хараардыс диэнтэн хай
аата. Хаһан да хатыламматын хара дьайдаах хараардыһыы, бэйэ бэйэни сонордоһуу, бөлөхтөһүү курдук сидьиҥ, сааттаах дьарык. «Чолбон»

туохт. Быртаҕырыам, киргэ-ыарыыга сыстыам диэн сэрэн. ☉ Остерегаться или бояться осквернения, заразы и т. д. Хара дьайдаах, хараҥа күлүктээх киһи сытар, онтон куорурҕаатыбыт. ПЭК СЯЯ
Мин быйылгы дьылга тостон түһүөхпүн билэҥҥит куорурҕаатаххыт! ПЭК СЯЯ

сыһ. Кэтиир курдук. ☉ Словно ожидая, поджидая кого-чего-л.
Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Аны хайа эмэ хара дьайдаах үөмэн-үтүрүйэн киирээрэй диэн, кэтиирдии, эргиччи көрөр. Суорун Омоллоон

туохт., кэпс. Туох эмэ ыараханы, урут үөрүйэхтэнэ иликкин тулуйа үөрэн. ☉ Привыкать к чему-л. трудному, необычному для себя
Үүтсуорат аһылыктарын бэркэ борурҕаан, киһи эрэ көрө ымсыырар оҕолоро буолтара. «Кыым»
[Кыысчаан] хамначчыт хараҥа дьайдаах олоҕун иһигэр киирэн, этэ-хаана үөрэнэн, борурҕаабыта. М. Доҕордуурап
Оччолорго мин саҥа олохпун борурҕаабытым, детдомтан детдомҥа көһөн, элбэх куораты бараабытым. К. Турсункулов (тылб.)

сыс I диэнтэн холб. туһ. 1955 сыллаахха уон алта саастаах уол малатыылкаҕа бурдук сынньыһа сырыттаҕына, сүөһүгэ ыанньыксытынан киллэрбиттэрэ. Далан
Туох ааттаах туттар сэптэрин күл курдук үлтү сынньыһан кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ VI
[Абааһы уола Кулун Куллустуурдуун] Эһэ үллүгүн саҕа хара дьайдаах Эрийэ дьиэрэҥкэй батыйаларынан, Харах-сирэй харыстаспакка, Хайыта-тырыта сынньыстылар. ТТИГ КХКК

туохт. Туох эмэ улаханы, ыараханы соһуолаан сыҕарыт. ☉ Тащить, волочить что-л. тяжёлое
[Кулун Куллустуур] эһэ үллүгүн саҕа хара дьайдаах саабылалаах батыйатын таҥнары сыһаҕастаан …… ыадалдьыйан истэ. ПЭК ОНЛЯ III
[Бурхалей] өлбүт табалары хаар үрдүгэр сыһаҕастаата. Эрилик Эристиин
Барытын икки чымыдааны ылан хаалаабыта, онтуларын даҕаны төттөрү-таары сыһаҕастыырыгар иэдэйээри гынна. «ХС»

прил. 1. хара; чёрная краска хара кырааска; 2. (тёмный) хап-хара, хараҥа; наливали чай, чёрный как дёготь дьүөкэт курдук хап-хара чэйи куталлара; 3. (не главный) хара, кэтэх; чёрный ход хара аан; 4. (о труде и т. п.) хара, мара; чёрная работа хара үлэ, мара үлэ; 5. перен. (отрицательный, плохой) хараҥа, куһаҕан; 6. перен. (мрачный) хараҥа, ыар; чёрные мысли хараҥа санаалар; чёрные дни ыар күннэр; 7. перен. (преступный, злой) хараҥа, хара дьайдаах; чёрные силы реакции реакция хараҥа күүстэрэ; чёрное дело поджигателей войны сэриини күө-дьүтээччилэр хара дьайдаах дьыалалара; # чёрные металлы хара металлар; чёрная металлургия хара металлургия; чёрный пар с. х. хара паар; чёрный лес сэбирдэхтээх тыа; чёрная биржа хара биржа; на чёрный день быстарар күҥҥэр; чёрным по белому маҥаҥҥа харанан, сыалаах үтэһэнэн суруйбут курдук.

даҕ. Өлүүлээх-сүтүүлээх, өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх; хараҥа дьайдаах. ☉ Кровопролитный; ожесточённый
Бу сэрии улахан баайдарга туһалаах, оттон кыргыс хааннаах толоонугар ким хаана тохторуй? М. Доҕордуурап
Ийэ дойдубутун хааннаах фашистартан көмүскүөҕүҥ! Ф. Софронов
Баанда салайааччыта, төһө да тоһуурга ытылыннар, хааннаах дьайыылара тохтооботоҕо. «Чолбон»
♦ Хааннаах андаҕар — кэһиллибэт, бигэ, халбаҥнаабат андаҕар (былыр сахалар эрбэхтэриттэн хаан таһааран, эппит тылларын бигэргэтэн андаҕайаллара). ☉ соотв. кровавая клятва
Кырдьыгынан сылдьыах буолаҥҥыт хааннаах андаҕары андаҕайбыккыт, мэктиэ тылгытын биэрбиккит. П. Ойуунускай
Чэ, сөп буолла, туруҥ. өйдөөҥ: ити аата хааннаах андаҕары биэрдигит. Болот Боотур
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? «ХС»
Хааннаах баппыыска көр баппыыска. Хааннаах баппыыската да суох иэспитин төлөһөр инибит. «ХС»
Былыр өбүгэлэрбит хааннаах баппыыска бэрсэллэрэ үһү. «Чолбон»
Хааннаах илбис көр илбис. Күн түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрүкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар. Күннүк Уурастыырап
Хааннаах илбиһинэн имэҥирбит хара дьайдаах сэрии бүтэн, кыайыы өрөгөйө үүммүтэ. «ХС». Хааннаах өһүөн кэпс. — аймаҕынан, ууһунан өстөһүү. ☉ Кровная вражда
Бу кэнниттэн хааннах өһүөн төлөрүйүөн сөп этэ. <Хааннаах> хара көлөһүн көр хара I. [Байбал:] Мин хааннаах хара көлөһүммүттэн хоро тастаран туһаммытыҥ балай эмэ буолуо. А. Софронов
Мин хааннаах хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-дуолбун бараабыт кини баар. Н. Якутскай
Хамнаска сылдьан, хааннаах хара көлөһүммүнэн айахпын ииттэн баччаҕа тиийбитим. Дьүөгэ Ааныстыырап. <Хааннаах> хара ыт көр ыт II. Бу дьиккэр, хааннаах хара ыт саҥатын истибэккиэт, тыла сытыытын көрбөккүөт!? Саха сэһ
1977
Хааннаах ыт курдук көр көр ыт II. [Ньургуһун Ньукулай:] Туораттан кэлбити син биир хааннаах ыт курдук көрөллөр. Күндэ
◊ Хааннаах хааһы көр хааһы. Оҕо сылдьан хааннаах хааһы диэни амсайан турардаахпын

аат.
1. Киһи илиитин, оттон кыыл (үксүгэр эһэ) илин атахтарын салбахтара. ☉ Кисть руки (человека); передняя лапа (обычно медведя)
Оһох арҕаатыгар эһэ баппаҕайа сытар үһү (тааб.: сиппиир). «Дорооболоруҥ, куорат дьоно!» – диэн лоҥкунатта уонна бөдөҥ баппаҕайынан илиибин ыга тутта. Далан
Илии тутустахха, киһи ытыһа кыаҕын ылбат халыҥ баппаҕайдааҕа. М. Доҕордуурап
Эһэ икки кэлин атаҕар өрө туран, сытыы сойуо тыҥырахтардаах икки илин баппаҕайын сарбаппытынан уол үрдүгэр саба түспүтэ. Далан
2. көсп., поэт. Туох эмэ үүйэ-түүйэ тутара, кытаанахтык ылара (хол., ыарыы). ☉ Ощущение сильного сжатия чего-л. (напр., при болезни)
Тууйуоҥ суоҕа хара дьайдаах Ыарыы хааннаах баппаҕайгар! Тиийиэм ахтыы арыаллаах Быыкайкаан далбарайбар. М. Ефимов
Тыал үүрэр долгун үөрүн Тыйыс баппаҕайынан хабан, Улуу дьэбир киҥнээх Очуос тааска сырбатан, – Оһуор-бырдаат оҥортоото. И. Чаҕылҕан
◊ Баппаҕайгын туттар (биэр) кэпс. – 1) илиигин биэрэн дорооболос. ☉ Здороваться за руку. Кини миэхэ баппаҕайын туттарда; 2) көсп. эйэлэһэргин, сөбүлэһэргин биллэр. ☉ Проявить согласие, миролюбие, дружелюбие
Эн доҕордоһуоххун баҕараҕын дуо? Аҕал илиигин. Мин үөрүүнэн баппаҕайбын биэрэбин. Н. Габышев

1. даҕ. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, сидьиҥ. ☉ Скверный, мерзкий, отвратительный
   Бостуой Быдьар тылы былаабыт, Ыстырыыс тылы ыллаабыт, Куһаҕан тылы холбообут диэн, Сиргэнэн кэлэйиэххит. А. Софронов
   «Быдьар да кэмэлдьилээх киһигин, Борис, эн!» — Сергей тахсан иһэн силлээбитэ. В. Яковлев
   [Фашистскай Германия] Хара дьайдаах харса-хаан, Быдьар быһыы, бардам майгы Иитиллибит сирэ бу баар, — Кыыл арҕаҕа, кыраммыт дойду. Л. Попов
2. аат суолт. Сидьиҥ быһыы, үөхсүү тылынан саҥарыы, үөхсүү. ☉ Мерзость, скверность; сквернословие
   Бу маннык сидьиҥнии, фашистыы Кытыастар хаанынан сууммуту, Кытарар уотунан тыыммыты Дьуккуччу харахтыы илигим, Дьулайдым, быдьартан сиргэнним. С. Васильев
   Хара сааныыны, үөхсүү тыл быдьарын Маҥнай бу алааска иһиттилэр. Таллан Бүрэ
   Саҥаһым бу саҥата хатанын, бу тыла быдьарын. Г. Колесов
   ◊ Быдьар балык — бэйэтэ, чылбыгыр эрээри саллаҕар бастаах, хатыылаах тириилээх, лапчааннарын хатыылара туора сырдык-хара дьураалардаах өрүс балыга. ☉ Широколобка (рыба)
   Бэл билигин ким да балыгынан аахпат балыктарын, кыра диэн ааттанааччыны: ынайбыт истээх ырыган лаханы (быдьар балыгы) итиэннэ муора хаахынайын кытта туттараллара. В. Санги (тылб.). Тэҥн. лаха, лааха, лаха балык.