сов. и несов. чем аанньа ахтыма, дьалайыма.

көр дьалай
Тииҥнэр суоллара үрэҕи быһыта туораабытыгар дьаалайбакка, Мэхээчээн били быһа хапкаан ииппит хаар бугулугар халыһытан истэ. В. Протодьяконов
Кими да биллиммэт, талбытынан сылдьар киһи курдук этэллэр. Чэ, онно туох баарый? - Кырыкатов дьаалайбатахтыы сапсыйан кэбиспитэ. «ХС»
Кинилэр, бу дьоннор, өстөөх өлүктэригэр кыратык даҕаны дьаалайбат этилэр. А. Фадеев (тылб.)

такый диэнтэн көстө түһүү. [Өндөрөй оҕонньор] атах сыгынньах, суккуунун саба бүрүнэн баран, таһырдьа такыс гынан хаалла. П. Ойуунускай
Хаҥас илиигин уунан баран бэйэҥ диэки такыс гын даа …… били кыыс дьахтар эйигин, тус бэйэҥ күлүгүҥ курдук, батыһа сылдьыахтаах. Н. Павлов
[Байыаннай быраас] дьалкылдьыччы соҕус хааман киирэн, хобулугун хобулугар лас гыннаран баран, дьалайбатах курдук илиитин аҕалан бэргэһэтигэр такыс гыннарда. К. Симонов (тылб.)

туохт. Суолта биэрэн аахай, болҕой, кыһалын; эккинэн-хааҥҥынан бил, өйдөө (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Придавать значение, уделять внимание работе, вникать в дело (употр. в отриц. ф. или отриц. оборотах)
Бүгүҥҥү үөрүүлээх санаатыгар баһыйтаран, итини [көхсө сааллыбытын, төбөтө ыалдьыбытын] дьыалайдаабата. Г. Колесов
Кини күлэр, ытыһы таһынар тыаһы уонна дьахтар кыланарын истибит. Маҥнай дьыалайдаабатах. Багдарыын Сүлбэ
Кини, арааһа, тугу да өйдөөбөт-билбэт, тоҥорун да дьыалайдаабат буолбут. А. Сыромятникова
Дабыыт этин сааһа аһыллан, устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка, өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур. Тэҥн. дьалай

аат.
1. Туохха эмэ наадалаах уонна онно аналлаах туттар сэп, тэрил (хол., балыктыырга, булка, от-мас үлэтигэр). ☉ Орудия труда и инструменты, необходимые для различного вида работ, занятий (напр., рыбалки, охоты, сенокошения). Сир оҥоһуутугар туттуллар сэп-сэбиргэл
□ Туһалаах сэби-сэбиргэли тимиртэн ордук оҥороллор буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Оннук дьалайбакка оҥорбут сэбэсэбиргэлэ, аҕыйах хоноот, үрэллэн хаалааччы. Күннүк Уурастыырап
Мантан хаалбыт кэмҥэ кыратык бултуу түһүөхтэрэ. Онтон сэптэрин-сэбиргэллэрин хомуйан ууруохтара. «Кыым»
△ Дьиэ-уот тэрилэ. ☉ Домашний скарб, домашняя утварь
Дьиэ иһин эргиччи көрдөххө туох да сэргэх сэп-сэбиргэл көстүбэт, куру-кэри курдук. А. Софронов
Дьэкиимнээх балаҕаннарын иһэ. Орто ыал сэбэ-сэбиргэлэ. Нуучча оһоҕо, остуол, кырабаат, былыргы истиэнэ чаһыта. А. Софронов
Сэптэриттэнсэбиргэллэриттэн да көрдөххө, аныгылыы ыалга сөптөөх тэриллээх эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Сэриилэһэргэ сөптөөх сэрии сэбэ. ☉ Боевое снаряжение
[Эписиэр:] Баскөс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр. Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
[Биэлэйдэр] бэрт элбэх сэби-сэбиргэли, бүлүмүөттэри баҕастары, тэргэннэриүөдэннэри куучча тутан ылбыттар. Күндэ

1. аат. Алҕас, бутуллуу, сыыһыы. ☉ Промах, оплошность, погрешность в действии
   [Мунньахха] оттон тутуу сүрүн боппуруоһа — архитектура бэрт дэҥҥэ таарыллар. Онно да дьалайбакка куоластааһын түмүгэр сыыһа-халты тахсар. Н. Лугинов
   Кэнэҕэс ол-бу сыыһа-халты, аньыы-хара күөрэйэр күннээх буоллаҕына, сүүспүттэн өйүөххүт турдаҕа. Л. Габышев
   Тыйаатыр кэлэктиибэ бэйэтин үлэтигэр сыыһаны-халтыны таһаарар буоллаҕына, эдэр көрөөччү ону бырастыы гыммат, киниэхэ эрэлэ сүтэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Олохсуйбут бэрээдэккэ эппиэттээбэт, сөбө суох. ☉ Не отвечающий общепринятым нормам, неправильный
   Сыыһа-халты быһыылары сынтарыта этэр Сытыы биилээх тылланаары Сыаналана сылдьыбытым. А. Софронов. Урукку ньыманы туттан, Либераллыы сыыллан, Ыраахтааҕыны сымнатар сыыһа-халты суолтан… Эллэй
3. сыһ. суолт.
4. Табар-таппат, таарыйар-таарыйбат икки ардынан, мүччүхаччы. ☉ Мимо цели, вслепую
   Бэстилиэтин хаатыгар сыыһа-халты анньыалаата. Амма Аччыгыйа
   Оҕус хоҥуруутун сыыһа-халты харбыалаата. Амма Аччыгыйа
   Ылдьаана сыыһа-халты үктээн, умса-төннө түһэн истэ. Софр. Данилов
   Күөрэгэй сыыһа-халты оҕустаран хотоҥҥо түстэ. Т. Сметанин
5. Ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ Наспех, торопливо
   Сыыһа-халты биир чааскы чэйи иһээт, ойон туран, сонум диэки дьулуруйдум. Амма Аччыгыйа
   Ньыкыы ыстаанын сыыһа-халты анньынаат, иититтэн туппутунан таһырдьа былтас гынаат, төттөрү түстэ. Болот Боотур
   Үлэ кэнниттэн дьиэбэр кэлэн сыыһа-халты аһаат, чугас ыалларбыттан сымыыт ыйыталаһа бардым. Н. Габышев
6. Түбэһиэх, ылбычча. ☉ Наобум, наугад
   [Сеня] утарыта сабыта баттаһан, сыыһа-халты да буоллар эппиэттэһэн испэт. Чахчы билэрин да сатаан тута кэпсээбэт. Н. Лугинов
   Уордайан ону-маны сыыһа-халты саҥаран, аны тылга иҥнэ сылдьыа. Болот Боотур
   Ленин туһунан кыратык даҕаны сыыһа-халты, өйтөн була сатаан, оҥорон көрөн суруйуу ордук харахха быраҕыллааччы. Софр. Данилов
   ♦ Сыыһа-халты тутун — сыыһа тутун диэн курдук (көр сыыһа)
   Хата, сыыһа-халты туттан киһи бэйэтин былдьатара дуу? Киһи хараабырайдаан, бука, куттаабат оҕонньоро буолуо этэ [эһэ]. Далан
   Кини [хамандыыр] ким сыыһа-халты туттарын барытын бэлиэтии көрө охсор, сонно ыҥыран ылан көннөртөрөр. Н. Якутскай
   Бэрт кыратык даҕаны сыыһа-халты туттубуппут эбитэ буоллар, ытыалаһыы буолуо эбит, оттон ытыалаһыы буолбута буоллар сиэртибэ тахсара биллэн турар этэ. Эрилик Эристиин. Сыыһа-халты туттар — сыыһа туттар диэн курдук (көр сыыһа). «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо? — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. — Саатар биирдэ эмит, алҕаска, хаһан эмэ сыыһа-халты туттаран?» Н. Лугинов
   Остолобуой айаҕар турааччы эргэ таҥастаах оҕолор: «Ким эмэ бэрсээрэй, биитэр сыыһа-халты туттаран, киирэн тэриэлкэ тобоҕун салаайыкпытый?» — диэн баҕалаах этилэр. Эрилик Эристиин
   Оттон харытыттан харбаппакка сыыһа-халты туттаран куоппут [балыктааһын быраабылатын кэспит] итинтэн аҕыйаҕа суох. «Кыым»