стареть, дряхлеть (о человеке).

1) начинать гнить, трухляветь; 2) перен. дряхлеть, стареть.

туохт., эргэр. Наһаа эргэр, эргэрэн бүт. ☉ Стареть, ветшать, дряхлеть.
ср. казах. кээри ‘старый’

стареть, дряхлеть; слабеть; кини букатын буорайбыт он совсем состарился; харах-көс буорайда зрение ослабло; ыарыһах буорайбыт больной совсем ослаб.

1) дряхлеть, впадать в старческое слабоумие; оҕонньор түөһэйбит старик выжил из ума; ср. оҕотуй=; 2) перен. разг. делать или говорить глупости; глупить; мин эмиэ түөһэйдим я опять сглупил.

туохт. Мөлтөө, буорай (кырдьан). ☉ Стареть, слабеть, дряхлеть
Эн кырдьыбыккын, Аараҕадыйан барбыккын. Хайыай, күн-дьыл уһуннаҕа, Хас уон хаар уулуннаҕа. С. Дадаскинов

туохт.
1. Аралдьыйан тохтоон хаал (хол., үлэттэн). ☉ Мешкать, задерживаться (отвлекаясь от дела)
Күнү быһа биһигини кытта ыаһахтаһа олоруоҥ дуо?! Үлэ-хамнас киһитэ уһуннук аарайан хааларыҥ ханан сатаныай? «Чолбон»
2. Дьаарай, буорай (кырдьан). ☉ Слабеть, дряхлеть.
ср. тюрк. ар, ары ‘устать, слабеть’

туохт.
1. Кырдьан, сааһыран эбэтэр туохха эмэ баттатан, уруккугар тэҥэ суох буола мөлтөө-ахсаа, кэҕин. ☉ Становиться слабым, немощным, стареть, дряхлеть
Кырдьар кырыыс муҥа, сорсуйар сор муҥа (тыл ном.). Сыл-хонук аастаҕын ахсын киһи барахсан улам кырдьан, сорсуйан иһэр ээ. Н. Лугинов
Чолбооноп үлэ түбүгэр тэптэрэн, сааһырар, сорсуйар кэмэ субу кэлбитин өйүгэр оҕустара да илик эбээт! А. Сыромятникова
2. көсп. Санаарҕаа, санньый, курутуй. ☉ Загрустить, упасть духом
[Сындыыс] аһыырын быыһыгар өйдөөх харахтарынан иччитин диэки эмиэ тоҕо сорсуйдуҥ, санааҕын түһэрдиҥ диэн аралдьыта сатыырдыы көрбөхтүүр. Н. Борисов
Соҕотохсуйуо, Сорсуйуо суох тустааххын Суруйааччы, Үрүҥ күн үрдүгэр Үйэлээҕи, кэрэни эрэ айа сатааччы! В. Гольдеров
Пунин бэркэ хараастыбыта, сорсуйбута. И. Тургенев (тылб.)
ср. каракалп. шаршау ‘изнуриться, измотаться’, казах. шарша ‘уставать, утомляться, обессилеть’

туохт.
1. Борук-сорукка улаатан, үрдээн, күлүк курдук буолан көһүн. ☉ В сумерках выделяться большим темным силуэтом, большой тенью
Оһох чанчыгар, борук-сорукка, Маайыс барыйан олорор. Амма Аччыгыйа
Хараҥа түүҥҥэ барыйан олорор дьиэ үөлэһиттэн оргул кыым өрө хоройон, харыйалар лабааларын үдүк-бадык сырдатан ылар. А. Федоров. Арай үрдүк күүлэ хабыс-хараҥанан субу утары көрөн барыйан турар эбит. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ оҥкулун, торумун оҥор. ☉ Составить в общих чертах предварительный план, сделать набросок чего-л.
Маҥнай санааны толору, киһи өйдүүр гына барыйан суруйуохха наада, дьэ ол кэнниттэн бу барыйыыны улам-улам тупсаран иһиэххэ сөп. П. Ойуунускай
[Чүөчээски] үрэхтэрин, сиэттэрин хаарта оҥорон барыйан баран, соҕуруута, хотута ханан баарын быһаарарга соруммута. Суорун Омоллоон
△ Туох эмэ хайдах, төһө буолуохтааҕын сабаҕалаа, оннук буолуо дии санаа. ☉ Сделать предположение, допускать возможность чего-л.
Үргүүк үрүҥ сүүрүгүн бачча буолуо диэн барыйан көрбөтөҕө үһү. П. Ойуунускай
Туундара көһүнэн-биэрэстэнэн кэмнэммэт, күннүктээх айанынан барыйыллар баҕайыта. «ХС»
3. кэпс., эргэр. Кырдьа, сааһыра быһыытый, сорсуй. ☉ Начинать стареть, стариться, дряхлеть
Барыйан бардым. Эн эрдэ барыйбыккын. ПЭК СЯЯ

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый