аат., хаарты., эргэр. Куруускаҕа үчүгэй оонньооччу. ☉ Хороший игрок в «курочку»
Кэлэр Суон Даайатын кытары Сэргэх, бастыҥ дуруускаһыт, Тыхха, ааттаах куруускаһыт. Дьуон Дьаҥылы

аат., түөлбэ. Дуруускаһыт. ☉ Тот, кто хлопочет о заключении брака, ведёт переговоры с родными девушки (обычно постороннее лицо), сват, сваха
Бэйэтэ билэр киһитэ Ньукуһуок маҥарай буолан киирэ сырытта. Болот Боотур

аат.
1. Киһи кыыһын эбэтэр балтын кэргэнэ. ☉ Зять
Күтүөт кыыһы сиэтэн таһаарбыт, атыгар мииннэрбит, илдьэ барбыт. Саха фольк. Платон куоракка үөрэнэр бастакы дьылларыгар эдьиийин, күтүөтүн аахха Егасовтаахха, олорор. Суорун Омоллоон
Күтүөт кынныһаҕын кэпсээнин бэркэ болҕойон олорон истибитэ. А. Бэрияк
2. кэпс. Кэргэн ылар киһи; кэргэн ылаары сылдьар киһи. ☉ Жених
Арҕаа улуус кулубатын оҕото, күтүөт быһыылаах. Биирдэрэ аҕам киһи. Быһыыта дуруускаһыта. Суорун Омоллоон
Дэлиһиэй үөрэн-көтөн күллэрэстээн иһэн, күтүөтүн кулгааҕар тиийэн хаһыытаан кэпсэтэн, дьиэ иһэ күргүөм бөҕө буолан эрэр. Эрилик Эристиин. Тэҥн. күтүө, күтүөмэ

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

1. аат.
2. Албыннаһар өҥө, албыннаһыы. ☉ Обман, хитрость
   — Туох ньымаата кэлиэй. Билэр киһигэр үтүөнү оҥордоҕуҥ дии. Болот Боотур
   Баабылап Өлөксөөс сытар балааккатыгар киирэр. Кини үтүө санаалаах киирбэтэҕэ, ханнык эрэ албынынан, ньымаатынан Өлөксөөһү өлөрөр баҕалааҕа. Н. Якутскай
   Дьиэлээх Уйбаанчык кэпсээнинэн, билиҥҥи тойотторго биэрэр «ньымаат» сиэр быһыытынан дьоҕус үһү. П. Филиппов
3. түөлбэ. Бултаабыт бултан бэрсии. ☉ Дар, подарок охотника из своей добычи (традиционный обычай северных народов)
   «Тороппуун, эйиэхэ Дьэргэ кэһиитин икки кыыл этин ньымаат ыыппыт», — Ньургучаан киирэн эттэ. Болот Боотур
   Кэргэним ыарахан буолан, дьонтон ньымаат (булду босхо биэрии) ылан иитиллэн, …… дьиэ бөҕө буолан сытыахпын баҕарбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар. П. Филиппов
4. эргэр. Уол бэйэтин эбэтэр дьонун аатыттан кыыстаах ыалга кэлэн уолга кэргэн кэпсэтэр киһи; суорумньу. ☉ Сват, сваха
   Инники балтыһах остуолга Олордо кийиит күтүөттүүн, Аттыларыгар — ийэ, аҕа, Түҥүр, ходоҕой бүүсбүттүүн. Оттон ол остуол чугаһыгар Дуруускаһыт, сыбаат, ньымаат Бары орун оннуларыгар Олорбуттар эрээтэрээт. И. Эртюков
   «Мин кинитэ [Татыйыга] суох сатаан киһи буолуо суохпун. Аҕам, баран кэпсэппэккин ээ. Эбэтэр ньымаатта ыыт», — диэн Табыйык аҕатыттан ис-иһиттэн иэйэн көрдөстө. «Чолбон»
5. даҕ. суолт. Албын, угаайылаах (хол., кэпсэтиигэ). ☉ Обманчивый, хитрый (напр., голос, речь)
   «Атаарыы малааһынын өссө ылыаҕыҥ дуу?» — диэн Түү Сирэй ньымаат куолаһынан этии киллэрбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Даарыйа ыалдьытымсах, бэрт сайаҕас, кэпсэтинньэҥ, ньымаат тыллаах, аһыныгас майгылаах киһи. «ХС»
   Мэлдьи иһиллии сылдьар, ньымаат куоластаах …… иезуит, адьас кыараҕас да быыһы-хайаҕаһы булан, эриэн кыыллыы ньылбырыйан киирэрин сатыыра. АЕВ ОҮИ
   ср. др.-тюрк. нимат ‘милость, благодеяния, дары; блага мирские, удовольствия жизни, блаженство’, эвенк. нимаат ‘доля, пай (дарственный от охоты, промысла, обычно половина шкуры убитого зверя); кушанье; пай охотника (при дележе убитого зверя)’

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’