕын уота өстө. Н. Босиков
Хараҕыттан уот чаҕылла (чаҕылыйа) түстэ көр харах. Тойон ынырыктаах куолаһынан хаһыытыы түһэрин кытта, Бурхалей икки хараҕыттан уот чаҕылыйа түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин
Харахпыттан уот чаҕылыйда, Хааһым үрдэ дьаралыйда, Халты оҕуста бадаҕа... А. Бэрияк
◊ Аал уот көр аал III
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Аал уоппут сылааһа сыдьаайар, Алаһа дьиэ дьолунан туолар. «ХС»
Балаһа уот көр балаһа. Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьү- кээбил уота көр дьүкээбил. Дьүкээбил уота умайдаҕына тымныы ордук сытайар. Н. Якутскай
Уйаара-кэйээрэ суох хаар куйаарын сулустар, ый, арыт дьүкээбил уота үдүк-бадык сырдаталлар. КЗА АҮө
Кутаа уот көр кутаа I. Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма АччыгыйА. Бэркиһиибин кутаа уоттан Хайдах тыыннаах ордубуппун, Ууну-уоту ортотунан Сатыы хаампыт уһун суолбун. М. Хара
Сибиэ уот көр сибиэ II. Сибиэ уот — айыыларга, иччилэргэ ас кутарга анаан оттуллар уот. КГР СЛ-8
Туспан (кутаа) уот көр туспан. [Абааһы бухатыырын] туспан кутаа уоту оттон баран, дэлби уматан кэбистэ. Ньургун Боотур
Уокка ас (аста) биэр көр ас III. Аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап
Уокка кэбиһэр кэһии көр кэһии I. Уокка оҕустар көр оҕустар. Урут элиэктириктэр бэйэлэрэ уокка оҕустаран өлөр түбэлтэлэрэ баара. «Кыым». Уот абытай көр абытай
2
Уот абытай олуона халаачык баар үһү (тааб.: ыстаҥалас). Этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Уот анньар мас — үөттүрэх диэн курдук. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин. Уот ас — тугу эмэ умат. ☉ Поджигать что-л. Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар
И. Доҕордуурап. Абарбыт татаардар атыҥҥа санаммыттар: кинилэр, уотунан үүрэн таһаараары, таҥара дьиэтигэр уот аспыттар. Суорун Омоллоон. Уот аһыйа түс — уот салаабытын курдук эмискэ ыарый. ☉ Почувствовать острую боль, сильное жжение, словно огнём прижгло
Уол илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Артур Сардаананы уураары өссө биирдэ холонон эрдэҕинэ, иэдэстэрэ эмискэ уот аһыйа түспүттэрэ. В. Протодьяконов
«Сааппаккын...» — диэн иһэн сирэйэ соҕотохто уот аһыйа түспүтүн өйдөөн хаалбыт. П. Филиппов. Уот барар — туохтан эмэ сылтаан баһаар саҕаланар. ☉ Начать гореть, начинаться (о пожаре)
Хайыһан көрбүтэ — хаппыт мутукчатыгар уот баран, сиэн күлүбүрэтэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуурга уот бардаҕына — Ханааба хаһан бүөлүүллэр. Эллэй
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. А. Сергеев (тылб.)
Уот биһилэх көр биһилэх. Нөҥүө күнүгэр Дамбоны ылбыт фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
1923 сыллаахха тохсунньуга бандьыыттар Дьааҥыны уот биһилэххэ олорпуттара. АНХ СС. Уот биэрбэт — кыайан умайбат; ботуруон буораҕа умайбакка, саа кыайан эстибэт, ыппат. ☉ Не гореть (о спичке); давать осечку (напр., об оружии)
Киһи ытар. Саата уот биэрбэт. Суорун Омоллоон
Уот биэрбэккэ уончата түһэртэрэн баран, доруоп дьэ эстэн «дар» гына тыаһыыр... И. Гоголев
Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Уот иччитэ көр иччи. Уот иччитигэр дылы маппакка бараҥҥын (өс ном.). Уот иччилэрин курдук баттахтара арбаһан, холумтаҥҥа сэргэстэһэн тураахтыыллар. И. Гоголев
Уот кугас көр кугас. Бу киэһэ пиэрмэ ынахтарын кытта туора муостаах Дьэспэ диэн ааттаах …… уот кугас оҕус кэлсибит. Далан
Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, уҥа өттүгэр биир уот кугас ынах кэйиэххэ айылаах субу күрдьүөтээн турар. А. Фёдоров
Уот Кудулу Байҕал көр байҕал. Киэҥ киспэлээх, Уһун уорҕалаах, Уоттаахкүөстээх Уот Кудулу Байҕал обургуга Умса хорус гына түстүм... С. Зверев. Уот куйаас — сайыҥҥы олус итии күн, өҥүрүк куйаас. ☉ Палящий зной
Туох барыта умайар уот куйаастан ууллан туймаарыйа нухарыйбыкка айылаах. Софр. Данилов
1963 сыллаах сайын, от хомуурун үгэнэ, уот куйаас. П. Егоров
Бэс ыйын бастакы күннэригэр, ардах түспэккэ, сир-дойду умайар уот куйааска куустаран турара. Дьону үөр. Уот кураан — олус уһун кэмҥэ ардах түспэккэ, от-мас, сир-дойду бүтүннүүтэ куурар-хатар, кэхтэр күнэ-дьыла. ☉ Сильная, продолжительная засуха
Уот кураан буолбута. Оту, маһы Күн кубарыччы салаабыта. Эллэй
Биһиги табабыт диэхтээн, биир уу сут, уот кураан кэлиэ да имири эстиэ. Н. Лугинов
Ол сайын …… уот кураан түһэн, аһыҥа өрө туран начаас икки ардыгар сир кубарыйа кууран хаалта. Н. Босиков
Уот курбуу тыл көр курбуу. Кремль кириэппэс кэтэҕиттэн, килбиэннээх трибуна үрдүттэн Ярославскай табаарыс тахсан, тааска чаҕыллар уот курбуу тыллары дьабдьыйда. Н. Габышев
Уот курбуу чаҕылҕан көр курбуу. Халлааҥҥа хара былыттар Халҕаһалыы аалса устубуттар. Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт. Болот Боотур
Уот кыһыл көр кыһыл. Уот кыһыл бөтүүктэрэ …… утуктаан куоҕайа олорор. Амма Аччыгыйа
Охсууга охтубут дьоруойдар хааннарыттан уот кыһыл сибэккилэр быктылар. Т. Сметанин. Уот Моҕой — остуоруйаҕа кэпсэнэр уотунан тыынар моҕой. ☉ Огнедышащий дракон
Бу чаҕылҕан чаҕыллар күлүмэ уот моҕой курдуктук курбуутаан муораҕа эриллэн түһэрэ. П. Ойуунускай
Онуоха айыы бухатыыра оһоллоох Уһун субуйа батаһын сулбу тардан Ылла, үс хос бастаах садаҕа уот Моҕойу суон моонньун быһа оҕуста. Ньургун Боотур
Уот сут көр сут. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут, той буолан, үлэнихамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Уот (төлөн) булкуур көр булкуур. Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уот турар көр тур. Отчуттар алааска уот турбутун, кыайтарара биллибэтин истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
Инникитин ойуур уота турбатын туһугар …… нэһилиэнньэ ортотугар өйдөтөр үлэни ыытыахтарын наада. «Кыым»
Уот тыла көр тыл I. Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов. Уоту аһат — уокка аста биэр (былыргы үгэһинэн, сахалар саҥа тиийбит сирдэригэр эбэтэр үчүгэй аһы аһыыр буоллахтарына, аһыахтарын иннинэ бастаан уот иччитин күндүлүүллэр). ☉ Угощать духа огня (по старинному якутскому обычаю, прибыв куда-л. или приготовив что-л. вкусное, принято первым угощать духа огня)
Сайылыктарыгар көһөн кэлээт, …… уоттарын аһаттылар, алгыс эттилэр. «Чолбон»
Уот уобуруччу көр уобуруччу. 1918 сыллааҕы сайын Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ боруоннар уот уобуруччуларыгар ылларбыта. В. Ленин (тылб.). Уот (уоту) ыыт — тугу эмэ умат, баһаары оҥор. ☉ Поджигать что-л., устраивать пожар
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан, Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн, Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Кэнники Кэрэхтээх тумул сирэйиттэн утары уот ыытан тоҕус сорунан [уоту] тохтоттулар. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. от, ут

Русский → Якутский

дракон

драконов, (Русский → Якутский)

балык (Якутский → Русский)

луо (Якутский → Якутский)

сүллүүкүн (Якутский → Якутский)

саас (Якутский → Якутский)

уот (Якутский → Якутский)