I
аат.
1. эргэр. Дириҥ бадараан, түгэҕэ суох оборчо. ☉ Глубокое болото, топь
Тумсун үрдүнэн Туора түспүт муостаах, Тутум атахтаах, Луоҕаттан иҥнибэтэх Луо бээгэй оҕустаах Алып Хара …… Аҥаарыйар аартыга. П. Ойуунускай
Ол анараа өттүн диэки аһара көрдөҕүнэ ап төрдө Алып Хара обургу бу өлүү луоҕатын ис кырыытыгар …… үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ уһуннук сытан кэлимсэлэһэн дьүдьэйбитэ, лааҕы буолбута. ☉ То, что слежалось, утратило свежесть, подгнило
Эргэ үйэ элбэх сааһыгар мунньуллубут сытыйбыт луоҕа бөхтөрүнэн саҥаны саба ыһыахтыы сатыыр. Амма Аччыгыйа
II
аат. Ынах сүөһү кутуругун төбөтүн маҥана. ☉ Белый кончик хвоста (у коровы, быка)
Луоҕалаах кутуруктаах оҕус.  Эдэр кунан оҕустар …… күрэс былдьаһаары луоҕалаах кутуруктарын Субуччу тутаннар Күрдьүөттэһэ-күрэстэһэ Күрэс былдьаһа оонньууллар эбит. А-ИМН ОЫЭБЫ. Тэҥн. дуоҕалаах
ср. тюрк. туҕлук ‘имеющий знамя, со знаменем’

аат., эргэр. Былыргы саха өйдөбүлүнэн, уу анныгар дойдулаах, кыһыҥҥы улахан тымныы эрэ саҕана (Ороһуоспа буолар түүнүттэн Кириһиэнньэҕэ диэри) ууттан үөһэ тахса сылдьан баран төннөр иччилэр. ☉ По якутскому поверью: обитатель (дух) глубоких вод, выходящий на землю в зимние холода от Рождества Христова до Крещения, шиликун, водяной дух, водяной
Сүллүүкүттэр, хаайтаран хаалан, төннөн атын ыал ойбонунан киириэхтэрэ диэммит, ойбоммутун алларан сүүрдээтибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы өр күүтүүлээх, дьиэҕэ ордук итии, таһырдьа ордук тымныы күннэр кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан:] Бүгүн сүллүүкүттэр айгыстан тахсар түүннэрэ үһү. Л. Габышев
◊ Сүллүүкүн иһиллээһин — былыргы саха өйдөбүлүнэн, ойбон аттыгар, өтөх түннүгүн анныгар олорон сүллүүкүттэр тугу кэпсэтэллэрин иһиллээһин (итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр кэлэр өттүгэр туох буоларын билгэлииллэр). ☉ В старину: обычай тайком подслушивать водяных около проруби или под окном заброшенных жилищ (согласно якутским поверьям, они способны предсказывать будущее). Былыр эһэм аах сүллүүкүн иһиллииллэрэ эбитэ үһү
ср. русск. шиликун, шулюкун ‘ряженый; нечистый дух’, коми шилейкин ‘водяной’, тат. диал. шүлген ‘злой дух’, якут. уу-луо-хаан, кит. шуй-луҥ-хуан ‘великий владыка — дракон вод’

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

туохт.
1. Туохтан эмэ төлөрүт, босхолоо. ☉ Отцепить, освобождать от чего-л.
Муҥхаһыт уолаттар арааран муҥнана сатаабыттар да, баҕадьыларын кыайан ылбатахтар. Күннүк Уурастыырап
[Силиппиэн] буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
«Туһахтан тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута», — диэн [аҕам] үөрэттэ. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ ситимин, холбоһуутун быс, тохтот. ☉ Разъединять, приостанавливать. Чаанньыгы розеткаттан араар
□ Лидия, саннын хамсатан, уол илиитин араарда
А. Федоров. [Арыйааннаах Эльвира] тутуспут илиилэрин, аһаҕас аанынан дьиэҕэ киирэн эрэ баран, араардылар. Л. Попов
3. Кимтэн, туохтан эмэ тэйитэн, туспа тут (хол., оҕону, ньирэйи). ☉ Отделять, отнимать от кого-чего-л. (напр., ребенка, теленка). Биир саастаах кыыстарын эмиийиттэн араардылар
□ Чэ, бу оҕоҕун бэйэҕиттэн араар! Таҥын! Эрилик Эристиин
Пиэрмэ быйыл аан маҥнай ньирэйи ынахтан араарбыта. Н. Заболоцкай
Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. Араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. М. Доҕордуурап
4. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйит, икки аҥыы ыыт. ☉ Разделять, разлучать. Сэрии будулҕана Миитэрэйдээх Ньукулайы араарбыта, тус-туспа сэриилэспиттэрэ
□ Биһиги холкуоска аҕа уустаһыытынан киирэн аймаатылар, икки аҥыы араардылар. Амма Аччыгыйа
Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
5. Туох эрэ биир кэлимиттэн ханнык эрэ чааһы босхолуу быс, ылан кэбис. ☉ Отделять часть от общего. Оҕонньор ат илин атаҕын сүһүөҕүнэн араарда
□ Тылы сүһүөхтэринэн арааран көһөрүллэр: холобур: ту-ру-йа, ха-ры-йа-лаах, хо-луо-дьас. СТ С
6. Кимнээх эмэ кэргэннии буолалларын быс; кэргэнниилэр олохторун үрэйэн, биирдэрин бэйэҕэр тарт. ☉ Развести какую-л. супружескую пару; разрушить семью и увести кого-л. из них
Татьяна Октябрина диэки кытаанахтык көрөр: «Дьэ, милииссийэ кыыс, миигин ити оҕонньортон араар. Мин аны кинини кытта олорбоппун». М. Попов
[Сибиэтэ оҕоҕо:] Ол эрээри, табаарыс аатыҥ ким эбитэ буолла, миигин Захартан араараары гынныҥ. С. Ефремов
Сибигинэһии баар: эн Митяны Дораттан арааран эрэр үһүгүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. Туох эмэ хам сыстыбытын, тоҥмутун хоҥнор. ☉ Отделять что-л. прилипшее, примерзшее. Дьөгүөр ойбон хаппаҕа хам тоҥмутун нэһиилэ араарда. Сиэстэрэ кыыс, хата, бэрэбээскэбин ыарыыта суох араарда
8. Атын сиргэ туспа тут. ☉ Отделять, держать отдельно в другом месте
Икки сыллааҕыта «Ыраас олох» уопсастыбата тэриллэн, ыраастык туттар, хотону дьиэттэн араарар туһунан үлэ барар эбит. А. Бэрияк
△ Тугунан эмэ быыһаа, күрүөлээ. ☉ Разделять, перегородить чем-л.
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах, титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай
9. Кими эмэ ордоро, чорбото көр. ☉ Выделять кого-л. одного из группы людей. Эдэр тустууктартан ордук Петрову араарабын
10. Ким-туох эмэ уларыйыытын, уратытын өйдөөн көр, быһаар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Различать, отличать изменение, специфическое свойство кого-чего-л. (чаще употр. в отриц. ф.)
Киһи киэһэтин, күнүһүн ситэ кыайан араарбат буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кини күнү-дьылы бу диэн араарбат. И. Федосеев
Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов
Арааһа, кини ас амтанын араарбат быһыылаах. П. Тобуруокап
11. эргэр. Сүөһү, мал-сал өлүүлээн туспа ыыт. ☉ Отделять, обособлять, выделив долю из общего хозяйства
Биһиги дьоннорбутуттан бэйэбит өлүү сүөһүбүтүн арааран ылан баран, ол холкуос тэрилиннэҕинэ, онно киириэхпит. Күндэ
ср. др.-тюрк. ар ‘разъединить’
♦ Илиигин араарбакка үлэлээ көр илии
[Яков Андреевич] сэрии сылларыгар холкуостаахтары производствоттан илиилэрин араарбакка үлэлииллэрин тэрийбит эргэрбэтэх киһи. М. Доҕордуурап
Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар Афанасий Николаевич кыһыл көмүс кылаата улахан. «Кыым»
Кини [Семен Романович] күнү быһа илиитин араарбакка кабинетыгар үлэлииригэр ким барыта үөрэнэн хаалбыт. Н. Лугинов
Хараххын араарыма көр харах. Кэтириис киһи уҥуохтаах тумулга көхсүнэн олордо уонна оонньуу сылдьар оҕолортон хараҕын араарбата. С. Новиков. Аны Өлөксөй бу кыыстан хараҕын араарбата. В. Протодьяконов
Ити отууга өттүгэстии түһэ сытар урдустар тоҕо эрэ киниттэн харахтарын араарбаттар. «ХС»
◊ Дьахтары араар көр дьахтар
Тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур маҥан ат үҥэр миэхэ: дьахтаргын арааран илпиккин. Саха фольк. [Дьахтарын] арааран барар күнэ буолбут. ПЭК СЯЯ
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Ити Уйбаан Сэмэнэбис диэн киһи Лэгэнтэй атыыһыттаах хамначчыт дьахтардарын эриттэн арааран сылдьар үһү. Н. Якутскай
Ол икки ардыгар, [дьахтары] арааран ылан баран күн бэҕэһээҥҥэ дылы ойох гына сылдьан баран, ити быраҕан кээстилэр. Эрилик Эристиин. Хол-буут араар көр хол-буут. Бүөтүр оҕонньор ынаҕы хол-буут арааран, тоҥоро уурда
□ [Кыра быраат] өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк.

I
туохт.
1. Илиигинэн (хол., сутуруккунан, ытыскынан) далайан күүскэ саай, сырбат. ☉ Ударять, бить, стучать (напр., кулаком, ладонью)
Эһэ соһуйдаҕа буолуо, эргиллэ түһэн, ыты охсон саайда. Суорун Омоллоон
Мила сүр сымсатык ойон кэлэн Серёжаны санныга оҕуста. Н. Лугинов
Кинээс ким эрэ төбөҕө охсуо диэн, куттаммыттыы ньыкыйда. И. Гоголев
2. Илиигэр баар тугунан эмэ күүскэ саай, сырбат. ☉ Бить, колотить чем-л.
Өлөксөй төҥүргэһи мутугунан оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Тимир тааһын үлтүрүтэллэригэр өтүйэ синньигэс өттүнэн охсоллор, оччоҕо таас ол хоту алдьанар. МАП ЧУу
3. Хотуурунан (оту) быс, сарбый. ☉ Резать, косить (траву)
Киһилэрэ икки түүннээх күн аһаабакка да, тохтообокко да охсор. Саха фольк. Хамначчыт уолаттар муустаах ууну, бадарааны кэһэ сылдьан борууну охсоллоро. Н. Якутскай
Дьонуҥ кэнниттэн охсон кууһуннаран ис. Амма Аччыгыйа
4. Тугу эмэ уһан, чочуйан оҥор (хол., туойунан, тимиринэн). ☉ Ковать, выковывать (напр., из железа); изготовлять, лепить (из глины)
Мин эйиэхэ анаан хомус оҕустум. И. Гоголев
Былыр иһити туойунан охсоллоро. Багдарыын Сүлбэ
Саха киһитэ охсубут быһаҕа, сүгэтэ сытыы биилээх буолар. «ХС»
△ Сүгэнэн туох эмэ кыра тутууну туруор (хол., ампаары). ☉ Срубить, поставить какое-л. небольшое строение (напр., амбар)
Аны билигин тэпилииссэ акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Киһим ампаар охсон таһаарбыт, ол иһигэр буор куттубут. М. Доҕордуурап
Аһыҥас Бөҕө [киһи аата] Ньыыканныын эһэҕэ сохсо охсо сылдьыбыттара. М. Чооруоһап
5. -ан, -а (-ы) сыһыарыылаах сыһыаты, сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыы хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с наречиями и деепричастиями на -ан, -а (-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает обстоятельство действия
Халаан уута Хатыыстааҕы үрдүнэн охсубут. Н. Лугинов
Буулдьа уллуҥун уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк
Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста. А. Кривошапкин (тылб.)
△ -а сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн көмө туохтуур суолтатын ылынар уонна хайааһын олус түргэнник, ыксалынан оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает быстроту и поспешность совершаемого действия
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьэдьэннээх дагдаларын, арыылаах алаадьыларын, буспут эттэрин остуолга тарда охсубуттара. Далан
Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн аан олуурун аһа охсор. Суорун Омоллоон
Түүн үөһэ хайыы-үйэ буола охсубут. А. Сыромятникова
6. кэпс. Тыаһаан биллэр (хол., чаһыны, чуорааны, куолакалы эҥин этэргэ). ☉ Издавать звон, шум (напр., о часах с боем, колокольчике, колоколе)
Халанчаҕа киэһэ тоҕус чааһы охсон эрдэҕинэ Ньукуола куолакалын тыаһа дуораһыйан барда. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ чаһыта сэттэ чааһы оҕуста. М. Доҕордуурап
7. кэпс. Туора ыыт, атын сиргэ салай (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Отнести кого-что-л. в сторону (напр., течением)
Уол төһө да эрдиннэр, нөҥүө кытыла ырааттар ыраатан испитэ, кини сүүрүк охсоро диэни онно саҥа өйдөөбүтэ. «Чолбон»
8. көсп. Туох эмэ куһаҕаны, хоромньуну аҕал. ☉ Причинить ущерб, принести неудачу, нанести кому-л. удар (о судьбе)
Киһи олоҕо ити курдук кэм хайаан да охсор очурдаах, тэбэр силистээх буолааччы. Н. Якутскай
Ити дьыала, Тэрэнтэйи атын олоҕор соччо охсуо суох курдук буолууһугуттан, холкутуйбута. Д. Таас
Сэрии обургу тугунан эмэ охсубатах ыала бука, аҕыйах буолуо. «ХС»
△ Куһаҕанынан дьай. ☉ Иметь последствие, оказывать влияние (на здоровье)
Көхсүбэр баас ылбытым охсоро буолаарай. Т. Сметанин
Ити баҕа санаа ыар ыҥыыра, Ыйааһыннаах ындыыта Охсубут бааһын чэрэ дииллэр Оҕонньоттор, билээччилэр. С. Данилов
9. -а, -ан сыһыат туохтуур форматыгар «урут буолбукка холоон, буолбуту хайдах баарынан ылынан, оннук тугу эмэ гын, оҥор» диэн суолталанар. ☉ В форме деепричастия на -а, -ан имеет значение «судя по чему-л., свершившемуся в прошлом, что-л. предпринять»
Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар, быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Хабырыыс кинээһинэн олорон биһигини мөрөйдүүрүнэн охсон, киэптээри соруммута сатаммата. И. Никифоров
Төрөппүттэрим Антипин курдук баайтот киһи буоллун дии санаатахтара, онон оҕустахха, мин аатым аат аххан буоллаҕа. И. Федосеев
♦ <Быһа охсубут быһаҕаһа>, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Ылдьаана дьүдьэйэн хайа охсубут аҥаара хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун, дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа. П. Аввакумов. Бэйэҕинэн оҕус кэпс. — бэйэҥ курдук санаа (киһини). ☉ соотв. мерить на свой аршин
Эмээхситтэр барахсаттар, бэйэҕитинэн охсон, кийииккитин тугу да билбэт кыра оҕо курдук санаахтыыгыт ээ. Далан
Харчылаах Халхаанап Хаһыаты ааҕа-ааҕа, Бэйэтинэн охсон, Харчы иһин суруйан Сордоноллор диир. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэҕинэн охсума көр бэйэ. Киһини эрэ барытын бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
Дугдуруй да оҕус (сутурҕаа) көр дугдуруй. Михаил Иванович ыарахантан чаҕыйбатаҕа, дугдуруй да оҕус диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
Чэ, синэ биир, дугдуруй да оҕус. П. Аввакумов
Маска оҕус (тэбээ) көр мас. Ыкилак …… табах тардыан баҕарар, ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Охсон кэбис кэпс. — тута бүтэрэн кэбис, түргэнник бүтэр (аһы этэргэ). ☉ Очень быстро разделаться с едой
Уҥуоҕа суоҕун сөбүлээн, минньигэһиргээн Ньургун бүтүн биир үтэһэни охсон кэбистэ. Болот Боотур
Эти, уурар сирдэрэ суох буолан, аҕыйах киэһэ иһигэр охсон кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Тымтай быһаҕаһа балыкпытыттан улахан аҥаарын кэриҥин соҕотоҕун охсон кэбистэ. «ХС». Охсор (салгын) охсубут харыс. — этэсиинэ хамсаабат буолбут (сорох сиринэн эбэтэр бүтүннүүтэ). ☉ Его разбил (хватил) паралич (букв. ударяющий (воздух) ударил)
Сэрии сылларыгар охсор охсубута, онно лабаам, төбөм аҥаарын олоччу мэлиппитим. Суорун Омоллоон
Мэхээс ыарыһах, аҥаарын охсор охсубут киһитэ. В. Яковлев. Сайа оҕус (охсон киир) — саҕалан, үөскээ (олоххо саҥа сүүрээн, уларыйыы). ☉ Входить, зарождаться (напр., о чём-л. новом, светлом в жизни). Эргэ эстэр, Эргэ самнар, Саҥа дьаһах Сайа охсор. П. Ойуунускай
Ити күнтэн ыла, Никита баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук устан испит олоҕор, саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов. Сүрэҕэр оҕус (охсор) кэпс. — ыарыы тута эмтэммэккэ, сүрэх ыарыытыгар тэп (тэбэр). ☉ Влиять, переходить на сердце (о болезни)
Кээтии ангыыната сүрэҕэр охсор кутталлаах үһү. М. Доҕордуурап. Ууну охсон баҕаны куттаама — кураанахха эрэйдэнимэ даҕаны. ☉ Говорить впустую, сотрясать зря воздух. Ууну охсон баҕаны куттаама, ити киһи син биир иннин биэриэ суоҕа. Хармааҥҥа оҕус (охсор) кэпс. — ночоокко тэп (тэбэр), хоромньута оҥор. ☉ соотв. бить по карману
Аһылык сыаната ыарыыра тута хармааҥҥа охсор. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох көр ыт II. Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо, ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Саха фольк. «Бу дойдуларыгар ыт охсор киһи суох», — диэтэ оҕонньор. В. Яковлев
Сурахсадьык истээри биир-биир тохтоон тахса сырыттыбыт да, ыт да охсор киһи суох буолан биэрдэ. «ХС»
◊ Баас оҕус кэпс. — ыпсыыта, хайаҕаста оҥор, олукта уур. ☉ Делать выемку, паз
Аан бастаан баас охсон көрдүм, күлүү гыннылар, кэлин син сыстан бардым. В. Яковлев
Аныгы киһи сатаабатаҕа диэн суох, киһи барыта мас суорар, баас охсор. АЭ СТМО. Массыыҥкаҕа оҕус эргэр. — илиинэн охсор массыыҥкаҕа бэчээттээ. ☉ Печатать на машинке
Алексей Елисеевич уус-уран айымньытын бэчээккэ бэлэмнээбитэ, үксүн массыыҥкаҕа бэйэтэ охсубута. АЕЕ ӨӨ. От оҕус — үүнэн турар оту хотуурунан быс, оттоо. ☉ Косить траву (косой)
Лоокуут Оҕуруос үрэх толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Никииппэрэп кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Хотуурбун ылан от охсон икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов. <От> охсор массыына т.-х. — от охсорго аналлаах, тырааныспар соһоругар сөптөөх тимир оҥоһук. ☉ Сенокосилка (прицепляется к транспорту)
Бэл диэтэр от охсор массыыналаннылар. С. Ефремов
Өлөксөөс уонна Суку Ньукулай куоракка киирэн биир от охсор массыынаны ыларга нэрээт суруйтарбыттара. А. Бэрияк
Уҥуор-холкуос ходуһата, Охсор, мунньар массыыналар Үүммүт окко үлэлииллэр. Дьуон Дьаҥылы. Охсон ыаһын кэпс. — илиигинэн ынах синньин ньирэй эмэригэр кэйиэлиирин курдук өрө анньан ыаһын. ☉ Способ доения коров: слегка придавливая руками вымя, имитировать сосание телёнка. Охсон ыаһын диэн баар, …… көҥөс, кытаанах эмиийдээх ынахтары итинник ыыр ордук. Биэс т. Охсор хара улар түөлбэ. — хара улар биир көрүҥэ. ☉ Каменный глухарь
Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сайа оҕус (охсон киир) — чэгиэн салгынынан илгий, ыраас салгын билин (киһи чэпчиир, чэбдигирэр гына). ☉ Обдавать свежестью, веять свежестью, чистотой (о воздухе)
Күн уота сайаҕас салгыны сайа охсон, көмүс аалыытын курдук сандааран түһэр. П. Ойуунускай
Биһиги оччоҕуна сайылыкпыт киэҥ дуолун, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан
Хос иһигэр сааскы сылаас салгын сайа охсон киирэр. Н. Якутскай. Саһаан оҕус — мас кэрдэн саһааннаан бэлэмнээ, онон дьарыгыр. ☉ Складывать штабелями (дрова для растопки)
Бу эргин олорор көлөлөөх ыаллар саһаан охсон, куоракка киллэрэн атыылыыллар. Ф. Захаров
Улахан кылаас оҕолорунуун саһаан охсо сылдьан, маһы хайдах хайыталларын кэтээн көрбүтүм. АЭ ӨӨКХ
Устан ааһар борохуоттарга анаан саһаан охсорбут. «ХС». Тиэстэ оҕус кэпс. — бурдук ас оҥороргор тиэстэтэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Замесить тесто
Сөдүөччүйэ алаадьы тиэстэтэ охсо турар. Амма Аччыгыйа
Тиэстэ охсон, оһох оттон Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оһох иннигэр ийэлэрэ лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олороро. Н. Габышев. Тэлэгирээмэ оҕус кэпс. — ханна эмит тэлэгирээмэтэ ыыт. ☉ Отбить телеграмму кому-л., куда-л. Өскө бастаанньа буоллаҕына, тэлигирээмэ охсуоҥ. Н. Якутскай
[Катя:] Мин билигин буостаҕа баран кэлиэм, дьоммор тэлэгирээмэ охсуом. С. Ефремов. Улар (куртуйах) охсор — атыыр улар эбэтэр куртуйах эрдэҕэһин (тыһытын) ыҥыран араастаан тутта-тутта саҥарар. ☉ Токовать (о глухаре или тетереве)
Куртуйах охсор сирэ киһи бас билиитэ буолара уонна атыыга тыйдаах биэҕэ тиийэ сыаналыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Хаһыҥ охсор — хаһыҥ түһэн хагдарытар. ☉ Побить заморозками
Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
Олорпут оҕурсуҥ, тамаатыҥ Олус да үүммүтэ биир сайын Ол ону от ыйын хаһыҥа Оҕуста этэ дии харааччы. «ХС». Чоҥку оҕус кэпс. — силии сиэри уҥуохта алдьат (үксүгэр таба, тайах сототун уҥуоҕун). ☉ Расколоть кость (обычно берцовую кость ноги оленя или лося) для извлечения костного мозга (считающегося лакомством у северных народов)
Атахтарын сүлбүттэрин кэннэ силгэлээтибит, чоҥку оҕустубут, силии сиэтибит. Н. Тарабукин (тылб.)
ср. др.-тюрк. согуш ‘биться’, сох ‘бить, ударять; измельчать, толочь, крошить’
II
аат. Ынах сүөһү атыыра. ☉ Самец крупного рогатого скота, бык
Оҕус ыараханы соһорго, ат миинэргэ аналлаахтарын курдук, киһи барыта айылҕаттан туохха эмит аналлаах, дьоҕурдаах төрүүр. Н. Лугинов
Оҕустар, харсар сирдэриттэн иччитэх өтөх күлүгэр киирэн, аанньа көстүбэттэр. Н. Заболоцкай
Аҥаардас көлүнэр оҕуһа алта уонча кэриҥэ. «ХС»
♦ <Ат тарпат айыыта>, оҕус тарпат буруйа көр ат II
Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат буруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров
Кини оҕус тарпат халыҥ буруйун оҥоһунна, дьэ хайдах-туох буолан иһэр. ИН ХБ. <Ат гынан миин>, оҕус гынан көлүй — олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ Жестоко, безжалостно использовать, эксплуатировать кого-л.. Былыргы баайдар хамначчыттарын ат гынан миинэллэрэ, оҕус гынан көлүйэллэрэ. Атыыр оҕус алтаҕа, <хат дьахтар хаамыыта> — аһара бытаан айан, хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг
Төһөҕө тиийиэхтэрэ биллибэт, атыыр оҕус алтаҕа, дьэ, манна буолла. Дьыл оҕуһа көр дьыл. Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар. Н. Якутскай
Икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа аас-аччык аргыстанан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Дьыл оҕуһун муоһа – былыргы сахалар итэҕэллэринэн, дьыл оҕуһун таһырдьа сылыйдаҕына тостон түһэр муоһа (бастакыта – тохсунньу 31, иккиһэ – олунньу 12 күнүгэр, онтон ыла саас кэлбитинэн ааҕыллар). ☉ По поверью якутов: рога мифического быка, которые с приходом весны отпадают (первый – 31 января, второй – 12 февраля, что обычно предвещает начало весны)
Дьыл оҕуһун муоһа булгу тоҥоору гынан ыксаан, бүгүн былыттаах күнү айбыт. М. Доҕордуурап
Кыычыкын оҕуһун баһа (буол) буоллаҕа көр бас II. Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Луо бээгэй оҕус фольк. — олоҥхоҕо этиллэринэн кыра, бээгэй оҕус. ☉ Бык-коротыш
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо бээгэй оҕустарын Кута-куора ынахтарын Кудуга туолбакка Хомуйан сиэн Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай. Оҕус иччитэ (буол) эргэр. — от үлэтигэр оҕуһу сатаан салайан илдьэ сылдьар буол (уол оҕо туһунан). ☉ Достичь зрелости для погона быков при перевозке копен во время стогования сена (о мальчике). Былыр эһэлэрэ оҕус иччитэ буола сылдьыбыттаах. Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) — айылҕатыттан биирдэ эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. с быка шкуру дважды не сдирают. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оҕус үрдүгэр ойуу-бичик ас (аспыт) — тоҕооһо суох кэмҥэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. не к месту и не ко времени. Бу да киһи оҕус үрдүгэр ойуу аспыт диэбиккэ дылы, уу тоҥмутун кэннэ кустуу бараары гынаҕын дуо? Оҕуһу муоһуттан харбаа (ыл) калька. — туох эмэ (хол., үлэ) сүнньүн булан, халбаҥнаппакка салҕаан бар, салай. ☉ Брать быка за рога
Оҕуһу муоһуттан харбаабыт ордук буолара буолуо. Окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат (киһитэ, дьоно) көр дьон. Аһын, харыһый даа, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Ооҕуй оҕус бадараанныыр <дойдута> — олус кутаҥнас, туох барыта тимирэр (дойдута). ☉ Очень болотистый, топкий (о бездонной трясине — букв. [место,] где даже паук увязает)
Ооҕуй оҕус бадараанныыр Оҕуруктаах уот дьэбэрэтэ. П. Ойуунускай
Иһирик ойуурдары сыыйаллара, ооҕуй оҕус бадараанныыр куталарын оломнууллара. И. Данилов. Оонньообута оҕус буолла кэпс. — атын, тиэрэ өттүнэн буолан таҕыста (аахайбатаҕыттан, сэрэҕэ суоҕуттан). ☉ соотв. шутка боком вышла, доигрался
Оонньообуппут хаһан эрэ оҕус буолан тахсыа эбээт. Амма Аччыгыйа
Оонньообуттара оҕус буолан тахсыбыт быһыылаах. Н. Босиков
Аны онтон сылтаан, оонньообута оҕус буолан, арахсан хааллыннар. С. Никифоров
◊ Ала оҕус — ойоҕосторо үрүҥ эбэтэр курдуу үрүҥ өҥнөөх оҕус. ☉ Полосатый бык (в белую полоску поперёк туловища)
Ала оҕуспут аҥаар муоһа салдьыгыр. А. Софронов
Мин балтыбыныын олорор күөлбүт уҥуоруттан ала оҕуспутунан от тиэйэ бараары букунаһа сырыттыбыт. Т. Сметанин
Ала оҕуһун туора миинэн Алаастан отун тиэнэр. С. Васильев
Ат оҕус көр ат II. Таһынааҕы далга аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов
Ол ат оҕуһун кыһыннары-сайыннары миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥосторо. И. Гоголев. Атыыр оҕус — аттамматах оҕус. ☉ Невыхолощенный бык, бык-самец
Атыыр оҕус көхсүн түгэҕиттэн айаатыыра дөрүн-дөрүн лаҥкыныыр. Софр. Данилов
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрдүлэр. Эрилик Эристиин. Дьиикэй оҕус палеонт. — айылҕаҕа көҥүл сылдьар боруода оҕус. ☉ Дикий бык, тур. Арҕаа Европаҕа уонна нуучча сиригэр дьиикэй оҕус — туур элбэхтик тарҕана сылдьыбыта. ЭБЭДьА
Кунан оҕус — кунан диэн курдук. Сандаарыкы эбэ хотун Кунан оҕус саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ. П. Ойуунускай
Кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥордулар. Н. Павлов. Кэйиик оҕус — кэйэр кыдьыктаах оҕус. ☉ Бодливый бык
Кэйиик оҕустан, ытырыык ыттан куттаммаппын. И. Гоголев. Оҕус борооску — кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) оҕус сүөһү. ☉ Не достигший года бычок (ещё не перезимовавший)
Оҕус борооскугун быйыл тиҥэһэҕэ киирэр оҕус сыанатынан аахсыллыа. А. Софронов
Сороҕор оҕус борооску Суолун бүөлээн сордооччу. Болот Боотур. Оҕус көхө тут. — дьиэ тулааһынын үрдүнэн сыттыктыы угуллар иккилии муостаах сүрүн өһүөҕэ уйук буолар мас, бэрэбинэ. ☉ Балки, служащие основной опорой матицам, потолочным балкам
Оҕус көхөнү билигин кытыы оройуоннарга билбэттэрэ буолуо. Багдарыын Сүлбэ. Оҕус мас (өһүө) тут. — биир эбэтэр хас да өһүөнү өйүүр гына, туора түһэриллэр өһүө. ☉ Потолочная балка, служащая для скрепления нескольких поперечных балок, матица. Тойон өһүөнү таһынан оҕус өһүө диэн баар. «Саха с.». Оҕус сордоҥ түөлбэ. — улахан сордоҥ. ☉ Крупная щука. Оҕус сордоҥ биирдэ эмэ түбэһээччи. Оҕус тардыыта кэпс. — оҕус биир сырыыга муҥутаан уйар, тардар таһаҕаһа. ☉ Гружёный воз, который быку по силам утащить за один раз
Эти, арыыны, туораах бурдугу, үүтү-сүөгэйи биир оҕус тардыытын Сэргэй кунаныгар нэһиилэ ньохчоччу состорон аҕалбыта. Далан. Оҕус тыһаҕас — кыстаабыт, биирин туолбут оҕус сүөһү. ☉ Годовалый бычок
Аҕаа, ол кэриэтэ хара оҕус тыһаҕаһы өлөрүҥ. А. Софронов
Ооҕуй оҕус — ооҕуй диэн курдук. Кини эмиэ элбэх баҕайы ооҕуй оҕуһу мунньан аҕалла. Н. Тарабукин. Саадьаҕай оҕус — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх оҕус сүөһү. ☉ Бык, выделяющийся белой (или светлой) полосой вдоль хребта
Саадьаҕай оҕуһу булгутан Тыраахтар уруулун туппуппут. П. Тобуруокап
Баһыыкка оҕонньор саадьаҕай оҕуһун миинэн мас тиэйэн иһэр эбит. Бэс Дьарааһын. Тиҥэһэ оҕус — үһүгэр сылдьар оҕус сүөһү. ☉ Трёхгодовалый бык
Тиҥэһэ оҕустара ууга түһэн өлбүт. Р. Кулаковскай
Тымныы оҕуһа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Икки ураа муостаах тымныы оҕуһа диэн баар үһү. Саха фольк. Уу оҕуһа — 1) мааман диэн курдук. Үбүлүөйүгэр уу оҕуһун муоһуттан оҥоһуллубут суруйар тэрили бэлэхтээбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Музейга] уу оҕуһун дьардьамата, көтөр-сүүрэр кырамталара, онтон да атын экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Мин тимир чуумпурдаах сылдьан уу оҕуһун муоһун мэлдьи көрдүүр идэлээхпин. С. Ефремов; 2) кэпс. аҥыр диэн курдук
Ханна эрэ уу оҕуһа мөҥүрээн лүҥкүнэтэр. Н. Лугинов
Ону оҕолор итэҕэйэллэр Уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. Болот Боотур
Санаан, өйдөөн ааһабын Сааскы кэрэ киэһэни Улахан күөл саҕатыгар Уу оҕуһа мөҥүрүүрүн. С. Васильев
др.-тюрк., тюрк. өкүз, өгүз

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —