туохт. Лотуо (лотуота) оонньоо. ☉ Играть в лото
Доҕордоһор ыалыгар Дуоспуруннанан олорон лотуолуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лотуолаан хойут тарҕаһар дэриэбинэ иллэҥ эмээхситтэрэ сипсиһэллэр. Н. Габышев
Баһаар үлэлээбэт күннэригэр, сороҕор хонон-өрөөн, сороҕор күнүнэн сылдьан лотуолуур. Н. Босиков

туохт. Сааһыран оттомур, дуоспуруннан. ☉ Остепениться с возрастом, стать серьёзным
Кууһума, сааһыран эрэр түспэтийбит киһини, ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ. Тумарча
Эн биэс уон сааскын тоһутан, түспэтийэн, сааһыран олороҕун. Н. Габышев
Кэлин түспэтийэн баран өйдөөтөхпүнэ, кэрэ да дьон биһигини үөрэтэн ааспыт эбиттэр. ВВ ТТ

олор диэнтэн хай
аата. Сынньалы буолбатах — айаны, Саҥаттан саҥаны аһыыны «Олох» — диэн долгуйа ааттыыбын, Олоруу дьоло дии саныыбын. С. Данилов
Баар кыаҕы туһанан, толору олоҕунан олоруу буолуохтаах — саамай дьиҥнээх, халбаҥнаабат дьол. Н. Лугинов
◊ Чөмчөкө (сирэй, уос) олоруута — киһи майгытын-сигилитин сылыктыахха сөп төбөтүн, сирэйин, уоһун о. д. а. уратылара. ☉ Особенности формы головы, лица, губ и т. д., по которым можно судить о характере, уме и прочих особенностях человека
Чөмчөкөтүн олоруута Үчүгэйин көрбөккүөт, Түүлээх да холбуката Үлэлии түһэр буолуо. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук эн эрэ эппэккин. Хайыамый, сирэйим олоруута, оҥоһуута оннук. Дуоспуруннанар, дьоһумсуйар диэни сатаабаппын. Э. Соколов

1. чиккэй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Тыраахтар мотуорун тыаһа ньиргийэ түстэ уонна иннин диэки дьүккүлдьүйдэ. Уһун, эрийии тимир торуос чиккэҥнээн дыыгыныы түстэ. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
2. дьүһ. туохт. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы туттан сырыт, хаамп. ☉ Ходить прямо, навытяжку, словно аршин проглотил
   Хара эриэн тоҥсоҕой хара цилиндр сэлээппэлээх, фрактаах дипломат курдук чиккэҥниир. Н. Габышев
   Анатоль кини кэнниттэн куолутунан хааман чиккэҥнээн истэ. Л. Толстой (тылб.)
   Кини бадарааҥҥа туруйа хаама сылдьарын курдук чиккэҥнээн, дуоспуруннанан баран сылдьар. М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. Дьон хайаан да ытыктыахтаах киһитин курдук сананан боччумура тутун, киэмсий. ☉ Демонстрировать свою значительность, важничать
Дьону кытта дорооболоһон, дьоһумсуйа соҕус кэҕис гына-гына, Хойутаанап президиумҥа дайаҥнаан тиийэн олордо. Софр. Данилов
Остуол туорайыгар өттүк баттанан олорор, кыаһаан сирэйдээх, саас ортолоон эрэр киһи дьоһумсуйа туттан олорон кыргыттары доппуруостаан барбыта. С. Никифоров
Семенов судьуйа, дьоһумсуйан олорон, куоракка сылдьыбыт сонунун сэһэргиир. М. Доҕордуурап
2. Улахан суолталааҕы, дьоһуннааҕы оҥорор, быһаарар быһыынан дуоспуруннан, боччумурбут көрүҥнэн. ☉ Держаться с большим достоинством (как при выполнении весьма важного, значительного дела)
Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар, быйыл сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн, дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
Дьоһуннааҕы айыах айылаах Дьоһумсуйан, дархаһыйан, Дьоммун, дойдубун хаалларан, Хара муора кытылыгар Айар дьиэҕэ диэн аат ааттаан Аҕыйах хонно кэлтим айаннаан. В. Гольдеров
Атах тэпсэн, дьоһумсуйан, оллоонноон олорон кэпсэтээри, санааны үллэстээри, тэһийбэккэ, былыргы сахалар хас эмэ алааһы уҥуордаан атын ыалларыгар бараллара. ПБН КСКТ
3. көсп., поэт. Дьоһун, ытык көрүҥнээх буол; улуу дархан курдук көһүн (үксүн тыыммат барамайы тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Напускать на себя важность (обычно при олицетворении)
Үрэх күөх кытылларыгар ынах киэнин ыраастара, толомонноро сиргэ тиийэр сириннэрин нэһиилэ соһон дьоһумсуйа хотолдьуһаллар. С. Тарасов
Торҕо күөх көстүүлээх дьоһумсуйа туттубут тиит мастар, хампа күөх хасыыҥка бааммыт үрүҥ түнэ этэрбэстээх лаглаҕар хатыҥнардыын сиэттиһэн, бу улуу алааһы түһүлгэ оҥостон сэлэлии хаампыттар. Г. Угаров
Күөх тыа дьоһумсуйа нусхайар. И. Данилов

туохт.
1. Кими эмэ аһара кыһанан-мүһэнэн көр-харай, ньээҥкэлээ. ☉ Проявлять излишнюю заботу о ком-чём-л., ухаживать за кем-л., нянчиться с кем-л. сверх всякой меры
Ууллаҕас арыынан Умунуохтаан тупсарбыта, Эйээр биһик иһигэр Эйэҥнэтэн ииппитэ, Күөх үүс тириитигэр Үлбүрүйэн үөскэппитэ. С. Зверев
Оҕонньору букатын ньирэй оҕо курдук үлбүрүйэр эбиттэр. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ (хол., дьиэ кыылын, сүөһүтүн) буомурдар курдук элбэхтик, күнү-күннээн тутан-хабан көр-иһит, имэрий-томоруй. ☉ Чрезмерно возиться с кем-чем-л. (напр., с домашними животными), чересчур нежить, ласкать когочто-л.
Алыс атаҕастаамаҥ, Айыы сүөһүтүн! Үгүстүк үлбүрүйүмэҥ Үтүө доҕоргутун. С. Васильев
Борооскулары наһаа үлбүрүйэннэр, сороҕор дьонноруттан мөҕүллэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уонна таайым этэр: «Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон, ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан». И. Федосеев
3. Кимиэхэ-туохха эмэ сынньатар бокуой биэрбэккэ, өрө миинэн таҕыс, үрдүттэн түһүмэ (хол., аты). ☉ Подолгу не слезать с кого-л. (напр., с коня), не давая передохнуть
Дьон үлэһит оҕустары оҕолор харыстыылларыгар, мээнэ сүүрпэттэригэр, үлбүрүйбэттэригэр сүбэлээтилэр. Болот Боотур
Дуоспуруннанан, кыра уол Уйбаанчык үлбүрүйэрин соччо сөбүлээбэт буолбута. Тыаттан сылайан-элэйэн киирэн, күөс буһарын кэтэһэ таарыйа уот иннигэр сытан сылаанньыйаары гыннаҕына, мотохоно курдук уол кэлэн, үрдүгэр сытынан кэбиһэрэ. СҮК
Аҕыйах ат баарын солбуһуннара сылдьан үрүт-үрдүгэр түһэн үлбүрүйэр туох аанньалаахтык туһалыа баарай? «ХС»
ср. монг. илбэрэх ‘ласкать; льстить, обольщать’, кирг. үлбүрө ‘быть нежным, мягким, пушистым; ослабевать, раскисать’

аат. Киһи-сүөһү сыты билэр уонна тыынар уоргана. ☉ Нос (орган обоняния)
Арай биир хараҥа ойуурга чугаһаабыппар, куһаҕан баҕайы туох эрэ сыта муннубар саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Сыыр хааһа быстыбыт хаспаҕыттан буруо сыта муннугар би лл эр. Н. Якутскай
Ыт хараҕынан көрүөн иннинэ муннунан сытырҕаан билээччи. М. Доҕордуурап
♦ Мунна да бүппэт (тыбыырбат) — ыалдьыахтааҕар туму улаабат даҕаны, допдоруобай. ☉ Совершенно здоровый. Үс ый ааһар, биэлсэр мунна да бүппэт. Ам ма Аччыгыйа. Мунна тыаһаан барда — утуйан хаһыҥыраан барда. ☉ З а снул, погрузился в сон; захрапел
Сотору соҕус буолан баран, сылайбыт кырдьаҕас ийэ мунна тыаһаан барда. Су о ру н О мо ллоон. Аргыс дьонум күүстээх үлэттэн сылайбыттара эбитэ буолуо, түргэн ба ҕайытык утуйаннар, муннулара тыаһаан барда. «ХС». Мунна тыбыы рар — муннуттан хаан кэлэр. ☉ Кровь из носа сочится
Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС». Мунна тыырыллыбыт (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сыл дьан, олоххо улаханнык эриллибит (ки һи). ☉ Претерпевший жизненные невзгоды, битый жизнью
Эдэр, элбэхтик эриллибэтэх, мунна тыырыллыбатах эристиин. Онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. Болот Боотур. Мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сылдьыбыт киһи. ☉ Пе реживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды, бывалый, видавший виды
Мин даҕаны муннум кэрдиллибит уолбун! Холобура, борохуолкаҕа эргиэни бэркэ билэбин. Р. Кулаковскай
Мин эдэр эрдэхпиттэн холкуос олоҕор эриллибит, муннум к э р д и л л ибит киһи буолан тулуктаһабын. Н. Габышев
Син үөрэнэн-үөрэнэн, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн, мунна-уоһа кэрдиллэн, дьахтар даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох буолар. «ХС». Муннуга бэрдэр — муоска бэрдэр (оҕустар) диэн курдук (көр муос I). Уол кырдьыгын этитэн, муннуга бэрдэрэн, тута сөрөөн билиннэ. Муннугар сыттаах — аска-үөлгэ түбэһэ түһүмтүө, туһалааҕы куоттарбат (киһи). ☉ Удачливый, везучий на угощения, не упускающий выгоды
Төһөтүн да иһин, Топорковтара муннугар сыттаах күтүр быһыылаах. Софр. Данилов
Бу муннугар сыттаах манна олоро түһэн олоотообут, тугу эрэ билбит быһыылаах. В. Протодьяконов. Тэҥн. көхсүгэр оноҕостоох (көр көҕүс II). Муннугар тумуу да киирбэт — доруобай, туох да ыарыыга, дьаҥҥа-дьаһахха ылларбат. ☉ Не поддающийся болезням, совершенно здоровый
Аҕалара барарыгар ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин
Үчүгэйдик олороллор үһү. Мун нуларыгар тумуу да киирбэт үһү. Р. Кулаковскай. Муннугар харалаах т ү ө л б э. — айыылаах, буруйдаах. ☉ Греш ный, виноватый. Муннугар харалааҕын билинэн саҥата суох сылдьар. Муннуҥ анныгар (ыллаа, саҥар) — үчү гэйдик иһиллибэт гына, кыратык киҥи нэйэн (саҥар, ы л лаа). ☉ Тихо, невнятно, еле слышно, шёпотом, себе под нос (петь, говорить)
Мин санныбар кыра туурка саалаах, тугу барытын умнан баран, тыа суолун устун муннум анныгар киҥинэйэн ыллыы истим. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, туран к э л л э. М. Доҕордуурап
Арыт эмиэ тугу эрэ толкуйдуур курдук, сирэйэ-хараҕа дуоспуруннанан кэлэр. Муннун анныгар киҥинэйэн саҥарар. «ХС». Муннунан да, айаҕынан да тыыммат кэпс. — тугу да хардарбат, үчүгэй да, куһаҕан да диэн тыл быктарбат. ☉ соотв. не проронить ни слова, набрать в рот воды. Ойуун муннунан да, айаҕынан да тыыммакка, истибэтэх буолан хаалбыта. Болот Боотур
Дьэк ии м муннунан да, айаҕы нан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, и й э л э р э муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Муннун быатын соспут элэк. — сыыҥа т ү һ э с ы л д ь а р (оҕону этэргэ). ☉ С о п л и в ы й (о ребёнке)
Муннун быатын соспут үстээх-түөртээх уол хостон быган көрөн баран төттөрү сүүрдэ. «ХС». Муннун туур кэпс. — кими эмэ кырбаа. ☉ Набить морду кому-л.
Дуолан охсуһуу турда. Хас да киһини ытатан, хас да муннуну тууран, «илиҥҥилэр» кыайан-хотон төнүннүлэр. Амма Аччыгыйа. Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий — муннугун күүскэ тыаһатан, кытаанахтык утуй. ☉ Заснуть крепким сном, задавать храпака
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Сылайбыт дьон утуйан, хайыы үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. «ХС». Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ — уһуну-киэҥи толкуйдаабакка күннээҕинэн олор. ☉ соотв. не видеть дальше своего носа
Хайдах дьаһанан оло руохтарай маннык дьон. Уһуну-киэҥи толкуйдуур диэн суох, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөттөр. «ХС». Муннуҥ быатын сөрөн сэнээн. — эн баҕас бу дьыалаҕа тугуҥ кыттыгаһай диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Сопляк, молокосос, не лезь не в своё дело
Бу эн хаһыатыҥ үһү дуу, тарбыйах! Хата, муннуҥ быатын сөрөн, ол баар! Бар ман тан! Суорун Омоллоон. Муннуттан сиэт — киһини өй-санаа өттүнэн баһыйан, этэриҥ хоту илдьэ сырыт. ☉ Вскружить голову кому-л., держать на коротком поводке, водить за нос кого-л.
Кинини баҕас муннуттан сиэтээ инибин.  «Биһиги уолаттарбыт муҥнаахтары муннуларыттан сиэтэр оҕо кэлбит эбит буоллаҕа», — Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
Хайа баҕарар үрдүк сололоохтору үөрэҕинэн, өйүнэн баһыйан, муннуларыттан сиэтэ с ы лдьар …… кыахтаах киһи этэ. «ХС». Мурун бүөтэ кэпс. — ийэтэ-аҕата куруук сыллаан саатыыр саамай таптыыр кыра оҕолоро. ☉ Ребёнок, пользующийся особой любовью родителей (обычно младший), любимчик
Чороҥ соҕотох кыыстара — мурун бүөтэ Милалара бы йыл иккискэ киирэр. Р. Баҕатаайыскай
Сүппүт оҕо сааспын санаан, ону үйэтитэн бу кэнники төрөөбүт оһоҕос түгэҕэ, мурун бүөтэ оҕобун «Туораах» диэбитим. Н. Босиков
Саамай кырабыт, били, мурун бүөтэ, оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр бэл кини — сэттис кы лааска тиийэ оҕуста. «ХС»
Ыт мунна баппат көр ыт II. Барбахтаабыттара. Иннилэригэр эмиэ ыт мунна бап пат ыркый ойуура кэлбитэ. Д. Таас
Тоҕой Сэ лэ арҕаа кэриититтэн харыйа тыа саҕаланар. Ыт мунна баппат ычыкыын ойуура. Л. Попов
Ыттар саҥалара ыт мунна баппат ыркый ойуурун кэтэҕэр иһиллэр. Р. Кулаковскай. Ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) кэпс. — уун утары, субу кэтиллэ түһүөх курдук. ☉ Нос к носу встретиться, столкнуться
Тэппэй тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ разведкаҕа сылдьан, …… биир бандьыыкка ыы муннубунан кэтиллэ түстүм. А. Сыромятникова
Сүппүт сүөһүлэрин кө рд ү ү с ы л дьар олохтоох да, а а һан иһ эр да сахаларга ыы муннугунан анньылла түһүөххүн сөп. «ХС»
◊ Ыт мунна түөлбэ. — таска чалҕарыйан тахсан, дьапталҕаланан таастыйа хаппыт хатыҥ симэһинэ (урут чэй оннугар иһиллэр). ☉ Грибной наплыв на коре берёзы, который употребляли вместо чая, чага
Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. бурун, кирг. мурун