мас кэрдээччи — мас кэрдэр идэлээх эбэтэр мас кэрдэргэ анаммыт киһи. ☉ Дровосек, лесоруб
Дыраага начаалынньыга миигин мас кэрдээччинэн аныыр. И. Бочкарев. Кинилэртэн [мас кэрдэр биригээдэлэртэн] биирдэстэрин Сибиир кырдьаҕас мас кэрдээччитэ Николай Алексеевич Ростовцев салайар. «Кыым»

аат.
1. Уһун синньигэс уктаах, убаҕаһы баһар хомуос (хол., миини). ☉ Ковш, ковшик
Маша БАМ туһунан саҥа ырыа матыыбын киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, куопсугу ылан миини булкуйбута. П. Аввакумов
2. тех. Дыраага, экскаватор хайа боруодатын, буору-тааһы баһан таһаарар хомуоһа. ☉ Ковш (драги, экскаватора)
Экскаватор биирдэ баспыт куопсуга түөрт уон туонна тааһы, буору сүөкүүр. «ХС»

туохт.
1. Хоһулаан иккини (хаһы даҕаны) өлөрөр гына ыт (хол., кустары). ☉ Стрелять, спаривая цели, чтобы убить одним выстрелом двух или больше (напр., уток). Икки куһу куоһаран түһэрдэ
2. көсп. Урут ситиһиллибит эбэтэр ситиһиллиэхтээх кирбиини (хол., рекорду, былааны) аһара түс. ☉ Превзойти ранее достигнутый или намеченный результат
Алдан кылаатын арҕарбыт, Үрдүк нуорманы куоһарбыт Горняк дыраагата уоскуйда, Чоҕо, көмүһэ кылбайда. Эллэй
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт! П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. хавшур ∼ хабшур ‘соединять, складывать’, кирг. куушур ‘скручивать, прижимать’

туохт.
1. Ордук бөҕө, тулуурдаах буолан таҕыс; бөҕөтүй, кытаат. ☉ Делаться, становиться более прочным, крепким, крепнуть. Хатыҥ уутугар хаттаҕына бөҕөргүүр. Доруобуйата бөҕөргөөбүт
□ [Хайыһардар] туох да буолбатахтар, хата, ордук бөҕөргөөбүт, кииллийбит курдук килэриспиттэр. Амма Аччыгыйа
«Өскө буутуҥ этэ буспута, холуҥ этэ хойдубута, бүлтэһиҥ бөҕөргөөбүтэ эбитэ буоллар, барыаххын син этэ», — диэн аҕата хардарбыта. Эвен фольк. Уоһах …… белогунан уонна битэмииннэринэн баай буолан, [ньирэй] организма бөҕөргүүрүгэр көмөлөһөр. ДьСИи
△ кэпс. Алдьанан эбэтэр өлөн-сүтэн биэримэ, бөҕөтүйбүт курдук буол. ☉ Проявлять неожиданную (для говорящего) крепость или живучесть
Киһи баҕайы бөҕөргөөтөҕүнэ бөҕө да буолар эбит. Э. Соколов
2. көсп. Эбии үүнэн-сайдан, ордук туругур, күүһүр. ☉ Становиться крепче, мощнее в процессе роста, развития, крепнуть. Доҕордоһуу бөҕөргүүр
□ Бөҕөргөөтүн өссө эбиитин биһиги дойдубут! Амма Аччыгыйа
Дыраага кэлэктиибэ бөҕөргүүр. И. Бочкарев. Улам уол эрэлэ бөҕөргүүр, Умайар кустуктуу күлүмнүүр: Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй

туохт.
1. Уунан эбэтэр атын убаҕаһынан ким-туох эмэ кирин ыыт эбэтэр ордук-хоһу, наадата суоҕун суох гын, ыраастаа. ☉ Мыть, смывать грязь, очищать что-л. от грязи при помощи воды, умывать
Микиитэни бу мыыланан ып-ыраас гына сууйан-сууйан баран, бу эминэн уҥунуохтаан кэбистэххэ, ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ыраас уутунан уолаттарын тириппит көлөһүннэрин кытары харахтарын уутун сууйа сотон ылбыта. Н. Лугинов
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
△ Мыылалаах эбэтэр бороһуоктаах ууга уган баран, таҥас кирин ыыт, ыраастаа. ☉ Стирать
Даайа тэлгэһэҕэ сууйбут таҥаһын ыйыы сылдьар эбит. Софр. Данилов
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
Саҥа дьиэһит кыыһы булбутум …… оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. М. Доҕордуурап
2. Саа уоһун ыраастаа. ☉ Чистить ствол ружья
Кини саҥатыгар уонна саатын сууйарыгар тартаран олорор буолан ураһа чэпчэки аана аһыллыбытын, таһыттан киһи киирбитин билбэтэ. Т. Сметанин
Кини кэргэнэ тимир оһох суоһугар оҕунуохтаах байыаннай саалары сылыта-сылыта сууйар. С. Васильев
[Ыстапаан Саабыс] күһүн булка барарыгар оҥостон, сайыны быһа саатын сууй да сууй, арыынан оҕунуохтаа да оҕунуохтаа буолла. КФА СБ
3. Улахан көһөҥө таастан эбэтэр кумахтан көмүһү, күндү тааһы (хол., алмааһы) уунан сууйан арааран ыл. ☉ Промывать, мыть, намывать (напр., алмазы, золото)
Үчүгэй көмүстээх сир буоллаҕына, ортотунан күҥҥэ баччалыы солуотунньугу сууйдун... Оччоҕо... бачча буолуохтаах. Суорун Омоллоон
Үрүйэ үрдүгэр түөрт киһи туорай мастаах уһун ураҕаһынан кыллыгыраччы уста турар ууну булкуйаллар. Ити кинилэр көмүс сууйар быһыылара. Н. Якутскай
Иирэлээххэ дыраагалар бытархай алмааһы сууйаллар. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Туох эмэ үөрүүлээх, бэлиэ түгэни ас тардан, арыгы иһэн бэлиэтээ. ☉ Отмечать какое-л. знаменательное событие застольем, обмывать что-л. Чэйиҥ, турумаҥ, көрсүһүүнү сууйуоҕуҥ. Н. Лугинов
Хас даҕаны уолаттар Хамнас кэлтин сууйаары Арыгыны хото ылбыттар. В. Гольдеров
Бириһиэни тэлгэтэн маҥнайгы бултарын сууйан үөрэ-көтө аһыы, күлэ-сала араас көрүдьүөһү сэһэргэһэ олордулар. В. Протодьяконов
♦ Айыыны (буруйу) сууй — куһаҕан дьайыыны, ыар буруйу оҥорбуккун тугунан эмэ боруостаа, үтүө ааккын төнүннэр. ☉ Искупить вину чем-л., вернуть доброе имя
Хайдах гынаммын хараҥа буруйбун сууйуомуй мин сордоох... Суорун Омоллоон
Былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕара иһиллэрэ. Л. Попов. Суобаскын сууй — түктэри быһыылан. ☉ Потерять совесть
[Арыгы] …… Чиэһи ситэн туран киттитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньукулай Баһылайабыс …… киһи аатын алдьатар, суобаһын сууйар кумааҕыны кыратык да илиитэ салҕалаан көрбөккө бооччойооччу буолбатах. Эрчимэн
Хотуой, ол-бу буолан кубулунан, Хомсу-имси туттан, Суобаһы сууйума, Ааты алдьатыма. П. Ядрихинскай
(Аатын алдьат) <суон> сураҕын сууй көр аат I. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Амма Аччыгыйа
Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай …… Бүгүн мин суон сурахпын Сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар, Суон сурахпын сууйдулар. С. Зверев. Сыатын сууйа илик — кыһын мунньуммут сыатын сүтэрэ, ыра-дьүдьэйэ илик (кыыл туһунан). ☉ Не успел растерять накопленный за зиму жир (о звере)
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл, эмискэ бала түһүммэккэ, тохтуу-тохтуу уһаарар буоллаҕына, үөтэлээн хотторооччута суох буолааччы. В. Яковлев
<Миигинэн> тииһиҥ сааҕын сууйума көр миигинэн. Тииһиҥ сааҕын сууйа олорума, оҥор диэбити оҥор! А. Софронов
Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. <Илиигин> хаанынан сууй — элбэх киһини өлөр, бааһырт. ☉ соотв. быть по локоть в крови
Бандьыыт саллааттара …… бар дьон кыа хааныгар илиилэрин сууйбуттарын туһунан Охоноос ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Кулаактар Сэбиэскэй дойдуну Баттаммыт хаанынан сууйдулар. Эрилик Эристиин. ДТС, тюрк. йу, чуг, чу