несов. 1. (быть церемонным) сиэримсий, маанымсый; 2. с кем-чем и без доп. (проявлять щепетильность) дуомнаа-сиэрдээ, айгыһыннар (элбэхтик кэпсэт).

дуомнаа диэнтэн бэй
туһ. Аһаан дуомнанаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастан көнөтүн талан тымтык тыырбытым. П. Степанов
Куоракка киирэн аймахтарбар олорон, үлэлээн дуомнаммытым. «Кыым»

оҥор диэнтэн атаах. Омуна суох ыллахха, Отуччалыыр сыллаахха Одунчалыыр оҕонньор Оҥороохтоон дуомнаабыт остуолун биэртэрэ. Күннүк Уурастыырап
[Ньукулай:] Бүтүн Арассыыйа хомуньуус илиитигэр буолтун кэннэ, биһиги эрэйдээхтэр тугу оҥороохтуохпутуй?! Күндэ

тосту диэнтэн хат.- күүһ
Чуор мастары тостурута тэптэрбитэ Дуолан ойуун буоланнар Дуомнуу, туойа Хааллылар. П. Ядрихинскай
[Буомба эстиитигэр] Дууп мастар Тоҕустуу тииттэри Тостурута баттаатылар. С. Васильев. [Бухатыырдар лаабыс] аҕыс атаҕын ахсааннарын тостурута ытыалыыллар. Эвен фольк.

энньэлээ диэн курдук
[Ийэлээх аҕам] Энньэлээн-сэтиилээн, Иһиттээн-хомуостаан, Айхаллаан-уруйдаан Атааран эрэҕит. Саха нар. ыр. II
Онно даҕаны, төрөппүт кыыспыт курдук, энньэлээнсэтиилээн, ситэри сиэрдээн, толору дуомнаан ыытар оҕонньордоох эмээхсин буолуохпут. Болот Боотур

туохт. Кими эмэ тугу эмэ оҥорорго күһэй, модьуй. ☉ Принуждать, заставлять, обязывать кого-л. делать что-л. Тыыннаахтыы туора баайан биэрэр сүөһүм суох, соччо кыһайар буоллаххына …… төлөөн көрүллүө буоллаҕа дии… А
Софронов. Кыһалҕа бөҕө, дьиэ-уот табыллыбата кыһайан, кэргэннэммитэ дуомнаан, икки-үс сыл ыалтан ыалга сыстан олорбута буолтум. Амма Аччыгыйа
Ол да буоллар, дьонум кыһайаннар, иккиһин ойох ылбытым. Суорун Омоллоон
Настаа аны «бөһүөлэктэн көһүөх» — диэн Испирдиэни кыһайбат буолбута. Д. Таас
△ Күчүмэҕэй балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
Оҕуһа баран хаалбат ини, аны инньэ гынан кыһайыа. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хыш ‘сжимать, сдавливать, стискивать’

аат. Туох эмэ (хол., балаҕан) тула эркин курдук туох эмэ (хол., хаар) томточчу өрөһөлөммүтэ. ☉ Невысокая насыпь (напр., снежная) вокруг чего-л. (напр., юрты), завалинка
Бэйэтэ окуопа хайыҥар хаптас гынар. Н. Якутскай
Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй?! Хаар, муус даҕаны хайыҥнааҕын иһин Хаһыҥтан, тыалтан харыстыыр абылаҥнаах алаһа. С. Тарасов
Тордох ыксатыгар күрдьүллүбүт хаар хайыҥҥа икки туут хайыһар туруору анньыллыбыта көһүннэ. Н. Абыйчанин
Бүөтүрү үүт уурар омуһахха укпут уонна омуһах хайыҥын тоҥ буорун хойгуонан көөрөтөн көмөн дуомнаабыт. С. Маисов
♦ Хайыҥ охсун — туох эмэ кэлин бэйэҕэр куһаҕан буолуоҕуттан дьаахханан быыһанар, көмүскэнэр суолгун бэлэмнээ, куотунар сүбэҕин эрдэттэн булун. ☉ Подготовить почву для своей защиты или оправдания, застраховаться чем-л. от чего-л. (букв. возвести [вокруг себя] снежную преграду — раньше якуты насыпали вокруг своей юрты снежные завалины хайыҥ для защиты от холода)
Макар үөлээннээҕин туттарыттанхаптарыттан бу көрсүһүү олус уһаан, дириҥээн барыан сөбүн көрөн, эрдэттэн хайыҥ охсунна. Н. Лугинов
Мандаарап кэлбититтэн ыла кини салалтаҕа муҥур ыраахтааҕы буолан олорбута буралларыгар тиийбитин өйдөөбүтэ. Ол иһин эрдэттэн хайыҥ охсуммутунан барбыта. В. Протодьяконов
Сэтээтэлгэ, хайыҥ охсуна таарыйа, этэн көрдүм да, ол күтүр сирэйбин суор курдук тоҥсуйда. М. Доҕордуурап
◊ Ойбон хайыҥа көр ойбон
Убаһаларын уулатар ойбоннорун хайыҥа өрөһөлөнөн улахан даҕаны. Н. Габышев
Ким эмэ сылайан турдаҕына, солбуйан ойбон хайыҥар олордон сынньатабыт. ТМ ДК

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’