сыһ. Эмискэччи уонна күүстээхтик. ☉ Внезапно и сильно
Ол оннугар Кубулҕата-дьибилгэтэ Куллухайдык киирэн Куттаталаан ылар. Өксөкүлээх Өлөксөй

1) фольк. чудесное превращение, перевоплощение; 2) перен. хитрость, уловка; коварство; өстөөх кубулҕата уловка врага; 3) перен. притворство, каприз; непостоянство; оҕо кубулҕата детский каприз; ср. дьибилгэт .

куттаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Кубулҕата-дьибилгэтэ Кудуххайдык киирэн Куттаталаан ылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бар-хара тыаҕа Халааннаан тахсан, Хардаҥ эһэлэри халбарытан, Сур бөрөлөрү куттаталаан, Суоһар тайаҕы уолутан …… Улахан муора буолан дэбилийиэ. С. Зверев

көр дьибилгэт
Ураты дойдулартан Дэгиэ дугуй тыҥырахтаах Диэлийэн тиийэн кэлэн Дьибилгэни типпэтин диэн, Мохсоҕол кыылга моһуоннаах Модун көтөр ааллар Улуу куорат үрдүнэн Уһуура сылдьар буолар эбиттэр. Саха нар. ыр. III
Кыыс кэрэчээним, Туох хонноҕор хонуктаан Ханнык дьибилгэнигэр эрчиллэн Сылдьар эбит диэммин, Аптаах харахпынан Аан дойдутун анаарыппытым. С. Зверев

1. даҕ. Албын-көлдьүн үктэтиилээх; оҕуруктаах уонна мындыр (өй). ☉ Мошеннический, плутовской; хитрый, изворотливый (ум)
   Сипсики албаҕа өйүнэн бэйэтэ да сабаҕалыы санаабытын Булумдьу чуолкайдаан биэрдэ дии. Л. Попов
   Атын дьон албаҕа таптала Эн хааныҥ төлөнүн сойуппут. С. Данилов
2. аат суолт. Албыннаан-көлдьүннээн үктэтии, оҕуруктаах, мындыр өйүнэн сүүйүү, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство; подвох; достижение своей цели хитростью, изворотливостью ума
   Буор көмүһү, импэрийээллэри, араас кубулҕатынан-дьибилгэтинэн, албаҕа күүһүнэн, оҕурук үктэтиинэн, сороҕор суоһуран-куттаан туран, бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
   Арыыны итии быһаҕынан Аргыый быһан барбыттыы, Айаҕын албаҕатынан Аҕыныахтаан ылбахтыы, Сыыбырҕаата, сыыйбахтаата. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Кими, тугу эмэ киргэ бис, кирдээх гын. ☉ Загрязнить, запачкать, грязнить кого-что-л.
Бу оҕо саҥа ырбаахытын киртитэ охсубут. — Борохуоттар хара буруоларынан хочо күндэл унаарын киртитэллэр. Н. Габышев
[Саввин:] Дьиэни киртиппиттэр даҕаны. Киминэн эмэ ыраастаппыт киһи. С. Ефремов
△ Сыыһырт, кири-хоҕу мус. ☉ Мусорить, разводить грязь. Айылҕаҕа сынньана тахсааччылар бөхтөрүн хомуйбакка барааччылар, тыаны, хонууну киртитэллэр. Дэриэбинэҕэ күөлү үксүгэр кэтэх сүөһүлээх ыаллар киртитэллэр
2. көсп. Кими эмэ холуннар, хараарт, баһааҕырт, быртаҕырт. ☉ Очернять, порочить кого-л., осквернять что-л. [Даайыс:] Өссө кинини хараардан, киртитэн кэпсииллэрин барытын истэрэ буоллар, ордук буорайыа этэ. А. Софронов
Ити курдук холуннаран, Эдэр оҕону туох иһин, Иҥэн-хаһан тураҥҥын, Эн бу мэлдьи киртитэҕин. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын киртит көр аат I
[Ийэ сир] Эн кэрэ ааккын Киртитэ кэҕэрдэр Киибэстэри иһиттэхпинэ — Киҥимхааным алдьанар. Күннүк Уурастыырап
[Анньыһар Боотур:] Дуолан Хара, Килбиэннээх ааппын киртиттиҥ. И. Гоголев
Илиигин киртит көр илии. [Геллерт — хаайыылаахтарга:] Мин эһигинньиктэр аайы илиибин киртитиэ суохпун, …… үрдүкү сууттар дьаһалларын иһитиннэрэ кэллим. П. Филиппов
[Чокуурап:] Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. С. Ефремов
Килбиэннээх <маҥан> сирэйин киртит көр сирэй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам. Саха фольк. Дириҥ дьибилгэтинэн Кулан кубулҕатынан Килбиэннээх сирэйгин Киртитэ оонньуоҕа. П. Ойуунускай
Сирэйин киртит (хараарт) көр сирэй. Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Кимнээх буолан, Сиэхсити [Чоочону] ситэ үктээн, Сирэйгин киртитиэм баарай?! А. Софронов
Сир хамыыһыйатыгар Улаатыннары [киһи аата] талларымыахха, Хаартыһытынан сирэйин киртитэн, Ханна да сыһыарымыахха. С. Васильев

I
туохт., кэпс. Үллэ улаатан, култайан таҕыс (киһи, сүөһү иһин туһунан). ☉ Вспучиваться, вздуваться, надуваться (о животе)
Тууйаһыттан Алгыс, уулуу, Ымдаанын уймахтаата. Иһэ кудайан таҕыста, Бочугурас оҕотунуу. Р. Баҕатаайыскай
[Тума] ыанаары күүтэн турар кудайбыт истээх кырдьаҕас эбириэн ынахха синньин туһунан суосканы үҥүлүттэ. У. Нуолур
II
1. аат., фольк. Таҥара. ☉ Бог
Эһиги көрөр-харайар киһитэ суох, кудай илиитигэр хаалаҕыт. Эрилик Эристиин
Быһаарыыны кыргыз уонна алтаай тылларыттын булабыт: «аал-төлөн, …… кудай — таҥара». «ХС»
◊ Кудай дьаалы кубулҕаттаах <киһи> фольк. — эҥин араас албастаах, кубулҕаттаах-дьибилгэттээх. ☉ Обладающий волшебной силой, способностью превращаться в кого-что-л., оборотень
«От-татай, дьэ, оҕолор! Араан албастаах, кудай дьаалы кубулҕаттаах киһини түбэспиппин ньии!» — дии санаата. ПЭК ОНЛЯ I
Үс үлүскэннээх аан дойдуларын Кулугутун хамнатар Кудай дьаалы кубулҕаттаах …… [үөскээтэҕинэ, буойуллуох тустаах]. П. Ойуунускай. Кудай кубулҕат фольк. — эҥин араас кубулҕат, албас арааһа. ☉ Разнообразные уловки, хитрости. Күөкэт баай тойон …… Айталын Куону араан албаһынан, кудай кубулҕатынан, чиэрбэ дьибилгэтинэн уоран илдьэ олорор. ПЭК ОНЛЯ I
Тоҕус уон тоҕус Кудай кубулҕаттарын Куудьуйан ылан, Буор куппутун буҕатытыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. тюрк. худай, худаа ‘бог’ < худаай ‘бог’

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I

1. даҕ.
2. Түгэх өттө аллара ыраахха диэри тиийэр, аллара иһирдьэ киирэр. ☉ Имеющий большую глубину, глубокий
   Дириҥ күөл. Дириҥ хаспах. Бандьыыттар өрүс дириҥ көҥүһүнэн тахсар айан суолунан тоһуйбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Түгэҕэ көстүбэт дириҥ хороон айаҕа кыра соҕус кырыалааҕа. Эрилик Эристиин
   Бу хотун үрэх дириҥ чүөмпэтин түгэҕэр, күный сардаҥата тиийбэт дириҥэр …… ыас хара баҕа үөскүүр үһү. Н. Павлов
   △ Бэйэтигэр ханыылыы предметтэргэ холоотоххо ордук иһирдьэ киирбит, тимирчи түгэхтээх. ☉ Имеющий значительную глубину по сравнению с другими подобными предметами, глубокий
   Дириҥ тэриэлкэ. Быыкаа дэхси сүүһүгэр дириҥ курбуулар түһэн ааһаллар. Л. Попов
   Дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн уу кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
3. Сиргэ эбэтэр туох эмэ иһигэр ыраахха диэри киирэр. ☉ Находящийся далеко от поверхности, проникающий на значительную глубину, глубокий
   Дириҥ силистээх мас. Дириҥ баас. Сир дириҥ киппэ түгэҕиттэн Мин маннык нүһэр саҥаны иһиттим. С. Данилов
   Мохсоҕол дириҥ хаары иһинэн тэлэн, кинини [бөрөнү] ойоҕолуу сүүрбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Иһирдьэттэн, ис түгэҕиттэн тахсар (тыыныы, ынчык о. д. а. тустарынан). ☉ Исходящий из глубины, глубокий (о дыхании, вздохах)
   Туох эрэ дириҥ ынчык курдук тыастар иһиллэллэр. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор, дириҥ баҕайытык үөһэ тыынан баран өр түннүгү одуулаан турда. Эрилик Эристиин
   Үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕиттэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
5. Харах дала ылбат киэҥ, куйаар. ☉ Уходящий вдаль, не имеющий видимого предела, глубокий (о небе)
   Түгэҕэ биллибэт дириҥ халлаан күөх ыстаал куйаҕа кытара, сандаара кыыһар. А. Бэрияк
   Оо, Улуу Куосумас! Иилиир сиксиккинэн эргийтэлиэх, Дириҥҥинэн-үрдүккүнэн тэлэһийтэлиэх. П. Тулааһынап
6. көсп. Тугу эмэ ыраахтан эргитэ аҕалан, төрдүттэн түөрэ өйдүүр, көрөр, быһаарар. ☉ Глубоко проникающий в суть чего-л., глубоко мыслящий, основательный, глубокий
   Эрэйдээх-буруйдаах киһи санаата дириҥ, киэҥ буолааччы (өс хоһ.). Өндөрөй оҕонньор дириҥ санаалаах, кини, ити Баһылай Киппээнэп курдук, көтө-көтө түспэт киһи. П. Ойуунускай
   Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
   △ Олохтоохтук, үчүгэйдик толкуйдаммыт. ☉ Значительный, фундаментальный, всесторонний, хорошо продуманный, глубокий
   Кини билигин дириҥ былааны төгүрүччү сыаналаабыта үстүөрт хонно. П. Ойуунускай
   Дириҥ хабааннаах научнай үлэ ааптара. Н. Лугинов. «Дьыл кэлиитин ырыата», «Сут дьыл» туһунан тойук дириҥ ис хоһоонноохтор. Саха фольк.
7. көсп. Ис сүрэхтэн тахсар, киһиэхэ ордук күүстээхтик тиийэр, ордук истиҥ иэйиилээх. ☉ Обладающий глубиной, сердечный, исходящий от души, задушевный, сильный (о чувстве, состоянии)
   Дириҥ таптал. Дириҥ махтал. Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Ис сүрэхтэн дириҥ таптала, дириҥ санаата суох быстах быһыы кыыс оҕону, сирэйин уот харааччы салыырын курдук, куттуохтаах», - дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
   Быстах өстөһүүнү дириҥ доҕордоһуу кыайар. Амма Аччыгыйа
8. көсп. Киһи санаатыгар ордук ыарахан, ыар. ☉ Проникнутый печалью, тяжелый, скорбный, глубокий
   Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
   Лоокуут Ньургуһун өлүөҕүттэн ыла өссө дириҥ ыар санааҕа ылларбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
9. көсп. Туох эмэ төрүт өттүгэр тиийэр, төрүт өттүн хабар. ☉ Глубоко коренящийся, достигший полноты своего проявления, глубокий
   Дириҥ мөккүөр. Дириҥ кириисис. «Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», - диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
   [А.В. Косарев аатынан саахта кэлэктиибэ] Алдан кыһыл көмүһүн бырамыысыланнаһын дириҥ тохтууттан таһаарарга …… быһаарыылаах күүс буолбута. «ЭК»
10. көсп. Ким да билбэтин курдук кичэйиллэр, бобуулаах. ☉ Недоступный, тщательно скрываемый, глубокий
    Кулуба күтүөтү сирбит төрүөтүн дириҥ кистэлэҥ сураҕа букатын хойут биллибит. Амма Аччыгыйа
    Ол дириҥ кистэлэҥ кылааты Уонунан мөлүйүөн сыл анараатыгар Ийэ буор сир барахсан …… Дойду үрдүнэн ыспыт эбит. С. Зверев
11. аат суолт.
12. Туох эмэ үөһээ өттүттэн аллара түгэҕэр диэри тиийэр кэриҥэ, уһуна. ☉ Расстояние от края, поверхности чего-л. до дна, глубина
    Сиэмэни көмүү дириҥэ сүнньүнэн сир сиигиттэн уонна састаабыттан тутулуктаах. ХКА
    [Айанньыттар көлүйэни] аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтилэр. Дириҥэ биэс-алта миэтэрэ. «ХС»
13. Туох эмэ түгэҕэ, аллара ыраахха сытар өттө. ☉ Дно водоема, большого углубления, глубь, глубина
    Балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар (өс хоһ.). Антон …… ханна эрэ сир түгэҕэр бэрт дириҥтэн, ким эрэ хаһыытыырын дуу, ытыырын дуу иһиттэ. Т. Сметанин
    [Ат] эмпэрэ аннынааҕы дириҥҥэ мөхсүбүтэ уонна уу анныгар тыынын былдьаспыта. Л. Попов
    △ Уу кытылыттан, кытыытыттан иһирдьэ баар, тэйиччи ыраах өттө. ☉ Пространство какого-л. водоема, расположенное на большом расстоянии от поверхности, берега, глубина
    Сөтүөлүүргүтүгэр дириҥҥэ киирбэккит. Инньэ гынан киһиргээн Клим дириҥҥэ киирбит. Суорун Омоллоон
14. көсп. Туох эмэ түгэх ис дьиҥэ, төрдө-төбөтө. ☉ Суть чего-л., глубина
    [Г. Григорян Саха сиригэр хаалбыта] мин санаабар, кини ырааҕы, дириҥи көрөр киһи буолан, маны оҥордо. Суорун Омоллоон
    Уолаттар бүгүҥҥү мөккүөрдэрэ Миша: «Киһи …… киһи дьикти даҕаны!» - диэн, дириҥи толкуйдаабыт бөлөһүөктүү, саҥа аллайбытыттан саҕаланна. Н. Лугинов
    ♦ Дириҥ харахтаах (хараҕа дириҥ) - кыраҕа астыммат, ордук элбэҕи эрэйэр, ордук иҥсэлээх. ☉ Не удовлетворяющийся малым, падкий на что-л., жадный
    Байар киһи хараҕа дириҥ (өс хоһ.). Күһүнүгэр Константин Пиронсков диэн бэрт дириҥ харахтаах киһи бириинчиктээн быалаабыта - сэттэ уон алта сэнтиниэр от буолбут сурахтааҕа. Ф. Софронов
    ◊ Дириҥ (чөҥөрө) далай - дириҥ уу, чүөмпэ. ☉ Глубокий водоем, омут
    Уол оҕо барахсан долгуннаах дириҥ далай үөһүнэн туос тыынан элээрдэн иһэр. И. Гоголев
    [Чупчуруйдаан Чурумчукуну] Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй. Улуу кулуһуҥҥа да умайбат, дириҥ далайга да тимирбэт Дьоллоох олох туругурбута. Саха фольк. Дириҥ далай түһүлгэ үрд. - элбэх дьонноох-сэргэлээх, дэлэй астаах-үөллээх түһүлгэ (хол., ыһыахха). ☉ Место, обширное поле, где проводится богатое и торжественное угощение с приглашением многочисленных гостей, многолюдный пир (напр., на национальном празднике лета - Ысыах)
    Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэтэ тэрийээр. П. Ойуунускай. Бу аан ийэ дойдум …… Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Дириҥ далай түһүлгэлээх эбит. Саха фольк. Дириҥ дойду дьилбинэ (дьирбинэ, дьиккэрэ, дьибилгэтэ) фольк., миф. - Аллараа дойду түөкүнэ. ☉ Оборотень Нижнего, подземного мира, обиталища злых духов
    Дириҥ дойду дьилбиннээхтэрин кытта тилэх тэпсэн, анараа дойду албыннарын кытта аат былдьаһан, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан, орой охсуһан [олордохпут буоллун]. П. Ойуунускай. Дириҥ дойду дьилбинин, хаһааҥҥыттан бииргэ холборуспут киһитин кытта арахсыбакка сырыттаҕай да, оҕоккобут? Саха фольк.
    тюрк. тэриҥ