дровосек.

жук; уу хомурдуоһа водяной жук; мас хомурдуоһа древесный жук, жук-дровосёк.

миф. душа (человека и животных); кутталыттан кута ыстанна погов. от испуга душа в пятки ушла # кыыл (или тайах ) кута жук-дровосек.

мас кэрдээччи — мас кэрдэр идэлээх эбэтэр мас кэрдэргэ анаммыт киһи. ☉ Дровосек, лесоруб
Дыраага начаалынньыга миигин мас кэрдээччинэн аныыр. И. Бочкарев. Кинилэртэн [мас кэрдэр биригээдэлэртэн] биирдэстэрин Сибиир кырдьаҕас мас кэрдээччитэ Николай Алексеевич Ростовцев салайар. «Кыым»

аат. Ма с к эрд ээ ч ч и, ма һ ы тыаҕа бэлэмнээччи киһи. ☉ Дровосек
Куобахха арҕаа мырааҥҥа тахсаммыт масчыттарга хоно бут. Амма Аччыгыйа
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, отчукка — укула ат хотуура, көрбөккө — кыраҕы хараҕа, көппөккө — м охс о ҕол к ыната. П. Тобуруокап
Бириискэттэн чугас масчыттар сүгэлэрин тыаһа иһиллэр. «ХС»

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут

1. аат.
2. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр, үксүгэр сиэмэх, түөрт атахтаах дьиикэй харамай. ☉ Дикое животное, зверь
   [Сэрииттэн] Көтөр кынаттаах күрэннэ, Тыа кыыла тыаһырҕаата, Далай балыга хадьырыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Булчут кыыл өлөрдөҕүнэ, манан баҕар атын кыылдьыт байанайын сарбыйдаҕым буолуо дии санаабат. Күннүк Уурастыырап
   Кыылы бултуурга мэҥиэ быраҕар куолу. Т. Сметанин
3. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр сорох көтөр кынаттаахтар (сахалар ытыгылыыр эбэтэр дьулайар көтөрдөрүн ааттыыллар). ☉ Некоторые дикие птицы, дичь (обычно так называют птиц, которые вызывают у якутов чувства уважения или боязни, опасения — напр., стерха)
   Итини кэпсээт, Ырыа кыыһа, Кыталык кыыл буолан, Кый үөһэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Өбүгэ саҕаттан биһиэхэ «Хотой кыыл дьоло» диэн сэһэн баар. Ол сэһэн эр бэрдэ киһиэхэ Олох уон аартыгын сырдатар. С. Данилов
   Хопто кыыл тумаҥҥа мунара, Кэҕэ кыыл кэрии кэтэҕэр этэр. С. Зверев
4. түөлбэ. Ким-туох эмэ (киһи, малсал, туох барыта). ☉ Кто-что-л., некто, нечто (человек, какая-л. вещь, какой-л. предмет)
   Харчы диэн — улахан күүстээх кыыл. Н. Неустроев
   Аны бу кыылларбыт [бытыылкалаах арыгыларбыт] үлтүрүйэн хаалыахтара. Болот Боотур
   Туох барыта манна кыыл дэнэр: харчы, киһи, ас, таҥас. Н. Габышев
5. түөлбэ. Кыыл таба. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Биһиги биир кыылы сиэбиппит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. үөхс. Дьиикэй, сидьиҥ, ыт (киһилии сигилитин сүтэрбит, бас-баттахтык, дьиикэйдик быһыыланар киһини үөхсүү). ☉ Тварь, собака (о ком-л., утратившем человеческий облик)
   Бу саатар сирэйэ суохтар, кыыллар тылларын абатын! Суорун Омоллоон
   Туох иһин кинини, кэдэрги баайаннар, Кыыллар кыыл курдук муҥнууллар, кырбыыллар? Эллэй
   «Дьиккэр, киһи буолбатах эбиккин, кыылгын…» — диэтэ тиһэх эрэлэ сүтэн эрэр Багда Байбал. «Чолбон»
7. даҕ. суолт. Үргүүк, сиргэмтэх (сүөһү туһунан). ☉ Пугливый, дикий (о домашней скотине)
   Кыыл ат дииллэр, дьэ аны туттарбата, ыҥыырбын ыһара буолуо диэн, дьиксиммитэ. С. Дадаскинов
   Холкуостаахтар омурҕаннарыгар тахсан аһыы олорон, курдам хаҥыллар, кыыл сылгылар тустарынан ыаһахтастылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Кыыла киирбит — дьиикэй быһыыта киирбит, киҥэ-наара алдьаммыт. ☉ Быть не в духе, проявлять свой злой нрав, бес вселился в кого-л.
   Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», — диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС»
   [Урядник] кыыла киирбитэ сүрэ бэрдэ …… үрүтүн үөһэ биири кэбэр: «Киэр бара тардыҥ!». А. Куприн (тылб.). Кыыла турбут — 1) киҥэ-наара олус холлубут; уора киирбит, ииригирбит. ☉ Быть в ярости, быть в бешенстве
   Сиидэркэ тииһин хабырынаат остуолу оҕуста. Бу Сиидэркэни урут киһи билэр киһитэ этэ. Билигин наһаа да кыыла турбут. И. Гоголев
   Сытыары сымнаҕас уолга дылы этэ, эчи кыыла турбута, быччайбыта сүрдээх. Болот Боотур
   Кыыллара турбут, сирэйдэрэ уокка баттаабыттыы кытарбыт дьон …… үксүлэрэ итириктэр эбит. «Кыым»; 2) тугу эмэ гынарга туруммут, өрүкүйбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ Быть полным отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.)
   «Пуд Ильич, эрдэһит да баҕайы эбиккин, — күлбүтэ кини. — Бултаары дьэ кыылыҥ турбут». Далан
   Эдэр булчуттар …… санаалара көтөҕүллэн, үөрэнкөтөн мичилийэн, барар күннэрин кэтэһэн, кыыллара турбута сүрдээх. В. Протодьяконов
   Көрсө түстүм кыттыгаспын, Кыттыгаһым саатын сүкпүт, Кыыла турбут, өрө көрбүт. М. Хара; 3) үргэн, куттанан, сиргэнэн киһини чугаһаппат буолбут; кыыллыйбыт (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться диким, неуправляемым (о животном)
   Кыыллара турбут уохтаах буурдар тыылла-тыылла түстүлэр. Болот Боотур
   Ат буоллаҕына, кыыла туран, иирбиттии дьиэгэнийтэлээн, хаһыҥырыыхаһыҥырыы тыбыырталаан, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлүү сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кыыла турбут сылгы, сүүрэн түүҥҥү хатаҥаҕа туйаҕын тыаһа уоттуу өрө хабылла турда. Р. Кулаковскай. Кыыл бар (сырыт) — бэйдиэ, кый бырах бар. ☉ Бродяжничать, скитаться
   Мэхээлэ баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Онтон аҕатын, Ойоҕун кытта бурайсан — кыыл барбыта. Күннүк Уурастыырап
   Мин баай батталын тулуйбакка кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
   Сотору кыһын кэлиэҕин, маннык кыыл сылдьан киһи буолбатын соччо-бачча эргитэ санаабат. «ХС». Кыыл ыыт — 1) кими эмэ атах-балай ыыт, ускул-тэскил сырытыннар; кими эмэ куттаан, үүрэн ыыт. ☉ Вынудить кого-л. бежать, обречь на скитания (букв. пустить (как) зверя)
   Уолу атаҕастааннар, биэ өлбүтүнэн дэлби куттааннар, кыыл ыыттахтара. «ХС»; 2) көрүүтэ-истиитэ суох хааллар, бэйдиэ сырытыннар. ☉ Предоставлять самим себе, оставлять без присмотра (о детях)
   Оччоҕо оҕолору кыыл ыыталаан кэбиһэбит дуо? Кэбис, кинилэри дьарыйар хайаан да наада! «Чолбон»
   ◊ Кыыл кута зоол. — маһы кэрбиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек. Кыыл таба — хоту үөскүүр, саас байҕал арыыларыгар киирэн төрүүр-ууһуур сир табата. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл табаны буоллаҕына дьахталлар мас сүгэр быаларынан туһахтаан өлөртүүллэрэ дииллэр. Далан
   Кыыл таба, хараҕын быччаччы көрөн баран, бу турар эбит. Н. Павлов
   Хайаттан түһэн, кыыл табалар күөл килэккэй мууһугар киирдилэр. ПН ТОК. Кыылы иитии т.-х. — күндү түүлээҕи (саһылы, кырсаны, нуорканы о. д. а.) тириитин туһанар сыалтан үөскэтэн көрүү-харайыы. ☉ Звероводство
   Кыылы иитиигэ ордук улахан болҕомто хотугу оройуоннарга ууруллар. КИиКСА
   Кыылы иитии күүскэ сайдар биир суолталаах усулуобуйатынан кыылы ыарыыттан …… сэрэтии дьаһаллара буолаллар. БПМ КИиКСЫа. Кыылы иитээччи т.-х. — кыыл иитиитинэн дьарыктанар, ол салааҕа үлэлиир киһи. ☉ Зверовод
   Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитээччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Саха сирин кыылы иитээччилэрин дьаныардаах үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыллар. КИиКСА. Тойон кыыл — хотой (ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын). ☉ Орел (почтительное обращение, выражающее особое отношение якутов к этой птице)
   Ханнык даҕаны хотой, тойон кыыл даҕаны аны киһи сырыытын ситэллэрэ суох! Н. Габышев
   Тойон кыыл биһиэхэ хайдах курдук ытыктанарын туһунан бэрт элбэхтик суруллан турар. Багдарыын Сүлбэ
   Табаҕа бөрөттөн ураты биир хоромньулаах кыылынан хотой, манна ааттыылларынан тойон кыыл буолар эбит. «ХС»
   Эриэн кыыл — моҕой диэн курдук. [Гитлер сэриитэ] Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Саха нар. ыр. II
   Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. хыл ‘название птицы (шилохвост, рябок)’

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’