и. д. от дьаархан =.

дьаархан диэнтэн хай
аата. Туохтан эрэ дьаарханыы, дьиксинии тымныы күлүгэ сүрэҕин-быарын түгэҕэр баар курдуга ааһан-араҕан биэрбэт. Е. Неймохов
Сэрэнии, дьаарханыы дьону бас баттах барыыттан, олус бардамсыйыыттан быыһаабыт. «ХС»

көр дьаархан
Дьонум Бүөккэни дьалбаа уолунан ааҕаллар уонна оҕону куһаҕаҥҥа тириэрдиэ диэн киниттэн улаханнык дьаахханаллар. Далан
[Харабыллар] биһиги чугаспытын билбэттэр, туохха да кыһаммат, куттана санаабат, дьааххаммат быһыылаахтар. И. Сосин
Дойдутуттан-сириттэн тэлэһийэн, уламулам тэйэн, оҕото уччумар киһи буолан хаалыа диэн кини улаханнык кыбыста, дьааххана саныыра. В. Яковлев

туохт. Куттана санаа, сэрэхэчий, дьаархан. ☉ Быть настороже, опасаться, остерегаться
«Хойутаабытым иһин мөҕүллэр киһи буоллаҕым», — диэн Силтэһин ырдырҕана санаата. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс айан суолунан барыан, аара бэйэм дьоммун утары көрсүөм диэн, ырдырҕанна. С. Никифоров
Арахсар түбэлтэҕэ аҕа бырааба ардыгар кыайан көрүллүбэккэ хааларыттан ырдырҕана саныыбын. М. Попов

туохт. Туох эмэ куһаҕан буолуоҕун бүтэйдии таайан сэрэхэдий, куттана-дьаархана санаа. ☉ Побаиваться, остерегаться, опасаться чего-л. неприятного, дурного
Аны баар-суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хаһыакка тахсыбыт фельетон хайаан даҕаны бэрэбиэркэлэниэхтээҕин билэрэ, хаһан эрэ кэлэллэр диэн иһигэр улаханнык дьиксинэрэ. М. Попов
Тойон Киһи ол-бу иччиттэн, абааһыттан дьиксинэр. И. Гоголев
п.-монг. дьигси

туохт.
1. Туохтан эрэ ис-искиттэн долгуй, уолуһуй, айман; туох эрэ сибикиттэн сэрэнэн дьаархан. ☉ Сильно беспокоиться, тревожиться в душе; внутренне пугаться, опасаться чего-л., предчувствуя что-л. недоброе
Күннүү күлэр оҕо сааска Аан маҥнайгы күлүк түстэ, Күүскэ тэбэр туҥуй сүрэх Аймаһыйа харааһынна. Күннүк Уурастыырап
[Митрофан] туохтан эрэ улаханнык аймаһыйбыта сирэйигэр-хараҕар билиннэ. Икки көмүскэтин толору уу-хаар баһан бычалыйан таҕыста. П. Филиппов
2. поэт., көсп. Долгулдьуй, сүүрүгүр, түллэҥнээ, аймаммыт курдук долгуй (үксүгэр өрүс, муора, долгун туһунан). ☉ Волноваться, колыхаться, бурлить (обычно о больших водоемах, волнах)
Муус будулҕан байҕал Муннугуттан бууралаата, Кытыытыттан кыыһырда, Түгэҕиттэн түөһүлүннэ, Анныттан аймаһыйда. П. Ядрихинскай
Арылыйар уулаах Аймаһыйар сүүрүктээх Амма эбэ хотун Аартыгар аарыгырда [сэрии уораана]. Саха нар. ыр. III
Бу аймаһыйа уста сытар Амма эбэм арылы дьэҥкэ иэннэрэ мин урукку олоҕум охсуулаах оломун умна иликтэр. С. Федотов

даҕ. Олус улахан, киэҥ; туохха да топпот, оботтоох, иҥсэлээх (куртах туһунан). ☉ Широкий, вместительный; ненасытный, прожорливый (о желудке)
Бүтүн сүөһүттэн кэлин эрэ атахтарын хаалларар маннык кудулу куртахтаах кыыл ыал аатыттан аһартыыра чахчы. Л. Попов
Ынах холлоох буутун хаартыһыттар кудулу куртахтара буһара охсон кэбиспиттэр. И. Гоголев
[Эһэ] кудулу куртаҕа киһини мэҥиэстиэн баҕарар. Н. Абыйчанин
◊ Муус кудулу байҕал фольк. — хотугу муустаах муора. ☉ Северный Ледовитый океан
«Элбэх айыылаах-харалаах, амырыын тыыннаах адьарайдар кэллэхтэрэ», — Муус кудулу байҕал иччитэ Дьыбар Хотун дьаархана, дьиксинэ көрсүбүтэ. И. Гоголев
Муустаах муораҕа, Муус кудулу байҕалга Муус маҥан табаларынан Муҥ кыраайынан Көтүтэн иһэбин. Л. Попов
Уот Кудулу байҕал көр байҕал. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, …… Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым Кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ эрдэттэн дьаархан, куттана, салла санаа. ☉ Осторожничать, побаиваться, остерегаться кого-чего-л.
Харчытын тутан көрөн баран, баҕар уоран ылыахтара диэн сэрэнэн, этигэр сыһыары курданан кэбистэ. А. Софронов
Уу тоҕо охсоруттан сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Айдаартан сэрэниэххэ наада, кини кутталлаах киһи. Н. Лугинов
2. Харыстанар (харыстыыр), көмүскэнэр (көмүскүүр) курдук сырыт; оннук оҥор, тутун. ☉ Быть осмотрительным, осторожным; делать что-л. осторожно
Сэрэн, өр буолума! П. Ойуунускай
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Мин сирийэ көрбүтүм, саһыахпынан саспытым, сэрэниэхпинэн сэрэммитим. Н. Якутскай
3. кэпс., кур. Кими эмэ куттуурдуу, дьулатардыы саанан этии. ☉ Слово, выражающее угрозу, грозное предупреждение (смотри у меня!)
Додор кулуба удаҕаҥҥа: «Дьэ, Улуу тойон кыыһын миэхэ ойох дьахтарынан киллэрэн кулу, киллэрбэтэргин эрэ, сэрэнээр!» — диэбит. Саха фольк. Ити диэн өссө кырата, дьэ, аныгы буруйгар сэрэнээр! Эрилик Эристиин
«Чэ, барыах, сымыйалыаҥ да, сэрэн!» — диэн баран уолчааны саҕатыттан харбаан ылан иннигэр укта уонна эргэ өтөх диэки дьулурутта. Н. Заболоцкай
ср. ДТС сэрин ‘сомневаться, иметь подозрение’

1. даҕ. Ускул-тэскил, быралгы (киһини этэргэ); кэлиилээх-барыылаах (хол., олох). ☉ Ведущий непоседливый образ жизни (о человеке); связанный с частыми переездами, бродячий, кочевой (напр., о жизни)
   Дьэ, ити курдук кини бэйэтин уччумар олоҕо саҕаламмыта. Эрилик Эристиин
   Быраата сириттэн-дойдутуттан тэлэһийэн, уччумар киһи буолан хаалыа диэн кини улаханнык дьаархана саныыра. В. Яковлев
   Кырдьан баран өйдөөтөххө, быралгы барбыт уччумар киһи, туох да кэриэстиирэ, ахта-саныы сатыыра суох буолар эбит. «Чолбон»
   △ Мэнээк сылдьар, мэнээктээбит (хол., ыт). ☉ Бродячий (напр., о собаке)
   Сүүнэ улахан бадыбаал баара, онно уччумар ыттар хорҕойоллоро. М. Горькай (тылб.)
2. сыһ. суолт. Ускул-тэскил, быралгы (сырыт). ☉ Часто переезжая, ведя непоседливый образ жизни (жить)
   Ол дойдугун, дьоҥҥун быраҕан уччумар бараҕын дуо? Далан
   Оннук кэргэннээх кэриэтин уччумар сылдьыбыт ордук. В. Яковлев
   «Өлөксөй уол уччумар баран мэлийдэҕэ», — диэн ибир-сибир кэпсэтэллэрэ. «Чолбон»

аат.
1. Ханнык эмэ ыарыыга ылларыы. ☉ Заболевание, болезнь
[Бырдаахап:] Ээ, бэрт улахан ыалдьыы суох. Көннөрү сүрэҕим көбөр, мэйиим эргийэр. Н. Неустроев
Ыалдьыы буолбатах, кырдьыы миигин ордук кыайда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Байбал кыыһа ыалдьыытыгар бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынар. А. Фёдоров
2. көсп. Ким, туох эмэ туһунан искэр мэлдьи дьиксинэ, дьаархана сылдьыы. ☉ Тревога, беспокойство, переживание за кого-что-л.
Эһиги көлүөнэ үлэҕэ бэринии, уопсай дьыала туһугар ыалдьыы эҥин диэни билбэккит, билэ да соруммаккыт. Далан
Кырдьык даҕаны, «ыалдьыы» диэн тугуй? Ол аата кимиҥ эмэ түһэн биэрэн иэдээн буолуо диэн сэрэнэ-сэрбэнэ, куттана олоруу буоллаҕа дии. С. Руфов
Кыратыттан улаханыгар тиийэ бэйэ кэлэктиибин иһин ыалдьыы буолар. «Кыым»
△ Ким, туох эмэ ыалдьааччыта буолан, кини ситиһиититтэн эбэтэр табыллыбатаҕыттан санааҕын омуннаахтык таскар таһаарыы. ☉ Боление, переживание за успехи и неудачи кого-чего-л. (напр., о поклоннике какой-л. команды)
Дьэ, манна иһиллэр дуолан үөгүү-хаһыы үлүгэрдээҕэ, ыалдьыы абытайдааҕа. Улдьаа Харалы