орт диэнтэн атаах. Күһүҥҥү кус кыната сааскылыы куһугураабат
…… Саҥа көппүт мөлтөх дабыдаллаах оҕо кус онтон ордоохтуо дуо? Далан
Кылыгыр тыына эрэ Кыл саҕаттан ордоохтоон, Таастаахаппыт бэйэтэ Таһырдьаны дьэ булла. Р. Баҕатаайыскай

көр майгылаах
1.
Бүгүн Дьокуускайга аан маҥнайгы сааскылыы майгыннаах күн үүннэ. В. Яковлев
Үөттүҥү майгыннаах мыкырыспыт мастары, сорохторо төһө да баараҕайдарын, к ү л ү к т э э х т э р и н ү р д ү н э н , атыҥырыыгын. «ХС»
Былина — нуучча норуотун героическай эпоһа, нуучча фольк лорун олоҥхолуу майгыннаах былыргы көрүҥэ. ВГМ НСПТ

туохт. Сааскылыы быһыытый, күн уһаан, тымныы уоҕа ааһан, сырдаан, имийэн бар. ☉ Клониться к весне, проявлять признаки весны (о погоде и связанных с ней явлениях)
Сааскытыйан барда. Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн наҕыллык талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
Сааскытыйан истэҕин аайы айылҕа кэрэ сонуннара эбии элбээн истилэр. Уустаах Избеков
△ Сааскыны билэн сэргэхсий, уһугун (айылҕаны, харамайы этэргэ). ☉ Оживляться с наступлением весны (о природе, животных)
[Сүөһүлэр] сааскытыйаннар, хата, харсан күүстэрин-уохтарын эһиэх курдуктар. «Кыым»

даҕ.
1. Кытаран көстөр, кытархай. ☉ Румяный
Уруккута тэтэркэй имнээх төгүрүк сирэйэ кубарыйан баран хаптайан хаалбыкка дылы буолбут. Амма Аччыгыйа
Кыыс ыксаабытыттан, имнэрин хаана ордук тэтэрбит, сирэйэ ордук кэрэтийбит этэ. Н. Якутскай
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
2. Чаҕылхай кыһыл биитэр оруосабайдыҥы кыһыл. ☉ Ярко-красный или розоватый
Тэтэркэй ырбаахы бэстэр быыстарынан элэҥнээтэ. М. Доҕордуурап
Онуһу бүтэрээччилэргэ хас биирдиилэригэр тэтэркэй оруоса сибэккилэри бэлэхтээтилэр. В. Тарабукин
[Күһүн] сааскылыы ньургуһун тыллыбыта, дьөлүһүөн уга маҥан, тэтэркэй сибэккилэммитэ. ДьДьДь

туохт.
1. Үрүҥ дьүһүннээ, хаар өҥө өҥнөө. ☉ Окрасить в белый цвет
Мин хара хаатыҥкабын маҥхатаары миэлинэн, оппуоханан …… сотобун. Амма Аччыгыйа
Арай дьэ хаар түһэн маҥхатта Халдьаайы, харалдьык сирбитин, Аан бастаан мин биллим, дьиҥ чахчы, Сааскылыы кэрэ кэм кэлбитин. Күннүк Уурастыырап
«Велте» диэн сириэстибэ таҥаһы кырааскалыыр даҕаны, кырахымааллыыр даҕаны, оттон боростуой уонна лүөн таҥастары маҥхатар. ХОДь
2. Маҥхайан көстөр гын, туртаҕар ө ҥ н ө ө ( баттах туһунан этэргэ). ☉ З абелить, сделать седыми (о волосах)
Санаа! Биир түүн баттаҕы маҥхатар. Баал Хабырыыс
Оттон миэхэ баҕа баар: Төбөбөр, санныбар түһэр хаар Баттахпын эрэ маҥхаппатын, Сааспын эрэ сарбыйбатын. Л. Попов
Кэм-дьыл хара баттаххытын Маҥхаппатын иннигэр — Өрүү сааскы ыһыыгытын Ыытаргытын дьон билэр. Эллэй

туохт.
1. Аһыыта, хабархай амтана суох буол; тууһа биллибэтэх буол. ☉ Быть, становиться пресным, менее солёным, кислым; быть, становиться менее терпким
«Тымныыга испиир барахсан арыый ньулуйан, мөлбөккөй буолааччы», — диэн кырдьаҕас сэһэргиир. М. Доҕордуурап
Кымыска сүөгэй куталлар, оччоҕо ньулуйар. «Чолбон»
Ону барытын (лабыктаны, муоҕу, папоротник сэбирдэҕин) бытархай-бытархай гына кырбаан табаҕар булкуйара. Оччоҕуна, кураххай аһыы амтана ньулуйара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Манньытан, сылаанньытан киир (хол., сааскы салгын). ☉ Вызывать умиление, сладостные ощущения (напр., о весеннем воздухе)
Хобордооххо алаадьы буһан сырылаата. Ол сыта минньигэс-минньигэс баҕайынан Уйбаан сүрэҕэр ньулуйан киирэр. Л. Попов
Соловей ырыатын алыбар налыйан, Сад иһэ, аллея сааскылыы көҕөрөр, Күөх Кавказ сибиэһэй салгына ньулуйан, Хоту сир оҕотун күдэхпин көтөҕөр. А. Кондратьев

даҕ.
1. Олус сырдык, киһи хараҕа саатар (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Яркий, ослепительный (напр., о солнечном свете)
Кыараҕас дьиэ түннүгүнэн чаҕылхай сайыҥҥы күн, көмүс кыырпаҕы ыспыт курдук, …… тыккыраан түһэн, оҕону сыламнатта. Күндэ
Дьон харахтара чаҕылхай сырдыктан саатан симириктэстилэр. М. Доҕордуурап
Арай …… сарсыарда халлаан халлан хаалла, хаһан да хаардаабатах-ардаабатах курдук чаҕылхай күн чэмэлийдэ. П. Егоров
△ Сырдык, ыраас (хол., халлааны этэргэ). ☉ Ясный, светлый, чистый (напр., о небе)
Чаҕылхай сарсыарда, киһи хараҕа саатар. Н. Габышев
[Таня] сааскылыы чаҕылхай күннэр кэрэлэрин оччо кэрэхсээбэккэ сырытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ураты үчүгэй, сөҕүмэр (хол., киһи талаанын этэргэ). ☉ Уникальный, исключительный, необыкновенный, яркий (напр., о таланте)
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов
Попов учуутал көрүҥүнэн кыра уҥуохтаах …… эрээри, …… хатааһын чолбонун кэриэтэ чаҕылхай киһи этэ. С. Федотов
Саха тылынан уус-уран айымньыта баайынан, чаҕылхайынан …… бэрт элбэх чинчийээччини сөхтөрбүтэ. БСИ ЛНКИСО-1994

туохт.
1. Быһыталаа, кырбастаа. ☉ Резать, нарезать что-л. на мелкие части
Бэйэтэ хаамар косилкалар, сиилэс отун кырбыыр массыыналар биир кэм куугунас тыастарынан аргыстанан үлэ күннэрэ ааһаллар, ааһаллар. Л. Попов
Албын бааһынай түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ася лапсаны кырбыыр, миэхэ эргиллэн, хантан, ханна баран иһэрбин эҥин ыйыталаһар. Н. Габышев
2. Күүскэ оҕус, сырбаталаа. ☉ Бить, ударять по чему-л. твердому
Мин чаһыны көрөн тураммын, халанчаны кырбаатым да, бука бары үмүрү тардыллан, үлэҕэ киириэх тустааххыт! Амма Аччыгыйа
Сырҕан эһэлэр кэлэн Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Дириҥ муора долгуна Дэриэспэ тааһы кырбыыр. С. Васильев
△ Быһыта оҕус, быһыта биэртэлээ (күүстээх утары тыал, самыыр туһунан). ☉ Бить, хлестать (о встречном ветре, дожде)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыр. В. Чиряев
3. Кими, тугу эмэ ыалдьар, эмсэҕэлиир гына сыс, оҕус. ☉ Бить, избивать кого-л. [Ньукулай:] Кырбаатахха да тахсыбатах хараҕым уута таҕыста. А. Софронов
Туруйа Боҕорҕоно үрдүгэр сапта түһэр. Дабыдалын, атаҕын тоһута кырбыыр. Суорун Омоллоон
Күрүөҕэ киирэн, ынаҕы оту тула көтүтэ сылдьан үлтү кырбаата. Күндэ
◊ Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук көр кыл
[Баһымньы:] Инньэ гынан абааһылар туох да кэмэтэ суох, кылы кырбаабыт курдук, элбэх буолбуттар. А. Софронов
ср. тюрк. кырмала ‘разбить на куски’

1. сайгый 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Ардах кэнниттэн Арылхай маҥан күн, Сандаарыччы көрөн, Саймаархай сөрүүн салгыны Сайгытан барар, Синньэ күөх бырааны Сэргэхситэн биэрэр. С. Васильев. Сайаҕас сайыны Сайгыта туойаҕын, Санньыйбыт санааны саймаарда ыллыыгын. «ХС»
   2
   сайгый диэн курдук. Сайылык барахсан мэччирэҥэ нэлээрэн, күөлэ күндээрэн, тыата унааран, салгына сайгытан, эчи, үчүгэйин! П. Аввакумов
   Күндүтүөн сылаас чэй итиитэ Мин хааммар сайгытан киириитэ. В. Башарин
   [Аҕабыыт] Сэлээппэтин устан Кириэстэнэн сайгытар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Тугу эмэ ирэн-хорон уһуннук, тахсыылаахтык оҥор. ☉ Делать или исполнять что-л. размеренно, плавно, с чувством, увлечённо
   Бүөтүр Эбэ үрэҕэр от охсон сайгыта турар. П. Аввакумов
   Михаил Прокопьевич бэйэтин Тааттатын оһуохайын этэн сайгыппыта. И. Бочкарёв
   Онтон Туйаарыма аарыйатын Егорова толорон сайгытар. И. Эртюков
   [Дьиэлээх] Аны наҕыл тылынан Аргыый кэпсээн сайгытта, Ис-иһиттэн ылынан Иэйэн-куойан манньытта. А. Бродников
3. поэт. Киһи санаатын манньыт, дуоһут. ☉ Доставлять удовольствие. Эн туойар тойугуҥ кутуллар хоһооно Сайаҕас санааны сааскылыы сайгытар. Күннүк Уурастыырап. Самнан биэрбэт Сахам тустууктара, Саргыбытын кэҥэтэн, Сайаҕас сүрэхпитин Сайгытан иһиҥ. Н. Босиков
   Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри! Т. Сметанин

аат. Маҥан дьүһүннээх, уһун моойдоох, саһархайдыҥы сырдык атахтаах, тумустаах, Саха сиригэр саамай бөдөҥ, ууга сылдьар көтөр бииһэ. ☉ Лебедь
[Мороду:] Кус-хаас көтөр бииһиттэн Кубаттан ордук ким баарый? П. Ойуунускай
Бу тыллар буолбатах — кубалар. Сааскылыы таптаһар кубалар, Ып-ыраас, муус маҕан кубалар Санньыардык, нарыннык дайаллар. С. Данилов
♦ Куба араҕас — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас түүлээх (сылгы өҥө). ☉ С красноватым хвостом, гривой, крупом и спиной, со светло-желтой грудью и в «чулках» такого же цвета (о масти лошади). Куба лахсыыр тойуктаах (тыллаах) — олус элбэх уонна ис хоһооно өйдөммөт саҥалаах. ☉ Очень многословная и непонятная (о речи)
Куба лахсыыр тыллаах, Куналы дьэллик тойуктаах Хоҥкурутта эбэ хотуну хоптолоох хотугу өттүнэн [аастылар]. П. Ойуунускай
Эн хата, ким элбэх тыллаах, кусхаас саҥалаах, куба лахсыыр тойуктаах, ону кыайар гына, түҥнэри сакалааттаһыаххын сөп этэ. Күннүк Уурастыырап
Ол улуу дуолаттар моргуор бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов. Куба маҥан — харахха быраҕыллар, кэрэ сиэдэрэй маҥан. ☉ Выделяющийся своей нарядной белизной
Оҕо, ийэтин курдук, сап-саһархай баттахтаах, куба маҥан эттээх. Н. Якутскай
Кыталык маҥан кыргыттар, Куба маҥан хотуттар! Дьуон Дьаҥылы
Үөрэнэр куорпус икки мэндиэмэннээх, куба маҥан дыбарыас курдук бэйэлээх дьиэтэ биэрэстэлээх сиртэн кылбайан көстөр. Ф. Софронов. Куба олоороҥ түөлбэ. — акаары; ол-бу диэки эргичийэр, болҕомтото, оттомо суох. ☉ Глупый, тупой; невнимательный, рассеянный. Кулгааҕар куба саахтаабыт үөхс. — киһи этэрин истибэт, дөйүҥү, дьүлэй уонна аҥала (сэнээн, үөҕэн этии). ☉ соотв. глухая тетеря или медведь на ухо наступил.
◊ Быытта куба зоол. — кыра туундара кубата. ☉ Тундровый или маленький лебедь. Дойдулаах куба зоол. — туундараҕа эрэ буолбакка, Саха сирин тыатыгар олохсуйар, сымыыттыыр улахан куба. ☉ Лебедь-кликун. Куба аһылыга бот. — суон элбэх силистэрдээх, кэтит сэбирдэхтээх ууга үүнэр үүнээйи (силистэрин аска булкуйан сииллэрэ). ☉ Рогоз широколистный.
ср. тюрк. куу, куҕу ‘лебедь’, куба ‘бледный, сероватый’