1. аат., эргэр. Уу тохтообот, кураанах үрдүк сир, томтор, ходуһа арҕаһа. ☉ Сухая возвышенность, местность; участок покосного угодья
   Толоон, добуун устун Туораах кулун тэйбит. Күннүк Уурастыырап
   [Уу] хаһан да оттоммотох добууннары барытын ылла. Эрилик Эристиин
   Куонаан өйдөөн көрбүтэ харахха быраҕыллар гына дурдалаах добууна үрдээбит. В. Гольдеров
2. даҕ. суолт. Үрдүк, үрдээн тахсар (сир ньуурун туһунан). ☉ Возвышающийся, высокий (о рельефе местности)
   Бу оройуоҥҥа [Аммаҕа] кэлэн баран добуун сирдэри туһаҕа таһаарыыга …… болҕомтобун уурабын. И. Сосин
   Туһаныллыбакка сытар тыһыынчанан гектардаах добуун сирдэр манна бааллар. «Кыым»

1. аат. Ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис хайа үрдэ. ☉ Скала, лишенная растительности; голая поверхность каменной гряды
   Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин. П. Ойуунускай
   Хотой таас дьааҥы чабырҕайыгар тахсан далларыс гына олоро түспүт. Амма Аччыгыйа
   Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэн-хорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
   Саха дьоно туох да үүммэт, сыгынньах таас хайаны дьааҥы диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
2. даҕ. суолт. Ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. ☉ Каменистый, скалистый, лишенный растительности
   Туруук дьааҥы дурдалаах, Кырса, саһыл кыбыныылаах холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
   Таас дьааҥы хайалары хампарытан Сир баайын көдьүүскэ күөрэттибит. С. Зверев
   ◊ Дьааҥы бочугураһа - барабыайдар этэрээттэригэр киирсэр кугастыҥы эриэн дьүһүннээх, төбөтүгэр көҕүллээх тыаҕа олохтоох обургу чыычаах. ☉ Птица отряда воробьиных с пестрым коричневым оперением, хохолком на голове, свиристель
   «Бүлүү тардыытын көтөрдөрө» диэн кинигэтигэр дьааҥы бочугураһын баттахтаах чыычаах диэн ааттыылларын бэлиэтээбит. АБН ПВБ
   эвенк. йаҥ, дьаҥ

аат., зоол. Уһун атахтаах, элбэх саҥалаах чөкчөҥө бииһэ, көтөр. ☉ Большой веретенник
Кэҕэ кэпсиэтэ, Өтөн үөттэ, Тойон чоргуйда, Кураҕаччы куйаарда. Саха фольк. Мин дурдабыт анныгар түһэн чохчоҥнуу сылдьар кураҕаччыны өлөрөн үөрдүмкөттүм. Н. Лугинов
◊ Кураҕаччы ох — куйаҕы алдьатарга аналлаах ох төбөтө. ☉ Бронебойная стрела
Хотун дьахтар сутуруотун курдук болчуохтаах Кураҕаччы кустук ох обургу Тыһы кыл саҕанан дуу, Быһах кылаанын саҕанан дуу, …… Арыый сыыһа көтөн ааста. Күннүк Уурастыырап. Охторуулаах ох саатын Сулбу ойутан ылан Куорсуннаах кураҕаччы охторунан Куһуйбутунан барда. П. Ядрихинскай. Кураҕаччы сүүрүк — сэттэ ини-бии байанайдартан биирдэстэрэ. ☉ Один из семи баянаев (духов-покровителей охотников и рыбаков)
Баай хара тыа балаҕаннаах Барбыты аҕалааччы Бараахы сүүрүк, Куруҥ хара тыа дурдалаах Куоппуту күөйээччи Кураҕаччы сүүрүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах, Кураҕаччы сүүрүк, Куралай бэргэн, Тойон эһэкэм. Суорун Омоллоон

1. аат. Ситэ илик тиит, тиит кырата, эдэрэ. ☉ Молодая лиственница
   Тииттэр аҕыйаабыттар, саҥа титирик үүммэтэх. Амма Аччыгыйа
   Көмнөҕү сүкпүт титирик Көһүттэ тыал түһэрин. Баал Хабырыыс
   Аттаахтар тумустуу үүммүт титириктэргэ аттарын баайталаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Титиригинэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из лиственных жердинок, лиственный
   Титирик дьиэлээх дьирбин кыыс баар үһү (тааб.: кэкэ-бука). Суллуур титирик ураҕаһы …… Туруору аспыттар. С. Зверев
   Оҕолор …… утуйаары титирик оронноругар кэккэлэһэн сыттылар. Амма Аччыгыйа
   Аргыылап атын титирик кымньыынан сырбаталаата. Софр. Данилов
   ◊ Кэйгэл титирик мас көр кэйгэл
   Кэмэ биллибэт кэйгэл титирик мастара Кэккэлэһэ үүммүттэр. Суорун Омоллоон
   Титирик ойуур (тыа) көр ойуур. Титирик ойуур улаҕатыгар кыараҕас түннүк сырдыга өлбөөдүйэн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
   Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. «ХС». Титирик оһох эргэр. — титирик ураҕастарга туттарыллыбыт, буорунан симиллэн оҥоһуллубут оһох. ☉ Камелёк, забранный снаружи жердями
   Тигиниир титирик оһох дурдалаах. С. Зверев

I
аат. Булт сэбигэр булду күрүөлээн хаайан киллэрээри маһынан оҥоһуллар намыһах быһыт, мэһэй. ☉ Засека, загородь (для ловли зверей и птиц)
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтооччу Туолдьут Бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бэйэм туһах иитэргэ сөптөөх сирин булан, харыйалары быһан аҕалан, тоҥуу оҥорон, туһахтарбын иитэбин. Н. Якутскай
Булду туһахха, айаҕа боһойон киллэрээри, кыра титириктэри, маһы охтортоон күрүөлүүллэр, сылбахтыыллар. Ол аата тоҥуу диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тэҥн. элиэ II
II
көр доҕуу
Эбэм тоҥуута баранан хаалбыт игиинэн хотуурун …… сытыылаата. Н. Лугинов
Уолаттар сыгынньах эттэрэ хойуу кумаартан сүүтүк тоҥуутун курдук буолан баран, ыгдайа иһэн тахсаллар. Бэс Дьарааһын
Игии кэрдииһэ [хатыыта] доҕуу эбэтэр тоҥуу диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
III
тоҥ I диэнтэн хай
аата. Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
[Ощепков] кыһыҥҥы тымныыга тоҥуу …… хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
◊ Тоҥуу байтаһын биэ — төрөөн көрө илик биэ. ☉ Не имевшая приплода кобыла. Уйбааннаах тоҥуу байтаһын биэлээхтэр. Тоҥуу суол — саҥа тоҥмут суол. ☉ Свежезамёрзший след
[Кулун Куллустуур] тоҥуу суолбун тобулан …… сойуолаан ахан иһэр. ПЭК ОНЛЯ III. Тоҥуу хаар — суол-иис таһаарыллыбатах халыҥ хаар. ☉ Цельный, свежий, не протоптанный глубокий снег
Клим сүүрэн иһэн …… бүдүрүйэн, тоҥуу хаарга тиэрэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ол киһи Уйбааҥҥа утары Тоҥуу хаар үрдүнэн ыстанар. Эрилик Эристиин

I
аат. Кыра кыыл-сүөл, кутуйах аһылыктаах күрэҥ дьүһүннээх, үөһэнэн эргийэ сылдьан элиэтиир идэлээх, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Крупная хищная птица семейства ястребиных, коршун
Балачча барбытын кэннэ, аппа ортотунааҕы талахха элиэ ньолбос гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Улуу куйаары биһиги эрэ бас билэбит диэххэ айылаахтык элиэлэр былыты аннынан эргийэн элээрэллэр. М. Доҕордуурап
Элиэ кыырай халлааны кырсынан көтө сылдьан, күтэр, кутуйах, дьабарааскы ыаматын биэрэстэлээх сиртэн көрө сылдьан эмискэ саба түһэр. И. Никифоров
◊ Элиэ кутуруга муннук тут. — 1) мас тутууларга киэҥник туттуллар ньэмиэскэй муннук биир көрүҥэ: бэрэбинэлэр кэлтэччи охсуллубут уһуктара бэйэ-бэйэлэригэр чорбоҕо суох гына ыпсары киирэллэр, таһыттан көрөргө элиэ кутуругар майгынныыр. ☉ Способ соединения брёвен на углах стен дома, при котором концы брёвен не выходят наружу за пределы стены, а нижняя и верхняя плоскости шпунтов чередуют угол наклона, благодаря чему каждое бревно сцеплено с соседними — верхним и нижним так, что не позволяет им вывернуться наружу, рубка «в лапу» (букв. хвост коршуна)
Ньэмиэскэй муннук үс көрүҥнээх: көнө муннук, кэлтэй элиэ кутуруга, элиэ кутуруга муннук. АЭ ӨӨКХ; 2) элиэ кутуругар маарынныыр гына оҥоһуллубут бэрэбинэлэри үрүтүрдүлэригэр ууран хам туттарар мас оҥоһук, сыып көрүҥэ. ☉ Короткий деревянный шкворень в виде птичьего хвоста, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления
Түөрт кырыылаах уонна төгүрүк сыыптан ураты саха уустара элиэ кутурук сыыбы тутталлара. АЭ ӨӨКХ
ср. др.-тюрк. ел хуш ‘птица, похожая на орла’, монг. элээ, бур. элеэ ‘коршун’
II
тоҥуу I диэн курдук
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтотооччу Туолдьут бэргэн, Элимтэҕэй таба аттаах Элиэҕэ эргитээччи Элик бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. Үксэ күндүөбэй буолар. С. Руфов