несов. тардыалаа, тартар; у него дёргается веко кини халтаһата тардыалыыр; дёргаться всем телом тартаран дьигиргээ.

дьигиргээ диэнтэн холб. туһ. Арай сүдү эрэлинэн, Саҥата суох дьигиргэһэн Ойууннарын одуулууллар. В. Лебедев (тылб.)
Джамиля саннылара дьигиргэһэллэрэ көстүбүтэ. Ч. Айтматов (тылб.)

дьүһ. туохт. Куттанан эмискэ төбөҕүн ньыхаччы тутун, дьигиргээ. ☉ Пугливо вздрагивать, дергаться, втягивая голову в плечи
Дьаакып кирик-хорук гынан, тырыпыай ойон кэлэн ылла. Суорун Омоллоон
[Мөрүөн] оччо сэрэммэт, кирик-хорук гыммат. Д. Таас
Туохтан эрэ куттанан, кирикхорук гыммыт киһи бэркэ сэрэнэн-сэрэнэн киирдэ. Р. Кулаковскай

1. даҕ. Кыраттан да куттанар, соһуйар идэлээх. ☉ Боязливый, пугливый
   Киһи кырыйдаҕына соһумтаҕайа бэргиир баҕайыта дуу? Эмээхситтэр ол иһин өмүрэн ууга-уокка түһэн эрдэхтэрэ. Софр. Данилов. Оҕом соһумтаҕай буолан хаалла. Куруук дьигиргиир идэлэннэ… И. Гоголев
   Соһумтаҕай муҥнаах буолан өмүрүмтүө үгэстээх. А. Бэрияк
2. аат суолт. Быччархайдьыт ыарыы (моой быччархайдарын иһиитэ). ☉ Воспаление лимфатических узлов
   Соһумтаҕай буолбут. Соһумтаҕай ыарыы буолбут. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Кытаата чиккэччи уун, тыйыһыр (хол., быаны этэргэ). ☉ Натягиваться до предела (напр., о струне, верёвке)
Сыыйыы ыстаал утахтар лыҥкынаһа тыҥыыллар. П. Тобуруокап
Мас эрдиилэр хамсаан сардырсурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиккэйдэ. И. Находкин
[Ыт] тыҥаабыт кутуруга субуллан баран, саамай төбөтө эрэ дьигиргиир. Л. Толстой (тылб.)
△ Кытаата тыылын, күүр. ☉ Напрягаться, становиться упругим
[Маня] субу төлө биэрэн күлээри, этэ-сиинэ тыҥаан, эрчимнээх үлүгэрдик дьигис гыныахча буолар. Н. Заболоцкай
Кинээс сирэйэ үрбүт хабахтыы тыҥаата, төгүрүйэргэ дылы гынна. Тулхадыйбат д. «Бэйэм эрэ суруйбутум диэтиҥ дуо?» — оҕонньор куолаһа тыҥаата. С. Дадаскинов
2. көсп. Сытыырхай, күүркэй (хол., дьон сыһыаннаһыытын этэргэ). ☉ Становиться напряжённым (об отношениях), обостряться, накаляться (напр., об обстановке)
Тас эйгэ хайдах даҕаны үллэнбаллан ытыллыбытын, тыҥаабытын иһин Кирилл Маркович ымыттыбат, онуоха бас бэриммэт. Н. Лугинов
Бу икки ыал сыһыаннаһыыта улам тыҥаан барар. Н. Тобуруокап
ср. алт. тыҥы ‘укрепляться, окрепнуть’, кирг. чыҥа ‘укреплять’, тыҥ ‘оправиться, окрепнуть’

туохт.
1. Төгүрүк, мээчик курдук быһыылаах буолан көһүн; оннук быһыылаах курдук хамсаа, хамсан. ☉ Быть, казаться круглым, округлым; двигаться плавно, быстро, как бы катясь, катиться
[Парамонов] ыалдьытын хонноҕун анныттан ылан, сыста түһэн, төкүнүйэн истэ. «ХС»
[Ыт оҕото] чочумча биир сиргэ турбахтаат, ыҥырбыт киһиэхэ сүүрэн төкүнүйэр. «ХС»
Күөх хонуу устун күн уотугар быһа сиэппит араҕастыҥы таҥастаах киһи сүүрэн төкүнүйэрэ көстөр. В. Быков (тылб.)
2. Бэйэҥ тула эргичийэн сыҕарый, үҥкүрүй (туох эмэ төгүрүк, төкүнүк быһыылаах туһунан). ☉ Двигаться по какой-л. поверхности, вращаясь, катиться (о чём-л. круглом, округлом)
Сөдүөччүйэ охсулларыгар мүччү тутан кэбиспит сиидэтэ төкүнүйэн тиийэн дүлүҥ олох маска өйөнөн турар. Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Тиэйиилээх сыарҕаттан төгүрүк килиэп, ол кэнниттэн лоскуй сыа төкүнүйэн түһэннэр, саллаат суумкатын иһигэр киирэн хааллылар. ПНО
3. Үөһээттэн сууллан эбэтэр туох эмэ иҥнэри устун эргийэ, үҥкүрүйэ тур (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Катиться кубарем
Балаҕан үрдүттэн …… ыт төкүнүйэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинээс, өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
[Чубуку] таас устун сүүрэн иһэн, тас иэнинэн барда уонна аллара диэки төкүнүйэн түһэн иһэн, төбөтүн өрө чолос гыннаран сытыы токур муостарынан долбуур таастан хатааһынна. Т. Сметанин
△ Сытан эрэ туора-маары эргичий-урбачый, күөлэһиҥнээ, үҥкүрүҥнээ (ыарыыланан эбэтэр мэниктээн). ☉ Переваливаться с боку на бок, кататься (от боли или играя)
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым. П. Тулааһынап
Байбааскы атыгыраан сытар муостаҕа төкүнүйэтөкүнүйэ барда, ытаары гына-гына, куттанан сымыһаҕын быһа ытыран, сыҥырҕаан икки санна дьигиргии сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [куобахчаан] үөрүүтүттэн ойуоккалаан, төкүнүйэн ылыталыыр. «ХС»
♦ Төкүнүйэн кэбис кэпс. — эппит тылгын уларыт, эрэннэрэн баран аккаастаан кэбис. ☉ Изменить своему слову, нарушить обещание. Табаарыһым ааттаах киһи көмөлөһүөх буолан баран, кэлин төкүнүйэн кэбистэ
ср. каракалп. дөҥгелениу ‘катиться’

I
туохт.
1. Сытыы биилээҕинэн тугу эмэ (хол., сарыыны) устатынан хайыт, тыыр. ☉ Резать, разрезать что-л. (напр., замшу) чем-л. острым вдоль
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Эмээхсин …… лөкөй тайах уорҕатын тириитин тэлэн …… бөҕө-таҕа гына сулар оҥорон бэлэмниир. ФГЕ СТС. Инчэҕэй, намчы иирэ талаҕы умнаһын ортотунан хайа тэлэн баран быһах ончоҕунан сыһыары сыыйа тардан быа курдук имигэс буолуор дылы имитэллэр. АЭА ТЫС
△ Тугу эмэ силэйэн, икки аҥыы хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Идти, двигаться вперёд, рассекая, прорезая что-л. «Победа» теплоход иннин диэки дьулустар дьулуһан, муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Мин түөһүм чиҥ баҕайы салгыны тоҕо тэлэн истэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Суолла таһаар; солоо. ☉ Прокладывать дорогу
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Бэлэм хайыһар суолунан, дьон сылыктаан тэлбит суолунан, адьас дьигиргээн да көрбөккө түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Туотук хаар түһэрин кытта Көөҥүрэ үрэх куулатынан хайыһар суолун тэлбитэ. И. Федосеев
△ Оту хотуурунан охсон тэлиини оҥор. ☉ Делать прокос (на сенокосе)
«Дьэ манан киирэн тэлэн барыах, ол көстөр хахыйахха диэри», — Пуд Ильич миэхэ тахсар сирбин ыйан биэрэр. Далан
Маҥнайгы оҕобун Маҥнай көтөҕөрүм тэҥэ долгуйа Маҥнайгы хотуур суолун тэлэрим. И. Гоголев
Кинилэр хас биирдиилэрэ бу артыал ходуһатыгар бастакы тэлиини тэлэн, бастыҥ охсооччу аатын ылар баҕалаах этилэр. А. Бэрияк
3. көсп. Тугу эмэ хайа көтөн үүнэн таҕыс (хол., тииһи, үнүгэһи этэргэ). ☉ Прорезываться (о растущих зубах); прорастать (напр., о почках растений)
Кэҕэ кыыл кэпсиир, Кэрэ өтөн үөтэр, Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир, Кэрэ сэбирдэх тэлэн Киэлитин киэргэтэр. С. Зверев
Саҥа тэлэн эрэр мутукча сыта минньигэс даҕаны. А. Сыромятникова
От-мас эмискэ тэлэ тэбэн, көҕөрбүт, сууммут-тарааммыт курдуга. И. Федосеев
♦ Эрэйи эҥээринэн тэлэн, муҥу муннунан тыыран көр муҥ I
Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан ортотунан курданан, уһугунан дугунан сылдьарын усталаах туоратыгар, оччоттон-баччаҕа диэри эрэй бөҕөнү эҥээринэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан
«Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
II
аат. Туохха эмэ (хол., сыарҕаҕа, тыыга, дьиэ аанын иннигэр) тэлгэх мас. ☉ Стлань, подстилочные доски (напр., на санях, в лодке, у входа в дом)
[Оппоос] араас тэрилин тыытыгар ууран, бэркэ оҥостон тэлигэр олорон, үрэҕи туһулаан эрдибитинэн барда. В. Тарабукин
Адарай үрдүнэн сыарҕаҕа туора тэлгэнэр тэл мастар титириктэн хаптаҕай гына суоруллан …… бэлэмнэнэллэр. АНП ССХТ
Муоста тэл маһа киһи атаҕын анныгар көстүбэккэ сытан эргичиҥниирэ. А. Гайдар (тылб.)
ср. др.-тюрк. тил ‘разрезать на узкие полоски’, тел ‘пробивать’, каракалп. тилиу, уйг. тилмак ‘нарезать, разрезать’