туохт., түөлбэ. Дьаҥнаа, тумуулаа, кириип дьаҥынан ыарый. ☉ Заболевать простудной болезнью, гриппом
Ампарыйаммын бүгүн үлэҕэ тахсыам суох, быһыыта. КЕИ С-ВДЗ

өҥөй диэнтэн холб. туһ. Үрүҥ санааны үргүтэргэ, Өҥөһөн көрсөргө үөрэтэргэ, Дьааттаах тыыны тарҕаталлар, Дьаҥныы-тумуулуу тунулуйан. С. Васильев

тыаһы. үт. туохт. Ыгыстыгас кэһиэхтээх куолаһынан саҥа таһаар. ☉ Издавать звуки, говорить напряженным, натужным, болезненно-хриплым голосом
Дьэбдьиэй кыыс дьаҥнаабыт. Куонаан уол күөмэйэ кээҕинээбит. Н. Туобулаахап
Халҕан нөҥүө кэһиэҕирбит куолас кээҕинээтэ. Н. Габышев
Күөмэйин бүөлүү астаран ах барда, кээҕинээн ылла, ол кэннэ өссө симиктик салҕаан эттэ. Ыҥырар ыл. [Куртуйахтар] бэйэ-бэйэлэригэр түсүһэллэр, күүскэ кээҕинии-кээҕинии, тумсуларынан охсуһаллар. ББЕ З

1. көр угаардаа. Сарсыарданан кыыс хоһуттан, үгээрдээбит киһи курдук, байааттаҥнаан тахсыбытым. И. Тургенев (тылб.)
   Дьон үгээрдээтэхтэрин аайы Ойоотуҥҥа тиэстэн иһиэхтэрэ дуо? ДФС КК
2. Тымныйан ыарый, тумуулаа. ☉ Простудиться, заболеть от простуды
   Ыал аайы сотору-сотору дьон дьаҥныыллар. Тааска, сиргэ сырыттахтарына, ким да үгээрдээбэт, тумуулаабат этэ. Болот Боотур
   Күнү быһа сөтүөлээтим, Онтон сылтаан үгээрдээтим. «ХС»
   [Үстээх Оппуоччук] кыратык үгээрдээбит, онон Варвара Николаевна: «Үтүөр, аны ыалдьыма», — дии-дии, битэмиин, глюкоза, кэмпиэт эҥин биэрэр. ИМС ОС

туохт.
1. Ханна эмэ түүнү утуйан аһар. ☉ Проводить ночь, ночевать, переночевать, остановиться на ночёвку
Ыалдьыт сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук (өс хоһ.). Инньэ гынан Чүөчээски бу түүн Дьарааһын булчут отуутугар хоммута. Суорун Омоллоон
[Өрүүнэ] …… киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
Киэһэлик убайым кэллэ. Соҕуруу үрэх уҥуор биэрэстэ кэриҥэ олорор ыалга баран хоннубут. «ХС»
2. Төһө эмэ кэми, бириэмэни ыыт, аһар. ☉ Прожить, провести некоторое количество ночей
[Айдар] Дьаҥнаан үлэтигэр барбатаҕа икки хоммут. Н. Лугинов
Күнэ суох бүдүө-бадаа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Философия институтун бүтэрбитим аҕыйах хонно. Амма Аччыгыйа
Кылаабынай агроном Иван Баянов сибэниэтигэр сылдьыбатаҕа хас да хонно. П. Егоров
3. көсп. Хотоол, оҥхой сиргэ тохтоон муһун, мунньулун (хол., ууну этэргэ). ☉ Задерживаться, застаиваться в низинах, в ложбинах (напр., о воде)
Томтор сиргэ уу хоммот (өс хоһ.). [Сиидэркэ массыыната] ордук үгүстүк бөһүөлэк таһынааҕы уу хонор, быыкайкаан суол оҥхойугар хас кэллэҕин-бардаҕын аайы түһээхтиирэ. Р. Кулаковскай
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон, от үүммэккэ хаалбыт куоһаҕар кып-кыракый куобахчаааннар ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС»
♦ Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II
Гараас умайыытыгар дириэктэр санаата киниэхэ [Дабыыкка] өссө да хонор эбит. У. Нуолур
Сүрүн мөккүөрдээх дьон иккиэн биир кыыска санаалара хоноро балаһыанньаны уустугурдар. «ХС». Хоммут уоскун хоҥнор поэт. — өр саҥарбакка, ыллаабакка-туойбакка сылдьан баран кэпсээ, ыллаа-туой. ☉ Заговорить, запеть после долгого перерыва
Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
Мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Тыл хонор көр тыл II. Үс саха тыла хоммут киһитэ (өс хоһ.). Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. Хайдах даҕаны тыала суохха мас хамсаабат. М. Попов
Дьон тыла — өрт уота! Дьон тыла хоммут дьоно өр үйэлэммэттэр. «Кыым»
◊ Хомурах хонор (хоммот) көр хомурах
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Хомурах хоммотох маҥан хочолоругар, тобурах тохтооботох толомон маҕан толоонноругар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. хон ‘избирать местом жительства’, тюрк.-монг. хон, хоно ‘ночевать’

1. даҕ.
2. Курдаттыы өтөн илийбит, ууну оборбут. ☉ Мокрый, сырой, пропитавшийся влагой
   Эмээхсинэ тугу да саҥарбакка, инчэҕэй сарыыны булан аҕалан …… хос-хос тутан баайда. Саха фольк. Инчэҕэй ис таҥаһын илгэн баран, дьигиһийэ-дьигиһийэ кумахха харса суох сүүрэкэлии сырытта. Л. Попов
   Өксүү биир күн куолутунан оҕотун суруйар остуолун инчэҕэй таҥаһынан кылбаччы сотон, субу билигин да киирдэр, үлэлээбитинэн барар курдук оҥоро турбута. Н. Заболоцкай
3. Сииктээх, илийбит, сиигирбит (туох эмэ таһа, ньуура эрэ). ☉ Влажный, покрытый влагой (о поверхности чего-л.)
   Инчэҕэй кыыһы тымныы салгын биирдэ эпсэри ылан кэбистэ, быһыта хаарыйталаата. Л. Попов
   Хойуу ыар таммах кэлэн инчэҕэй ытыстарынан тааска эттиирэ, сып-сырдык уот сырдыргыы, өрө саҕылла сытарын курдук буолта. Н. Заболоцкай
   Инчэҕэй сирэйин саба туттубутунан, уулусса устун бастаан хааман истэ, онтон нүксүччү туттан сүүрэн барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Үөл, өссө куура илик (үксүгэр мас туһунан). ☉ Сырой, свежий, еще не засохший (преим. о срубленном дереве)
   Киэһэ бороҥуй буолуута оҕуһа токуруйуор диэри инчэҕэй маһы тиэйэн баран дьүккүтэн киирэр. В. Яковлев
   Аҕыс киһи инчэҕэй иирэ баалкынан дэлби ныһыйан кээспиттэрин кэннэ сарсыныгар: «Көр, ардах кэлээри гынна, дьарҕам ыалдьар», - диэччи киһи ньохчойон олордоҕо. Н. Павлов
5. аат суолт. Ууну оборбут, сииги иҥэрбит туох эмэ. ☉ Что-л. мокрое, впитавшее влагу
   Уота тиит мутукчатын баратан инчэҕэйигэр тиийэн намтаан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Бадараан, инчэҕэй ааҥнаата, Бачыыҥка, саппыкы «дьаҥнаата». Күннүк Уурастыырап
   Иһити бигээн, харбыалаан, туох эрэ инчэҕэй соҕуһу туппута, имэрийэн көрбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэт (ас укпакка) көр айах I. Инчэҕэй сырыт! түөлбэ., харыс т. - этэҥҥэ, өлүөр сырыт. ☉ Будь здоров! «Илистибэккэ айаннаа, инчэҕэй сырыт!» - диэн алгыы хаалла. «ХС». Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан - нэһиилэ, бэрт сорунан; тыыннаах эрэ. ☉ Кое-как, еле-еле (напр., справляться с чем-л.; соотв. едва сводя концы с концами (жить))
   Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
   Биһиги үһүөн инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сэрии ыар сылларын этэҥҥэ туораабыппыт. П. Аввакумов
   Сэрии сылларыгар Маайыс балтын Огдуустуун инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, муҥҥа-таҥҥа мускуллан, олороохтообуттар этэ. Н. Кондаков
   Сэттэлээх Миитээни кинилэр, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитэн, көрөн-харайан киһи-хара гыммыттара. НЕ ТАО. Инчэҕэй эттээх фольк. - киһи, тыыннаах киһи. ☉ Человек, живой человек (букв. с мокрым телом)
   Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста. А. Софронов
   Инчэҕэй эттээх тулуйуо суох ынырык ыарыыта бүтүн бэйэтин бүтүннүүтүн үүйэ ылла. Софр. Данилов
   Уонна дириҥник долгуйан Улуу иэйиинэн иҥиэттэн Инчэҕэй эттээҕи долгутар Ааттал тыллары мин этиэм. С. Данилов
   Таака уон түөрт оҕо төрөөбүтүттэн тутан хаалбыт инчэҕэй эттээҕэ диэн Нуоралдьымата эрэ этэ. Р. Кулаковскай