көр ньуоҕуһут
Аатырбыт ньуоҕаһыт Айаннаан дьалкыһыт, Сыа хаары куучурҕат Сыагааҥҥын таһырҕат. Болот Боотур
Ити аата [табалар] ньуоҕаһыттан улахан тутулуктаах эбиттэр. И. Данилов

куучурҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Аттар дьүккүс гынан сыарҕаларын хоҥнорон, хааман куучурҕаталлара сыарҕа сыҥааҕа хаарга аалсан кыычыргыырын кытта кыттыста. М. Доҕордуурап
Аатырбыт ньуоҕуһут, Айаннаан дьалкыһыт; Сыа хаары куучурҕат, Сыагааҥҥын таһырҕат. Болот Боотур

сыһ. Сааскы кэм быһыытынан, саас буоларын курдук. ☉ По-весеннему. Сааскылыы итийдэ
□ [Ат] өрө хонос гына түстэ, сиэлинкөҕүлүн силэйэ илгистэн кэбистэ уонна букатын сааскылыы киэҥ дэлэгэйдик кистээн дьалкыһытта. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим сааскылыы сүүрүктээн тэбиэлиир, Түү көмүс чыычааҕым түннүкпэр элэҥниир. П. Тулааһынап

туохт. Эҥсилгэннээхтик, күүрээннээхтик, күөрэччи уһуннук тардан ыллаа, кутур. ☉ Петь громко и протяжно, воодушевленно, с пафосом (о певцах, а также о шаманах)
Ордук мин куппун долгуппуттара Ойуунускай төлөннөөх тойуктара. Долгуҥҥа-баалга дьалкыһытан, Добдуччу этэн, дьалыһытан, Олоҕу туойан куллуһуппут Ол сүдү ытык олоҥхоһуппут. Болот Боотур
Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Ибигирэс тыастаахтык, чуордук, хатаннык. ☉ Звонко, заливисто, издавая вибрирующий звук
[Ат] Түөрт атаҕын Түөрт баҕаналыы үктэнэн кэбистэ, Үс төгүл күрүлэччи тыбыырда, Үс төгүл тырылаччы кистээтэ. Күннүк Уурастыырап
[Хабырыыстаах] ааттаах аттара, үөрбүт курдук, тырылаччы тыбыырбахтаата уонна уруккутунааҕар халыаннык айаннаан дьалкыһытта. И. Гоголев
Ачаланан аҥаарыйар Араҕас кырдал үрдүгэр, Локуоранан долгуйар Толооннорбут иһигэр Тураҕас дьоруо атыырбыт Тула үөрүн хомуйан Барылаччы кистээтэ, Тырылаччы тыбыырда. С. Васильев

1. сыһ. Онон-манан олус арыттаахтык; онно-манна быраҕыллыбыт курдук. ☉ Редко, местами, там и сям; разбросанно
   Арай, аҕыйах баараҕай тииттэринэн, абыр-табыр үүммүт хахыйахтарынан хаххаламмыт буолан, үрэх үөһэ аанньа көстүбэт. Р. Кулаковскай
   [Буур тайах] хаар күдэни көтүтэн, абыр-табыр сиэлэн, үрдүк арҕаһа үллэрэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
   Ньарбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕын төбөтүнэн таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Онно-манна эрэ көстөр; ыраах-ыраах, улахан арыттаах, быыстаах. ☉ Редкий, жидкий, разбросанный
   Абыртабыр хара мастар, оһуу-тоһуу хайыр таастар быыстарынан, куоһахтаах самыылаах эмис буурдарга олорон, Дьэрэмииһэп айаннаан дьалкыһытан иһэр. Болот Боотур
   Табахха хоруорбут абыртабыр тиистэрин быыһынан сыпсырыммахтаан кэбиһэ-кэбиһэ, эттэ. Амма Аччыгыйа
   Абыр-табыр мутуктаах Айылгы унаар сэбирдэхтээх Адаар ыарҕа аатыран Аҥнан олордум. Саха нар. ыр. II

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., иһити) кыҥнары тут. ☉ Наклонять что-л. набок
Уҥа илиитигэр тутан турбут куруускатын уот үс өттүгэр иҥнэрэн ас кутта. П. Филиппов
Хобочук ньаалбаан үүдэһиннээх чааскытын иҥнэрэн, итии чэйин бүлүүһэҕэ куттан дьалкыһытан иһэн, биллэрик түннүккэ сыстан, эҥээргэ тиийэн эрэр дьону батыһа көрөн дьэбидийбит. П. Аввакумов
2. көсп. Күүскүнэн ньүдьү балайдык саба баттаа-үктээ; алдьат-айгырат; өлөрсүтэр. ☉ Разрушать, уничтожать, расстраивать (посредством грубой силы)
Икки атах аймаҕын Этин сэймэктииргэ, Кэрдэн кэйгэллииргэ Илбиһирэн турбут, Иҥнэрэр эрэ идэлээх Түөкүн бииһин сэриитэ …… Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. Алтан Харах онтон кыһыйан-абаран, Болтоһуну иин курдук иҥнэрэн баарта үһү. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду дьолун тохтордулар, төрүүр оҕо уйатын түҥнэрдилэр, иитэр сүөһү күрүөтүн иҥнэрдилэр. Ньургун Боотур
Киһи төрдүн иҥнэрбит дьоннор. «ХС»

аат. Атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин. ☉ Быстрая ходьба, бег (на слегка приподнятых ногах, с подскакиванием на носках)
Кыра, чөкө Варвара, таҥаһын көннөрүннэ, улахан суумканы уонна сүөгэйдээх тууйаһын тутан, урут хаамта, оһуокайдаан эрэр курдук, дэгэрэҥ үктээтэ. Н. Габышев
Тапталлааххын кытта сиэттиһэн, сүүһүнэн киһи дэгэрэҥ хаамыытыгар тэҥҥэ үктэнэн, эйээрэр эһиэхэй дуорааныгар уйдаран сылдьарыҥ. Э. Соколов
◊ Дэгэрэҥ аһылык - аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык. ☉ Дополнительный прием пищи (между завтраком и обедом, обедом и ужином)
Ньирэй сылдьан, саҥа улаатан иһэн, накыйбат атахтарынан ойуоккалаан, илиититтэн дэгэрэҥ аһылык ылаары киниэхэ уун-утары кэлэрэ. БН ЫБ. Арыылаахха киирэннэр, аһыыр сирдэригэр тохтоон дэгэрэҥ аһылыктарын кыратык аһыы түһэн бараннар, ким бастыахтааҕын быһаарса турбуттар. ФГЕ СТС. Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин. ☉ Танец с подскоками на носках
Маанылаах бастыҥ утаҕы дьалкыһыта кутан күндүлүүр кыыс оҕо кылааннааҕын дэгэрэҥ үҥкүүтэ, аастыйбыт баттахтаах кырдьаҕас кылыһахтаах тойуга - барыта төрөөбүт дойдум кэрэ хартыыналара. П. Аввакумов. Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа. ☉ Якутская песня с размеренной ритмической разбивкой мелодии
Антах паардьыттар «һай» дииллэрэ уонна дэгэрэҥ ырыа иһиллэр. Суорун Омоллоон
«Сарсын-сарсын сарсыарда» саха дэгэрэҥ ырыаларын бастыҥ холобурунан буолар. «ХС»

I
аат. Ат, тайах, таба уо. д. а. икки кэлин, икки илин атахтарынан хардары-таары тэбинэн, ыстаҥалаан сүүрүүтэ; бөтөрөҥ. ☉ Галоп четвероногих животных, скачущих вперемежку то передними, то задними ногами
Арҕаа, айан суолунан биир уу-көҕөччөр аттаах киһи тибилиннэрэ турда, ата атаранан түһэр, кутуруга субуруйан хаалар. А. Сыромятникова
Адаар муостаах буурдаргынан Акыйааны уҥуордатан Айаннатан дьалкыһыта, Атаранан таммалата — Уолан киһи Улуро, Ыллаа, ыллаа Улуро. Н. Босиков
◊ Атара дьоруо — саамай түргэн дьоруо. ☉ Самый быстрый вид бега иноходью
Никифоров кинээс атын атара дьоруонан түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Үчүгэй буолар алаас-алаас аайы атара дьоруонан астара айанныыр. С. Федотов. Атара сэлии — саамай түргэн сэлии. ☉ Быстрая рысь
Төрүт да сыыдам айанынан иһэр Баһыкай өссө түргэтээн, атара сэлиинэн аспытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өр сынньанан сэниэ ылбыт ат төгүрүк алаас хонуутугар атара сэлиинэн дьигиһийэн киирэр. Н. Якутскай
Сэкирэтээр уол атын үрдүгэр хапсаҕайдык олоро түспүтэ да, атара сэлиинэн түһэрбитэ. В. Протодьяконов
II
аат.
1. Балыктыыр тэрил: туу курдук буолан баран, үрдэ аһаҕас, тутаахтаах (саас ыам саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран, итигэстээн ылаллар). ☉ Рыболовный снаряд в виде верши на ручке для ловли карасей на мелководье во время метания икры (широкое основание снаряда опускают вглубь озера и захваченных таким образом карасей вытаскивают руками через верхнее отверстие)
Кытылга кэккэлии тардыллыбыт мас уонна туос тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргылар, балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Балыгы батары анньан бултуурга аналлаах, тимир атырдьахха маарынныыр үөрбэ. ☉ Орудие для ловли рыбы — острога
Арай убайа атаранан бултуурун үтүктэн, синньигэс талаҕы быһаҕынан уһуктаан баран, кытыыга тахсан турар сордоҥнорго үөмсэн көрүтэлээбитэ. «ХС»
Өрөгөйүҥ өһөн, Өлөрхаалар күнүҥ Үтүрүйэн кэллэҕинэ, Үрдүк ааппын, Үтүө сурахпын Аат ааттаан Амалыйа туойдахпына — Үөһэ буоллахпына Үөрбэ буолан түһүөм, Аллара буоллахпына Атара буолан күөрэйиэм. П. Ойуунускай
◊ Атара кутурук — хотойу ойуулаан — хоһуйан көрдөрөр эпитет. ☉ Эпитет, употребляемый при воспевании орла
Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун Хотойу? Суорун Омоллоон
Хотойу маннык эпитеттэринэн хоһуйаллар: «Чуучугуруур таас тумус, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой». КНЗ СПДьНь

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон