и. д. от дураһый = намерение, желание.

с. дураһыйыы, дураһыйа санааһын.

многокр. от дураһый=; хаста да куотарга дураһыйталаатым я несколько раз намеревался бежать.

сов.: возыметь желание баҕаран кэл; возыметь намерение сорун, дураһый; возыметь действие сабыдыаллаа; возыметь силу күүһүр, күүстэн.

дураһый диэнтэн төхт
көрүҥ. Кыһын хаста да суруйаары дураһыйталаан баран илиитэ барбатаҕа. Н. Якутскай
- Хоһуунапка чиэһинэйдик кэпсээн биэрбит киһи баар ини, - диэн дураһыйталыы сылдьыбыттааҕым. СП ҮД
Өссө кууруссаламмыт киһи дуу диэн дураһайталыы сылдьыбыттара. «Чолбон»

сыһыан холб. Этиллэр санаа чахчылааҕын «оннук да буолуо» диэн бигэргэтии. ☉ Выражает уступительно-утвердительную оценку достоверности высказываемой мысли: так-то
Таах даҕаны, бэрт өйдөөх-төйдөөх уол. И. Семёнов
Таах даҕаны, эйиэхэ, кыыс оҕоҕо, улахан ыарахан үлэ буолуохтаах. «ХС»
Таах даҕаны, кэргэннэниэхпин бэркэ дураһыйабын эрээри, кыыстан куттанарым бэрт эбээт. ССХУо

несов. кого-что =лаах буол, -лан; иметь детей оҕолордоох буол; комната имеет одно окно хос биир түннүктээх; # иметь место баар буол, баар буола сырыт; иметь хождение туттулун; иметь что-либо против утар, утары санаалан; иметь применение туттулун; иметь понятие өйдөбүллээх буол; иметь намерение санан, дураһый; иметь целью (или задачей) тугу эмэ ситиһэргэ дьулус, туох эмэ сыаллаах буол; иметь отношение к кому-чему--либо туохха эмэ сыһыаннас, сыһыаннаах буол; иметь голову на плечах сан ныгар төбөҕүн илдьэ сырыт, бэйэҥ өйгүнэн сырыт.

I
аат.
1. Ааҥҥа киһи атыллыыр алын өттө, холуодатын алын туорайа. ☉ Нижняя поперечина дверной рамы, через которую перешагивают, порог
Кини, саатынан тайахтанан, боруогу атыллаан дьиэҕэ киириэх курдук буолан иһэн эмискэ оҕутта. Эрилик Эристиин
Григорий дьонуттан арахсымаары, дьиэтиттэн барымаары …… ийэтин даба ырбаахытын тэллэҕиттэн тутуһа-тутуһа, аан боруогуттан тэбинэ-тэбинэ сарылаабыта. А. Бэрияк
2. көсп. Дьиэҕэ эбэтэр туохха эмэ киирэр аан. ☉ Вход куда-л. Силлиэни ким ыспыт Буурҕатын хомуйуо, Сэриигэ аан аспыт Боруогар хоруйуо. Дьуон Дьаҥылы
Аны кэлэн тугу ирдээн, Мин боруокпар эн кэллиҥ, Умуллубут кутаа күлүн Тыал хоту көтүттүҥ? Чэчир-76
Баас баалаан буорайан боруоккар охтуоҕум, Харахпын аһаммын эйигин көрүөҕүм. К. Кулиев (тылб.)
3
кэпс., көр харгы. Мантан икки көс кэриҥэ аллара Улахан Хаана диэн Саха сирин өрүстэрин былаһын тухары ханна да суох улахан сэттэ мэҥэһик суорба таас харгы, боруок баар. Суорун Омоллоон. Тэҥн. модьоҕо
русск. порог
♦ Боруогу (боруогун) атыллаа — кимиэхэ эмэ дьиэтигэр эбэтэр ханна эмэ кэлэ сырыт. ☉ Зайти куда-л. или к кому-л. домой, переступить чей-л. или какой-л. порог. Оскуола боруогун атыллаа
□ Оттон бэйэм боруогу атыллыы иликпиттэн тылбай-өспөй буолан барыахпын хайдах эрэ туттунабын. П. Чуукаар
Кини миэхэ кэлэ сылдьыбат. Оттон мин Суордаахаптар боруоктарын атыллыахпын санаам буолбат. В. Протодьяконов
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн дьиэҕин өҥөйдүҥ. Н. Неустроев
II
1. аат., кэпс.
1. Тугу эмэ оҥорору сыыһа диэн утары этии, утарсыы. ☉ Выражение несогласия с чем-л., возражение
Тоҕо ойохтоох киһиэхэ бараҕын диэн боруок суох буолла, сөбүлээтилэр. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ оҥорору утарарга төрүөт, сөптөөх төрүт (үксүн буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Довод, достаточное основание для возражения против какого-л. действия (большей частью в сочет. с отриц. гл.)
Марыыҥка саамай сөпкө эргэ тахсар, ол Баһылай бассабыыга боруок буолбат, баҕар, бары бассабыык буолуохпут. П. Ойуунускай
Ити ачыкыта боруок буолбатах. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ оҥордоххо киһи сыыһанан ааҕан тутуһара, сыыһата, буруйа. ☉ Непозволительность, предосудительность какого-л. действия
«Уоран да диэтэххэ, соччо боруога суох суол. Баҕар, дьэбэлэйдээҥ даҕаны», — Яков Гурьев кинээс диэки өтөрү көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Арахсар боруок, саат да буолбатах. А. Софронов
Көрсүспүччэ кыратык арыгыны даҕаны иһэр боруога суох ини. В. Протодьяконов
3. Тыл тылга киирсибэккэ этиһии, иирээн. ☉ Размолвка, взаимная ругань
Иирсибит истэрин Иһирэхтээн иһиттэххэ, Буоһата суох боруок буолла, Аччыгый да аймааһыны тарта. А. Софронов
Боруок төрдө Боруочай Болтоххой сутуругун Бугдуун муннугар Буруустуон дураһыйбыт. Бугдуун, булгу сөрөөн, Боруочай букатын буорайбыт. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Киһи тылын сүгүн истигэнэ суох, онон-манан утарылаһа сатыыр идэлээх; хадаар. ☉ Любящий перечить, возражать, несговорчивый, непослушный. Боруок баҕайы киһи
□ Утуй, сынньан, сыллыйым, Утуй, тыллаах чыычааҕым, Уутун хана утуйбат Боруок оҕо улааппат. П. Тобуруокап
русск. порок
◊ Боруок (боруога) суох — онуоха киһи сатаан өйдөөбөт буолара туох да суох, буолуох буолуо диэн этии (үксүгэр туохт. болдьуур киэбинэн бэриллибит кэпсиирэлээх салаа этии кэнниттэн тут-лар). ☉ В этом ничего удивительного нет (произошло вполне понятное), этому не стоит удивляться (от него такого можно ожидать • обычно употр. после придаточных со сказуемым, выраженным гл. в условном накл.). Мин ыалдьан да хааллахпына боруок суох. Толорботоҕуна да боруога суох киһи
□ Ат ахсымнаатаҕына, кыайан уостуганнаамаарай? Илиитин-атаҕын өлөртөрдөҕүнэ да боруок суох. Дьүөгэ Ааныстыырап
Норуоту ыраахтааҕы ытыалаппыта элбэх. Онон, баҕар, бүгүн биһигини буулдьанан даҕаны көрүстэхтэринэ боруога суох. Н. Якутскай

I
аат.
1. Үөһэнэн тардыллыбыт быа устун сүүрдэн тугу эмэ (хол., орону, сценаны) хаххалатар кэлим таҥас. ☉ Занавес
Быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна, үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаан мылаллан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саха сирин сааскытын уруйдуур муусукаҕа — уйдаран, Кремль тыйаатырын быыһа оргууй аҕай аһыллыытын москвичтар дохсун ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. АҮ
△ Хаптаһыннары саайан дьиэ эбэтэр хос сорох өттүн (хол., хаҥас орону) араарыы, быыһааһын. ☉ Перегородка
Сиидэрэп быыс хаҥас өттүгэр барда. Баран, быһыыта, сытта. Сэмэн оргууй аҕай үөмэн баран, хаптаһын быыска мутук ойдубута баарынан көрөр. Күндэ
Ону-маны кэпсэтэн эрэрбит, хаптаһын быыс кэннигэр биэсалта кураанах орон турарын дьиибэргээн ыйыталаһан эрэрим, көхсүбүн уот сылааһа сүрдээх эйэҕэстик угуттаан эрэрэ... Амма Аччыгыйа. Тэҥн. соҕоруокка
2. Туох эмэ икки ардынааҕы хайаҕас эбэтэр туох эмэ ортото. ☉ Интервал, зазор, просвет, щель, промежуток между какими-л. предметами
Дөрүн-дөрүн дириҥник үөһэ тыыммахтыыр уонна тоҕо эрэ аҥаардыы илиитинэн хардарыта ньилбэгиттэн тайанан баран, иккис илиитинэн тарбахтарынан ыыраахтарын быыстарын сууралаамахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Мин ахтыбат да буолуохпун сатаммат: хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Силиэдэбэтэл салалтатынан дьэҥдьиир оҥорон хотоҥҥо тахсан долбуурун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
3. Ханнык эмэ дойдулары, кэлим сирдэри араарар кыраныысса, сурааһын. ☉ Граница, рубеж
Араас омук алаһатын ыспыт Алдьатыылаах фашист сэриилэрэ, Кинилэр Арсан Дуолай тэҥэ атамааннара Гитлер, Алгыстаах арҕаа быыспытын Аан курдук алдьатан киирдилэр... Эллэй
Ийэ сирбит барахсаны Илин быыһын харыстыырга Эрэл биэрэр, эрчим эбэр, Эрдээх ырыа ньиргийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Босфор силбэһиитэ — икки сүҥкэн улахан материктар арахсар быыстара. Н. Якутскай
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын кыраныыссалара. ☉ Межа
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын, Дьоһун дьол үйэтин сырдыгар сыстаммын, Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Терентьевтэр муҥур быыстан хаҥас өттүн бас билэллэр. М. Доҕордуурап
Оттуу сылдьан бииргэ быыстаах ыаллыы дьонуттан оту уорар эбит. Саха сэһ. II
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын араартыыр бэлиэ мас. ☉ Межевой знак
Чугастааҕы быыстарын тууран ылан быраҕаттыы, Дьаакып алтыс тоһоҕону тардыалаһа турдаҕына,— хайдах эрэ, эмискэ, хараҕар сирин үрдэ хаан тараанньык буолбахтаата, халлаан иҥнэл-таҥнал барда. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээттэн дьокутааттар укпут дойдуларын быыс туруортаан, тутта-ра таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Кэлтээки Сабыйа сирин кэрийэн, быыс анньар. Саха сэһ. I
4. Туох эмэ буолуута мөлтөөн, аҕырымнаан ылар бириэмэтэ. ☉ Момент временного ослабления, спада, уменьшения, убывания чего-л.
Баччаҕа тиийиэххэ, хата, үлэ-хамнас үгэнэ, кэлии-барыы быыһа буолан абыраата. А. Софронов
Маҕаһыыҥҥа атыылаһааччы быыһа этэ. Софр. Данилов
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
♦ Быыс биэрбэт — тохтобула суох, кыра да иллэҥ кэми ордорор кыах биэрбэт. ☉ Непрерывно, не оставляя ни одной свободной минуты
Дьоммут уруокпутун үөрэтэрбитигэр кыһамматтар. Маста тиэйсиҥ, уута баһыҥ, торбостору уулатыҥ, акка отто биэриҥ, мууста тиэйиҥ, ону аҕалыҥ, итини илдьиҥ буолан иһэллэр. Күҥҥэ быыс биэрбэттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саалар бокуойа суох эстэн тибигирэһэллэр. Бүлүмүөттэр быыс биэрбэккэ бачыгыраталлар. П. Филиппов
Былыргы хараҥа үйэҕэ абааһы диэн, куһаҕан тыын диэн быыс биэрбэт гына «үгүс» этэ буоллаҕа дии. Багдарыын Сүлбэ. Быыс бул — тугу эрэ гынарга быстах кэми бул. ☉ Улучить время для чего-л.
Мин, онон-манан быыс булан сылдьыбытым курдук, сылдьыам, олорбутум курдук, олоруом. Куттаныахха сатаммат. С. Ефремов
Үс күн тухары «Муҥур» [бөрө] ыстаадаҕа кыайан быыс булан киирбэтэ, сиэбит табатыгар хаста да эргиллэн, дураһыйан көрөн баран, төнүннэ. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыыһын, Маайаны, «Хамначчыттарын балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буруйа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай. Быыс буол — бэрт кылгас кэмҥэ иллэҥсий, сололон. ☉ Иметь короткий перерыв, найти свободное время
Хайдах эмэ быыс буолан, баран оҥорон биэриэх баар этэ. Н. Заболоцкай
— Хата, эдьиийим дьиэни тутарыҥ ырааһа бэрт эбит. Ыраас буолан. Бу бириэмэҕэ түүҥҥү симиэнэҕэ үлэлиибин; күнүһүн быыс буолан, аанньа көрбөппүн. М. Доҕордуурап
[Уоҕурдууну] кута иликтэр быһыылаах. Быыс буолбакка сырыттахтара дуу? В. Гаврильева
◊ Быыс күрүө эргэр. — ким эмэ бас билэр сирин (хол., ходуһатын, бааһынатын) атыттартан араарар күрүө. ☉ Изгородь, разделяющая чьи-л. земельные владения (луга, пашни и т. д.). Эргэ быыс күрүөлэр туралларын көрөн күлэн кэбистэ: «Аны биһиэхэ эһиги наадаҕыт суох... Аны эн-мин сирим диэн быыстаһар суох буолуо...» П. Ойуунускай
Быыс мас — 1) соҕуруокка диэн курдук. Ол да буоллар, хаһан эрэ бу да балаҕаҥҥа сырдык санаа киириэ диэххэ айылаах, таас түннүгүнэн күн уота сып-сырдыктык тыган, быыс маска чаҕылыйбыт. Бэс Дьарааһын; 2) ким эмэ бас билэр сирин учаастагын кыраныыссаларын бэлиэтиир мас. ☉ Межевой знак, колышек, столбик. Оттон оҕото, Ньукуус, баайдартан быһыллыбыт сирдэргэ быыс мас анньааччы буолбута. А. Федоров. Ый быыһа хараҥа — халлааҥҥа ый көстүбэт олус хараҥа кэм (ордук күһүн). ☉ Тьма кромешная (в безлунную ночь, особенно осенью)
Күһүҥҥү ый быыһа хараҥаҕа отууланар дьиэбитигэр — иччитэх сайылыкка тахсарбытыгар бэйэ-бэйэбитин сүтэрсэн кэбиһэ-кэбиһэ булсабыт. Амма Аччыгыйа
Брусневтаах эмиэ ый быыһа ыас хараҥаҕа Араҥас сулуһунан ыйдаран айанныыллар. «ХС»
II
аат. Булт саатын ботуруонугар буораҕы доруобунньуктан араарар эбэтэр доруобунньугу сабар, боолдьохтон, хордуонтан, кумааҕыттан оҥоһуллубут кыбытык, бүө. ☉ Пыж (войлочная, картонная, кожаная и т. п. прокладка внутри охотничьего патрона)
Саам быыһа лейтенант иилэ быраҕыммыт плащ-палаткатыгар түһэн сиэн эрдэҕинэ, били кинини кытта кэккэлэһэн испит биригэдьиир кыыс умуруорда. Т. Сметанин
Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган, саайдым. Н. Габышев

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай