аат., итэҕ. Ороһуоспаттан кириһиэнньэҕэ диэри тиийэр таҥара бырааһынньыгын күннэрэ. ☉ У христиан: праздничное время от Рождества до Крещения, святки
Сибээккэ түүннэри ыыппыппыт, көрүн-нарын, көҕүн көрүө-истиэ этигит! Бу кириһиэнньэ тымныытын үгэннээҕи, сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы көр-нар. Н. Заболоцкай

аат., таҥ. үөр. Тохсунньу сэттэ күнүгэр буолар православнай итэҕэл биир улахан бырааһынньыга (Иисус Христос төрөөбүт күнэ). ☉ Рождество (один из великих праздников православия)
Ороһуоспа оонньуута — Уруккулуун умнулунна, Сүллүүкүннэр, таас тардыыта — Сүппүттэрэ ыраатта. Күннүк Уурастыырап
Күүттэрэн кэллэ ороһуоспа, Атах эт, төбө да киирдэ, Алаадьы оҥорон Дьахтар тириттэ, тиэтэйдэ. Дьуон Дьаҥылы
Мин ордук биир киэһэни өйдүүбүн. Ол ороһуоспа чэчиэринньигэ этэ. В. Короленко (тылб.)

туохт. Биир хайааһыны кытта эбии, тэҥҥэ ханнык эмэ атын хайааһыны оҥор. ☉ В дополнение к основному действию совершать какое-л. иное действие
Дьэ, түс, сүбэлэһиэх. Итин, эҥиннээ. Амма Аччыгыйа
Киирэн тохтуу түһэн, табахтаан, эҥиннээн баран, эмиэ таҕыста. Суорун Омоллоон
Сүллүүкүн кэлэн саҥара турдаҕына, тыаһыыр, эҥинниир буоллахха, киһини сиэн кээһэр үһү. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Таҥха кэмигэр сэрэбиэйдэн. ☉ Гадать на святках
Ороһуоспа түүн хайдах сэрэбиэйдиир, таҥхалыыр туһунан сүбэлэһии-сипсиһии бөҕө буоллулар. И. Гоголев
Былыр дьон таҥхалыыбыт диэн сүллүүкүн иһиллии ойбоҥҥо, иччитэх дьиэлэргэ баар буолаллара. В. Кондаков
2. кэпс. Туох эмэ буолуохтааҕы бүтэйдии таайан эт, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предвещать что-л. «Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах», — кус атыылааччы саха таах туруохтааҕар күнү-дьылы таҥхалыыр. И. Гоголев
«Сарсын куобаҕы арай “пөс” гына тэптэххэ эрэ турара буолуо, барбах, хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии сытар күнэ иһэр», — диэн таҥхалааммыт, …… сарсыарда эрдэттэн куобахтыы барарга болдьостубут. Р. Кулаковскай

I
аат.
1. Киһи олорор сирэ (дьиэтэ, квартирата, хоһо, муннуга). ☉ Место жительства (частный дом, квартира, комната, угол), дом, жилье
Ким билбэтэ баарай дьиэ умайар диэн айдааны иһиттэргин эрэ, мин дьиэм умайара буолаарай диэн санаа өйгөр көтөн түһэрин, хаһан дьиэҕин көрүөххэр диэри куттанаргын, ыксыыргын. Н. Якутскай
Хайа эн былыр үйэҕэ дьиэҕэр кэлэ охсубут эбиккин дуу? Софр. Данилов
Эн кыра эрдэххинэ, баайдарга үлэлээн баран, түүн дьиэбэр кэлэрбэр, биир тойуу саахарга тиийэ кэһиилэнэрим. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Дьон олороругар эбэтэр үлэлииригэр аналлаах тутуу. ☉ Здание, строение, предназначенное для жилья, размещения различных организаций, дом
Дьиэм кэннин көрбөккө өллүм диэбиккэ дылы (өс ном.). [Уулусса икки өттүгэр] Араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ туох эрэ кири-хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ олус үчүгэй. А. Софронов
Сорох дьиэлэр түннүктэрэ лаампа уотунан сандаарбыттар. Софр. Данилов
Тохсунньу тымныытыттан хаайтарбакка үс саҥа дьиэ тутуллан истэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн. ☉ Семья, люди, живущие вместе, дом
Бүтүн дьиэнэн кэллилэр.  Биирдэ алта дьиэ тумат омуктар диэн дьон кэлэн үс түүннээх күн кырган кыайбыттара үһү. Саха сэһ. II
Бу, Ленаҕа бары дьиэнэн балыктыы киирбит маҥнайгы сайыммыт этэ. В. Иванов
4. көсп., кэпс. Кыыл арҕаҕа, хорооно, ордуута. ☉ Берлога, нора, логово (зверя)
Оһол туһунан ону-маны быһытаорута кэпсэппэхтээн баран, айдааннаах адьырҕа «кырдьаҕас» кыһыҥҥы дьиэтин чинчийэн көрөр өйү буллулар. Эрилик Эристиин
♦ Дьиэ бөҕө буол кэпс. - туохха да туһата, көмөтө суох, айах иитимньитэ буол. ☉ Стать иждивенцем, не приносящим никакой пользы (букв. стать домашним мусором)
Туох аанньа ыт дьиэ бөҕө буолан уокка сыралла мээрик буолуой. Р. Кулаковскай. Дьиэҕэ баппатах дьэллик фольк. - кими да кытта тапсан, сөбүлэһэн бииргэ олорор кыаҕа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Бродяга, неугомонный, непоседливый человек, из-за скверного характера ни с кем долго не уживающийся
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай. Дьиэҕэ киллэримэ - кими эмэ сөбүлээбэккэ холдьох, сылдьыбат оҥор. ☉ соотв. не пускать на порог кого-л.. Кыыһырсан, холдьохсон кэргэнин дьиэтигэр да киллэрбэт оҥорбута. Дьиэни иччилээ - дьиэни, хаһаайыстыбаны баһылыыр, көрөр-истэр киһи буол. ☉ Стать хозяином (хозяйкой) в доме
Дьиэни иччилии, Сүөһүнү күрүөлүү, Оҕону уйалыы …… Кыыс оҕо кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһибин кытта холбоспутум …… сүүрбэ сыла туолла. Ол тухары ааппытын ааттатар …… дьиэбитин иччилиир …… оҕо-уруу диэн төрөөбөтө. П. Ойуунускай. Дьиэ эргиннээҕи кэпс. - чугас эргин эрэ биллэр, киэҥник аатырбатахсураҕырбатах. ☉ Известный только в узком кругу, не пользующийся популярностью
Үрэкиин Сүллүүкүнү …… дьиэ эргиннээҕи иичээн мэнэриккэ холуйара. Болот Боотур. Туспа дьиэ буол - кэргэннэн, туспа хаһаайыстыбанан олор. ☉ Жениться, жить своей семьей, отдельным хозяйством
Хайдах аан маҥнай ойох ылбытыттан, туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик сүрэхтэринэн-быардарынан санаһан олорбуттара. А. Софронов
◊ Аан дьиэ - салҕааһыннаах эбэтэр туспа хостоох дьиэҕэ таһыттан киирэри кытта хос. ☉ Прихожая (пристройка или отдельная комната)
Аҕата [кыыһын] мөҕөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Алаһа <бараан> дьиэ көр алаһа. Аан дойдубутун, Алаһа бараан дьиэбитин, Аал уоппутун, Аймах дьоммутун Бүрү бүтүннүүтүн Бүүрэ сотон, Күөх маҥан халлааҥҥа Күдэн оҥорон көтүтээри, Суобаһа суох түстэ, Сэрэппэккэ киирдэ [өстөөх]. Нор. ырыаһ. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан,- алаһа дьиэтин алдьатан, төрөтөр оҕолорун түҥнэрэн - өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат, санаам буолбат. П. Ойуунускай
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай. Ампаар дьиэ - охсуу эркиннэрдээх, түөрт муннук быһыылаах дьон олорор дьиэтэ. ☉ Жилой дом четырехугольной формы, сложенный из бревен
Мещеряков кэргэниниин Чурапчы тоҕус тумулларыттан биирдэстэригэр, соҕурууҥҥутугар, балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Кыһыл этэрээтин ыстааба Сайылык ампаар дьиэтэ. С. Ефремов
Бурхалейы сыарҕаттан туруору тардан ылан, илиитин кэдирги кэлгийбит быаларын сүөрбэккэ түҥ-таҥ соһон олбуор хаҥас муннугар олорор ампаар дьиэҕэ илдьэн киллэрдилэр. Эрилик Эристиин
Бабаарына дьиэ - бабаарына диэн курдук. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. М. Доҕордуурап
Бахтайга тумул үрдүгэр көстүүлээх сиргэ олорбут дассан бэйэтин тула өттүнээҕи аҕыстыы муннуктаах бабаарына дьиэлэриниин өрүтэ эккирэһэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ - бырааба диэн курдук. Ортотунан быыстаах бырааба дьиэ улахан хоһугар үгүс киһи мунньустубут. Амма Аччыгыйа
Илин томторго таҥара дьиэтин таһыгар сабыс-саҥа бырааба дьиэ турбут. Бэс Дьарааһын
Чөркөөх хоту тумул халдьаайытын күөх, көнө хонуутугар бырааба икки дьиэтин икки ардыгар улахан тырыбыына сабыс-саҥа оҥоһуллубут. «ХС». Дьиэ айаҕа - дьиэҕэ киирэр сир, аан; дьиэ аанын атта. ☉ Вход в дом, юрту, дверь; место возле двери
Дьиэ айаҕар тиийээт, Кылааннаах Кыыс Ньургун обургу «чинэс» гына түстэ. Ньургун Боотур
Бар дьон, оҕолорун көтөхпүтүнэн, дьиэлэрин айаҕар чөмөхтөһөн туран: «Аны албынныыргыт ааспыта», - дэһэн, элэктиирдии батыһыннары көрөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Мариса урут сүүрэн тиийэн дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин. Дьиэ акылаата - дьиэ истиэнэлэригэр, муостатыгар тирэх буолар олох. ☉ Фундамент (основание, служащее опорой для стен, пола здания)
Куһаҕан архитектура буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов. Дьиэ баһылыга - ыал, кэргэн аҕата. ☉ Отец семейства, глава семьи, хозяин дома. Дьиэ баһылыга туох диирин көһүтэн олордубут. Дьиэ-дьиэ аайы - ыал ахсын. ☉ В каждом доме, в каждой семье
Буоста кэлбит киэһэтигэр дьиэ-дьиэ аайы буоста сонунун туһунан күө-дьаа сэһэн тарҕанара. А. Сыромятникова. Дьиэ дьиэлэригэр - хас биирдиилэрэ олорор сирдэригэр (бардылар). ☉ По своим домам (ушли, разошлись)
Славик, Кэнчээри бу кэнниттэн дьиэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Онтон ууну [быһыт уутун] көрөн толору дуоһуйбут, санаалара туолбут дьон дьиэ дьиэлэригэр тарҕастылар. М. Доҕордуурап. Дьиэ дьиэнэн буол - дьон олороругар табыгастаах, онно сөп түбэһэр буол. ☉ Стать удобным жильем
Кыаһайдар уоттара тигинэччи умайан, хобордоох тыаһа сырылаан-сырдьыгынаан, арыы сыта аҥылыйан, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Эрилик Эристиин. Дьиэ дьон - биир дьиэ иһигэр олорор дьон. ☉ Люди, живущие в одном доме или находящиеся в данное время дома, домашние
Егор Толбооноп оҕонньор сөҥөдүйэн олорон дьиэ дьоҥҥо сэһэргээтэ. М. Доҕордуурап
«Дыгда маҥаны» [дьиэ иһигэр тутуллар ыты], төһө да «ночооттоох» диэтэллэр, дьиэ дьон бүттүүн таптыыллар. Р. Кулаковскай
Туох эрэ улахан суолталаах суол буолаары гыммытыттан дьиэ дьоно бары даҕаны дьулайа саныыр курдуктар. Л. Толстой (тылб.). Дьиэ ис үлэтэ - аһы бэлэмнээһин уонна дьиэни-уоту хомуйуу. ☉ Приготовление еды, уборка и т. д., работа по дому, домашняя работа
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров. Дьиэ иччитэ - былыргы итэҕэл быһыытынан дьиэҕэ олорор абааһы; чөчүөккэ. ☉ По суеверным представлениям якутов: нечистый дух, обитающий в доме, домовой
Дьиэ иччитигэр дылы. Дьиэ иччитин сөдүөккэ, чөчүөккэ диэн ааттыыллар.  «Ээй, бэйи, аны дьиэ иччитэ - чөчүөккэ батыһан дьээбэлиэ, үөттүрэҕи тута сылдьыахха баар», - диэн баран, Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
Дьиэ иччитэ Дьэрбэ Бахсы хатыны чиэстээтэ, Хотон иччитэ Хаҥха Ньаҥха хатыны аһатта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьиэ көҥдөйө - оҥоруллан, тутуллан, таһаарыллан бүппүт дьиэ истиэнэлэрэ эрэ. ☉ Сруб дома
Быйыл дьиэм көҥдөйүн тутан бүтэрдим.  Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрдэхтэрин кыһын уонча мас ууһа таҥара дьиэтин көҥдөйүн туппуттара. Н. Якутскай
Онно-манна дьиэлэр көҥдөйдөрө туран эрэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Дьиэ көрөөччү - дьиэҕэ араас үлэни толорорго наймыламмыт дьахтар. ☉ Наемная работница, выполняющая различную работу по дому, домработница
Кэлин кини дьиэ көрөөччүнэн үлэлээбитэ.  «Мин, эн курдук доруобайым буоллар, дьиэ көрөөччүлэниэ да суох этим», - диэн эрдэҕинэ эдьиийэ өссө эбии күөдьүйдэ. М. Доҕордуурап. «Таҥараҕа махтал, - дии санаата кини, - дьиэ көрөөччү акаары да эбит, хата, мин кистэлэҥ төлөпүөммүн кутуйах сохсото диэтэҕэ!» Д. Родари (тылб.). Дьиэ көтөрө - дьон иитэр көтөрө. ☉ Домашняя птица
Сахалар, дьиэ көтөрдөрүттэн, кууруссаны иитэр буолбуттара. Туундараҕа дьиэ көтөрүн дэҥ кэриэтэ иитэллэр.  Оробуочайдар уонна сулууспалаахтар тус бэйэлэрин бас билиилэригэр сэттэ сүүс ынахтаахтар, үс сүүс ыал сибиинньэлээхтэр, түөрт сүүс ыал дьиэ көтөрдөөхтөр. ОТК. Дьиэ кэргэн - биир дьиэҕэ олорор чугас уруулуу дьон. ☉ Близкие родственники, живущие в одном доме, семья
Дьолго дьиэтин кэргэттэрэ бары доруобайдар этэ. Софр. Данилов
Дьиэ кэргэн бүттүүн олоҥхо иһиллээн иһийэн олорор. Болот Боотур
Дьиэ кэргэн били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Кылгас кэм иһигэр бүтүн дьиэ кэргэнтэн, тоҕус киһиттэн, убайбыныын иккиэйэҕин хаалбыппыт. В. Протодьяконов. Дьиэ мала - дьиэ иһигэр туох баара барыта. ☉ Домашняя утварь, вещи домашнего обихода
Дьиэ мала түҥ-таҥ ыһыллыбыт.  Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. Ол иһин дьиктиргиигин мин тыаны сөбүлүүрбүн. С. Ефремов
Дьиэ ис мала сэниэ ыал олоҕун көрдөрөр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэ маһа - дьиэни тутарга аналлаах бэрэбинэлэр. ☉ Бревна, предназначенные для постройки дома
Чохороонун сытыыланан Дьиэтин маһын кэрдинэр. С. Данилов
Аҕыйах хоноот, холкуостаахтар сэттэ уоннуу - аҕыс уоннуу көлөнөн дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэни бул - ыксаан, туохтан эмэ күрэнэн, тугу барытын быраҕан, дьиэҕэр арыычча тиий. ☉ Добраться до дома (наконец-то, кое-как, оставив все дела)
Дэлби тоҥнум, Дьиэбин буллум. Күннүк Уурастыырап. Дьиэни былдьас - туохтан эрэ куотар курдук ыксаан дьиэҕэр тиэтэй. ☉ Торопиться домой
Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай. Дьиэни дьиэлээ - хаһаайыстыбаны дьаһай, дьиэ иһинээҕи үлэни толор. ☉ Заниматься хозяйством, домашними делами
Оччугуйугар оҕорҕоон эрэ Уоскуйуо этибит, Ситтэҕинэ дьиэбитин эрэ Дьиэлиэ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көссүө Көөдөкүс дьиэни дьиэлии хаалан баран, оһох таһыгар тайах мүһэтин тиниктии олорор. Суорун Омоллоон
Уу баһан, саах күрдьэн, Кыыс дьиэтин дьиэлиир. Баал Хабырыыс. Дьиэни киллэр - дьиэни олорорго, үлэлииргэ бэлэм гына оҥор. ☉ Подготовить дом для проживания, вводить дом в эксплуатацию
Бөһүөлэккэ син хас да дьиэни киллэрдибит. М. Доҕордуурап. Дьиэтээҕи үлэ - үөрэнээччи үөрэх тас өттүгэр ааҕан, суруйан, бэйэтэ толороругар бэриллибит сорудах. ☉ Домашнее задание, домашняя работа (задание, даваемое ученику для выполнения на дом)
Уолбут, дьиэтээҕи үлэтин сиирэ-халты толороот, таһырдьа оонньуу ыстанна.  Гоша дьиэтээҕи үлэтин оҥорботох. Софр. Данилов
Сайылыкка уруок ааҕыыта, дьиэтээҕи үлэ эҥин диэн ончу суоҕа. Далан
Костя дьиэтээҕи үлэтин толорор. ДНД СТ. Дьиэ сүөһүтэ - этин, үүтүн, тириитин иһин эбэтэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһүннэрэргэ анаан дьон көрөн-харайан иитэр сүөһүтэ. ☉ Домашние животные, домашний скот
Дьиэ сүөһүтүттэн манна табаны эрэ иитэллэр. Сылгы, ынах - сахалар таптаан иитэр дьиэлэрин сүөһүлэрэ.  Дьиэ сүөһүлэрэ кыһын анал тутууларга кыстыыллар. МЛФ АҮө
Биирдэ миэхэ иитиим, буораҕым бүтэригэр айахпын хааччыйар наадаҕа дьиэ сүөһүтүн үөскэтэргэ өй киирэн ааспыттаах. Д. Дефо (тылб.). Дьиэ тастыы олор - кэккэлэһэ, ыаллыы, чугас-чугас олор. ☉ Жить рядом, близко, по соседству
Бары дьиэ тастыы олоробут. Арыт түүнү быһа биһиэхэ киирэн ону-маны кэпсэтэн тахсабыт. «ХС». Дьиэ таһа - 1) дьиэ уонна дьиэ аттынааҕы тутуулар икки ардыларынааҕы аһаҕас сир. ☉ Участок земли между домашними постройками
Дьиэ таһыттан уоллара, Уйбаанчык обургу, өрө бөтөрөҥнөөн киирдэ. П. Ойуунускай
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон, сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ. М. Доҕордуурап; 2) олорор дьиэттэн ырааҕа суох. ☉ Местность вокруг дома, недалеко от него, окрестность, округа
Дьөгүөрдээн үтүөрдэрүтүөрэн, дьиэ таһыгар кыраны, онуманы үлэлиир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор уон үстээх-түөртээх саастарыттан ыла бэйэлэрэ дьиэ таһыгар бултуур дьон буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 3) таһырдьа (дьиэ о. д. а. тутуулар тас өттүлэрэ бүтүннүүтэ). ☉ Улица, двор (пространство, место вне жилых помещений под открытым небом)
Дьиэ таһыгар дьыбар тахсан, киһи дьиэ таһыттан араҕыа суох курдук. Эрилик Эристиин. Дьиэ тэллэйэ - мас дьиэ үксүн акылаатыгар, муостатыгар үүнэр, олору түргэнник кэбирэтэр, эмэхситэр үрүҥ дьүһүннээх сыстыганнаах түүнүк тэллэйэ. ☉ Плесневый грибок, растущий обычно на фундаменте, половицах деревянного дома, разъедающий, разрушающий строение. Дьиэ тэллэйэ бөһүөлэккэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Дьиэ тээбиринэ (тэрилэ, сэбэ) - киһи олороругар, сытарыгар, аһыырыгар, үлэлииригэр уонна ону-маны уурарыгар туттуллар дьиэ иһинээҕи сэп-сэбиргэл (тэрил). ☉ Предметы домашнего обихода, мебель
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Дьиэ тэрилэ - комод, остуол, олоппостор - уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
Кыратык чорботтоххо, дьиэҥ тээбиринин булунаргар көмөлөһүөххэ да сөп. Р. Кулаковскай
Дьиэтин тээбиринин барытын бэйэтэ оҥостубут. Н. Габышев
Эдэр дьон дьиэлэрэ-уоттара ыпыраас, дьиэ тээбиринэ уурбут-туппут курдук ис киирбэх. ДФС КК. Дьиэ үлэтэ - 1) кэргэн дьону аһатар-таҥыннарар, иитэр, сынньатар туһугар оҥоһуллар үлэ. ☉ Домашняя работа (приготовление пищи, стирка, воспитание детей)
Гоша дьиэтин үлэтин барытын бэйэтэ үлэлиир, балыстарын көрөр. Софр. Данилов
Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин - эргэ, батталлаах олох хаалынньаҥа буолбат дуо? Н. Габышев; 2) көр дьиэтээҕи үлэ
«Дьиэҕэ үлэтин ким оҥордо? Илиигитин уунуҥ» диэтэххэ, ким да ууммат. Дьиҥинэн үгүстэрэ оҥорбуттар. Софр. Данилов. Дьиэ үрдэ - 1) дьиэ ис өттүнээҕи үөһээҥҥи сабыыта. ☉ Потолок (верхнее внутреннее покрытие помещения)
Дьиэ үрдүгэр кэлтэҕэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Попов дьиэтин үрдүн одууласта. Амма Аччыгыйа
Саргылаана чыпчылыйбакка даҕаны дьиэ үрдүн диэки биир туочуканы тобулу көрөн сытта. Софр. Данилов
Дьиэ үрдүн хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин; 2) дьиэ тас, үрүт өттүнэн сабыыта. ☉ Верхнее наружное покрытие помещения. Дьиэ үрдүгэр тахсан, даҥын халыҥатан биэрдэ. Дьиэ үрдүгэр эрбэһин үүммүт. Дьиэ үүнээйитэ - дьиэ иһигэр үксүн киэргэл быһыытынан үүннэриллэр үүнээйилэр. ☉ Декоративные растения, выращиваемые в помещении. Түннүк аайы дьиэ үүнээйилэрэ силигилии үүммүттэр. Дьиэ хаһаайката - 1) дьиэни-уоту көрөр-харайар ыал ийэтэ. ☉ Мать семейства, хозяйка дома, домохозяйка
Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.». Үөрэнээччилэр, кырдьаҕастар, дьиэ хаһаайкалара икки сүүс биэс уон туона минеральнай брикеты оҥорон, икки сүүс алта уон үс сэнтиниэр ас тобоҕун хомуйан туттардылар. «Кыым»; 2) дьиэни бас билээччи дьахтар. ☉ Женщина - владелица квартиры, дома, домовладелица
Мин олорор дьиэм хаһаайката бэрт амарах санаалаах дьахтар эбит.  Атаас, эн алҕаһыыгын быһыылаах, мин манна дьиэлээх хаһаайкабын, эн кэтэспит кыыһыҥ ити тахсан кэллэ. Л. Попов. Дьиэ (дьиэлээх) хаһаайына (хаһаайын) - 1) ыал аҕата. ☉ Глава семьи
Дьиэ хаһаайына бэрт эйэҕэс киһи эбит, ыалдьыттары уруйдуу көрүстэ.  Дьиэлээх хаһаайын эһэлии сабырыйан тиийэн, хап-харанан көрбүт кыра уолчааны харбаан ылла. М. Доҕордуурап; 2) дьиэни бас билээччи. ☉ Владелец дома, хозяин дома
Дьиэ хаһаайынын кытта кэпсэтэн биһиги биир хоско ый устата олорорго сөбүлэстибит.  Дьиэ хаһаайына, маннааҕы сир төрүт олохтооҕо, бу дойду туундаратыгар үрүҥ эһэ кэлэ сылдьыталаабыт түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Н. Заболоцкай
Дьиэ чөкчөҥөтө көр чөкчөҥө III. Аан аттынааҕы мас наараҕа олорунан баран, оһох анныгар дьиэ чөкчөҥөтө чыыһыргыырын иһиллиибин. Агидель к. Аһыҥаларга, дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр, атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр органнар сайдыбыттар. ББЕ З. Дьиэ эргин (эргиннээҕи) - чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалекий от дома, имеющийся вокруг дома, в околотке
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай
[Поэт] Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы, дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан поэтическайдык таһаарар. Саха фольк. Дьэргэ, аһыы-аһыы, кимнээх хаарты оонньуу олороллорун одууласта. Барыта дьиэ эргиннээҕилэр. Болот Боотур
Иэримэ дьиэ көр иэримэ. Икки атахтаахха, Иннинэн сирэйдээххэ Иэримэ дьиэтин иччилии, Төрөтөр оҕотун төлкөлүү олор. П. Ойуунускай
Кини реальнай училищены бүтэрэн баран, үрдүк үөрэҕи ылан, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
Иэримэ дьиэни дьиэгинитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс. Култуура дьиэтэ - араас култуурунай-сырдатар, маассабай дьаһаллар ыытыллар (кэнсиэр, киинэ, лиэксийэ, миитин о. д. а.) дьиэлэрэ. ☉ Дом культуры
Кини култуура оройуоннааҕы дьиэтигэр барда. Софр. Данилов
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, култуура дьиэтэ, библиотека, буоста отделениета уо. д. а. тэрилтэлэр бааллар. Л. Попов
Култуура дьиэтигэр ыытыллар араас хайысхалаах иитэр, сынньатар үлэлэри биһиги маассабай үлэлэринэн ааҕабыт. «Кыым»
Отделение управляющайа символическай күлүүс тылын култуура дьиэтин дириэктэригэр туттарда. «Кыым». Кыстык дьиэ - кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ олорорго аналлаах, ичигэс гына оҥоһуулаах дьиэ. ☉ Зимний дом (дом, юрта, предназначенные для проживания в зимнее время)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Кыстык дьиэҕэ кэлэллэригэр күн арҕаалаан тииттэр төбөлөрүгэр түстэ. Т. Сметанин
Ыал сүөһүтэ сыл тахсарыгар сүүрбэччэ туона оттоммут буоллаҕына, дьиэлээх киһи кыстык дьиэттэн кэбиһиилээх отторугар диэри кырата аҕыс уон - тоҕус уон төгүл кырыныан наада. И. Аргунов. Норуот айымньытын дьиэтэ - норуот олоҥхотун, ырыатын-тойугун, остуоруйаларын уонна уран оҥоһуктарын бырапагаандалыыр тэрилтэ. ☉ Дом народного творчества
Быыстапканы тэрийбит Култуура министиэристибэтигэр, Норуот айымньытын дьиэтигэр, - норуот талааннааҕын оҥоһуктарын сир аайы бырапагаандалыырга көрөөччүлэр баҕа санааларын биллэрэллэр. «Кыым». Нуучча дьиэтэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары уурталаан оҥоһуллубут түөрт муннуктаах дьиэ (туруору эркиннээх саха балаҕаныттан ураты дьиэ). ☉ Четырехугольный дом из горизонтально сложенных бревен (в отличие от якутской юрты, стены которой ставятся из вертикально сложенных бревен с наклоном; букв. дом русского)
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Алаас халдьаайытыгар үгүс сэргэлэрдээх, иннигэр тилиһэ тутуллубут үс ампаардаах улахан нуучча дьиэтэ турар. Амма Аччыгыйа
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө - бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон, ону кытта дуоһунастаах тойон-хотун өттө түһүтэлиир эбит. В. Чиряев. Олорор дьиэ - тэрилтэ уонна общественнай дьиэлэртэн ураты, дьон олохсуйар дьиэлэрэ. ☉ Жилой дом
Былыргы гостиницалар тоҕо эрэ олорор дьиэлэртэн ураты архитектуралаахтар. Н. Якутскай
Аҥардас олорор дьиэлэр тутууларыгар 10 550 тыһыынча солкуобай ороскуоттанна, ол түмүгэр 19 236 кыбадыраатынай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. ПДИ КК. Ородобуой дьиэ истор. - аҕа ууһун салалтата үлэлиир, мунньахтыыр дьиэтэ. ☉ Родовая управа
Төҥүлү күөл соботун курдук, мараччы уойбут, улахан төрөл оҕонньор нэһилиэк ородобуой дьиэтигэр кэтэҕэриин диэки көмүс иилэҕэстээх тайаҕынан сири анньа-анньа, кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Сураҕы ылаат, кини сонно тута үтүөрэ охсубута уонна иһэр тойону ородобуой дьиэҕэ тоһуйа барар буолбута. Н. Заболоцкай
Бочуоттаах академик Э.К. Пекарскай дьиэтэ. Бу дьиэ бастаан сибииккэлээх ородобуой дьиэ эбит. «ХС». Отор дьиэ эргэр.- күһүн сылаас кэмҥэ олорор дьиэ (бу кэмҥэ оттоммотох сиргэ ынахтары мэччитэллэр). ☉ Дом (юрта) для временного проживания осенью (в это время рогатый скот пасется на нескошенных местах)
Хоспохтооҕор, сарайдааҕар буолуох сайын тахсан сайылыыр, наада буоллаҕына, күһүн, саас даҕаны олорор отор дьиэлэри кытары оҥостор кыахтаахтар. Күннүк Уурастыырап. Охсуу дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары ууран, оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Дом, построенный из горизонтально сложенных бревен. Куоракка сэттэ уонча ыал баар үһү. Наар охсуу дьиэни туппуттар. Саха сэһ
1977
Сити икки ардыгар Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
Бу хонуу бөһүөлэгэр сэрии кэннигэр аҕай отучча сыллааҕыта бэрт аҕыйах охсуу дьиэ баара. АНТ ДьҮС. Сайылык дьиэ - сайынын олорор дьиэ, даача. ☉ Летний дом, дача
Үчүгэй сайылык дьиэлээҕин кэргэнэ ол Дьөгүөр Дьэргиэйэпкэ босхону эрэ үрдүнэн атыылаан кэбиһэн баран, былырыын күһүн өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Биир сарайа суох сайылык дьиэ кэннинээҕи солооһуҥҥа уончалаах уол оҕо дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ. Сайыымка дьиэ эргэр. - бөһүөлэктэн тэйиччи турар, быстах кэмҥэ олорорго аналлаах дьиэ (балаҕан, үүтээн). ☉ Заимка
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы биир бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах, эргэ сайыымка дьиэни көрөн хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын
Саха дьиэтэ (балаҕана) көр балаҕан. Саха дьиэтэ, аргыый көмүлүөк уота умайар, ип-итии, муус түннүк тиритэн ньалҕарыйар. Н. Заболоцкай
Сааскы күммүт тахсыыта Саха дьиэтин үрдүнэн Көмүс куолас көтөрбүт Көтөн дьырыбынаата. А. Абаҕыыныскай. Сынньанар дьиэ - күүһү-уоҕу, доруобуйаны тупсарар туһугар анал путевканан сынньанар, сытар тэрилтэ. ☉ Дом отдыха
Учууталлар сынньанар дьиэлэригэр тахсыбытым аҕыйах хонно. Н. Заболоцкай
Иккистээн сылдьыыбар Сергоҕа Ургучан минеральнай источнигар сынньанар дьиэни тутуу туһунан кэпсээбитим. ОТК. Туруорбах дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри туруору кэккэлэтэн оҥоһуллубут истиэнэлээх балаҕан дьиэ. ☉ Юрта в форме усеченной пирамиды из вертикально сложенных бревен
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ип-ичигэс. Күндэ
Хотонтон чугас саах сыбахтаах, муус түннүктээх туруорбах дьиэ көстөр. И. Никифоров
Оол, үөлэс кыымынан кытыастар быһах угун саҕа харбалыы охсуллубут туруорбах дьиэни аҕам уонча сыллааҕыта бултуу сылдьан туттубута. «ХС». Туруу бараан дьиэ фольк. - норуот уус-уран айымньытыгар олорор дьиэни ытыктаан хоһуйан этии. ☉ В устном народном творчестве: почтительно-церемонное описание жилого дома
Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев. Тэрилтэ дьиэтэ - дьон олорор дьиэлэриттэн арааран, дьон мустан үлэлиир дьиэлэрин ааттыыллар. ☉ Здание какого-л. учреждения, организации. Тэрилтэлэр дьиэлэрин ааныгар биллэриилэр ыйаналлар. И. Бочкарев. Уҥа (үрүҥ) дьиэ эргэр. - дьиэ мааны, ыраас өттө (манна дьиэ хаһаайыттара олороллор, ыалдьыттары көрсөллөр). ☉ Большая, светлая, уютная половина дома, где живут хозяева
Үрүҥ дьиэ түннүгүн уурбуттара хайдах эрэ киһи хаамтаҕын аайы хараарыҥнаан, долгуннанан көстөр. Амма Аччыгыйа
Маладьыас, киһи да киһи! - уҥа дьиэҕэ куолаһа бааҕыныыр. А. Сыромятникова
Эдьиийэ эппитин курдук ыраас, саҥа таҥаһын таҥнан, бытааннык хааман үрүҥ дьиэҕэ киирдэ. А. Сыромятникова. Уопсай дьиэ - устудьуоннар эбэтэр ханнык эмэ тэрилтэ үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ. ☉ Общежитие
Хас сарсыарда аайы кини курсааннар уопсай дьиэлэригэр мин хоспун хомуйа киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактив уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ дьиэ полит. - Вашингтоҥҥа АХШ президенин резинденцията. ☉ Белый дом (резиденция президента США в Вашингтоне). Үрүҥ дьиэ атын норуоттары баһылыыр-көһүлүүр бэлиитикэни ыыта сатыыр. Уһанар дьиэ - уһанарга аналлаах, онно сөптөөх тэриллэрдээх дьиэ. ☉ Мастерская
Мин, эн курдук уус буолларбын, төһө да үүрдүннэр, уһанар дьиэбиттэн тахсыам суоҕа этэ. С. Ефремов
Үүтээн дьиэ көр үүтээн. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
Оо, ийэ барахсан! Бу кэмҥэ олус муударай, олус да истиҥ-иһирэх киһи сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС». Хаҥас (хара) дьиэ эргэр. - салҕааһыннаах дьиэҕэ ас астыыр, былыр хамначчыттар олорор дьиэлэрэ. ☉ Пристройка или меньшая часть дома, служащая кухней, а в старину - помещение для прислуги
Биһиги булпутун хаҥас дьиэҕэ таспыттара, онно көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Далан
Хара дьиэҕэ Хамначчыттары кытта Хаартылыыр буолла. А. Софронов
Оруос Баай айгырас алтан тайаҕынан сири тоҥсуйбутугар, икки эдэр сорук-боллур уоллаах кыыс хаҥас хара дьиэттэн тахсаннар сиргэ тиийэ сүгүрүс гыналлар. П. Ойуунускай
Тукаам, Хабырыыс, хара дьиэҕэ тахсан, Ылдьаанаҕа эт эрэ, булуустан сыһыгы таһаардын. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. йэв 'юрта'
II
саҥа алл. Норуот ырыатыгар дэгэт тыл. ☉ Междометие, употребляемое в якутских народных песнях
Омурпатаххытына уолуккутунан кутуом! Дьиэ!.. Дьиэ!!. Дьиэ!.. Мэйиим эргийдэ, Хааным хамсаата, Куттаҕым курулуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин