1. көр дьилбин. Тэгил дойду дьирбиннээҕэ Дойдубутун долгутта. П. Ядрихинскай
   Илиэһэй дьирбинэ Иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийдэ, өттүгүн охсунна. Саха фольк. Түптүр үтүгэн бэттэрэ Дириҥ дойду дьирбиннэрэ Дьэбилгэннээх дьэбин харахтарынан Дьэбидиччи көрөн бараннар, хайҕаатахтара [буоллулар]. П. Ойуунускай
2. үөхс. Чэпчэки майгылаах дьахтары үөҕэр тыл. ☉ Ругательство в адрес женщины легкого поведения
   Титирик дьиэлээх дьирбин кыыс баар үһү (тааб.: кэкэбука (эриэн чыычаах)). Дьирим тиийбэт дьирбинэ буоллаҕай! ПЭК СЯЯ

туохт.
1. поэт. Күүстээхтик, далааһыннаахтык дьай. ☉ Действовать, осуществляться с силой, с размахом
Эн [муустаах муора] үгүс үйэлэр тухары Икки атаҕы утары Атааннастаргын даҕаны Тибиинэн дьиэһийэр Тиксии биэрэккэр Дьиктилээх дьиэлэр Тиһиллэн эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Уол эмиэ, сүрэҕэ эппэйэн: - Үлэһит уолабын! - диэн этэр... Ол саҥа этиҥнии дьиэһийэн, Үөс хара барыгы үрэйэр. Эллэй
Ардах тымныы тыала дьиэһийэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. фольк. Үөһэттэн сааллан түһэн буулаа, ааҥнаа. ☉ Нагрянув сверху, досаждать, преследовать
Онуоха Дьырыбына Дьырылыатта, Оһоллоох-боһоллоох Охсуһуум суола Оһо илик эбит буоллаҕа, Бу ааһар былыт албаһа, Чиччик былыт дьилбинэ Ситэн сиэри дьиэһийдэҕэ, Садаҕалаһаары саараатаҕа - дии санаата. П. Ядрихинскай
Чэйи, хотуой! Сип-сибилигин дьиэһийэммин, Иэннээх тириигин илдьи таһыйаммын Ийэлээх-аҕаҕар эппэтэх Элэ-была тылгын Энэлгэн эрэ эҥэрдээммин Этитэиэтэ оонньоотоҕум!!! П. Ядрихинскай
♦ Этэ дьиэһий поэт. - үөһэттэн сааллан, дьааһыйан, эҥсиллэн иһилин (киһи саҥатын туһунан). ☉ Далеко отдаваться эхом, обрушиваться на кого-л. громоподобно (о человеческом голосе)
Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Идэмэр Кустуктай обургу Илин арҕаа халлаан Икки ардынан иэхэйдээнчуохайдаан, Иирэн-битийэн, Этэ дьиэһийэн Эрэр аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биллим суруйуу ыараханын, Тыл көстүбэт кыһыытын; Ыары көрсөн, ытыктаатым Литературам аҕаларын - Эҥсэн түһэр санааларын, Этэ дьиэһийэр тылларын. Р. Баҕатаайыскай. Эн этэ дьиэһийэр тылыҥ Илбистээх сатата Билигин да мин санаабын Сытыы тыалынан кынаттыыр. Доҕордоһуу т.

1. даҕ.
2. Түгэх өттө аллара ыраахха диэри тиийэр, аллара иһирдьэ киирэр. ☉ Имеющий большую глубину, глубокий
   Дириҥ күөл. Дириҥ хаспах. Бандьыыттар өрүс дириҥ көҥүһүнэн тахсар айан суолунан тоһуйбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Түгэҕэ көстүбэт дириҥ хороон айаҕа кыра соҕус кырыалааҕа. Эрилик Эристиин
   Бу хотун үрэх дириҥ чүөмпэтин түгэҕэр, күный сардаҥата тиийбэт дириҥэр …… ыас хара баҕа үөскүүр үһү. Н. Павлов
   △ Бэйэтигэр ханыылыы предметтэргэ холоотоххо ордук иһирдьэ киирбит, тимирчи түгэхтээх. ☉ Имеющий значительную глубину по сравнению с другими подобными предметами, глубокий
   Дириҥ тэриэлкэ. Быыкаа дэхси сүүһүгэр дириҥ курбуулар түһэн ааһаллар. Л. Попов
   Дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн уу кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
3. Сиргэ эбэтэр туох эмэ иһигэр ыраахха диэри киирэр. ☉ Находящийся далеко от поверхности, проникающий на значительную глубину, глубокий
   Дириҥ силистээх мас. Дириҥ баас. Сир дириҥ киппэ түгэҕиттэн Мин маннык нүһэр саҥаны иһиттим. С. Данилов
   Мохсоҕол дириҥ хаары иһинэн тэлэн, кинини [бөрөнү] ойоҕолуу сүүрбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Иһирдьэттэн, ис түгэҕиттэн тахсар (тыыныы, ынчык о. д. а. тустарынан). ☉ Исходящий из глубины, глубокий (о дыхании, вздохах)
   Туох эрэ дириҥ ынчык курдук тыастар иһиллэллэр. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор, дириҥ баҕайытык үөһэ тыынан баран өр түннүгү одуулаан турда. Эрилик Эристиин
   Үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕиттэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
5. Харах дала ылбат киэҥ, куйаар. ☉ Уходящий вдаль, не имеющий видимого предела, глубокий (о небе)
   Түгэҕэ биллибэт дириҥ халлаан күөх ыстаал куйаҕа кытара, сандаара кыыһар. А. Бэрияк
   Оо, Улуу Куосумас! Иилиир сиксиккинэн эргийтэлиэх, Дириҥҥинэн-үрдүккүнэн тэлэһийтэлиэх. П. Тулааһынап
6. көсп. Тугу эмэ ыраахтан эргитэ аҕалан, төрдүттэн түөрэ өйдүүр, көрөр, быһаарар. ☉ Глубоко проникающий в суть чего-л., глубоко мыслящий, основательный, глубокий
   Эрэйдээх-буруйдаах киһи санаата дириҥ, киэҥ буолааччы (өс хоһ.). Өндөрөй оҕонньор дириҥ санаалаах, кини, ити Баһылай Киппээнэп курдук, көтө-көтө түспэт киһи. П. Ойуунускай
   Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
   △ Олохтоохтук, үчүгэйдик толкуйдаммыт. ☉ Значительный, фундаментальный, всесторонний, хорошо продуманный, глубокий
   Кини билигин дириҥ былааны төгүрүччү сыаналаабыта үстүөрт хонно. П. Ойуунускай
   Дириҥ хабааннаах научнай үлэ ааптара. Н. Лугинов. «Дьыл кэлиитин ырыата», «Сут дьыл» туһунан тойук дириҥ ис хоһоонноохтор. Саха фольк.
7. көсп. Ис сүрэхтэн тахсар, киһиэхэ ордук күүстээхтик тиийэр, ордук истиҥ иэйиилээх. ☉ Обладающий глубиной, сердечный, исходящий от души, задушевный, сильный (о чувстве, состоянии)
   Дириҥ таптал. Дириҥ махтал. Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Ис сүрэхтэн дириҥ таптала, дириҥ санаата суох быстах быһыы кыыс оҕону, сирэйин уот харааччы салыырын курдук, куттуохтаах», - дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
   Быстах өстөһүүнү дириҥ доҕордоһуу кыайар. Амма Аччыгыйа
8. көсп. Киһи санаатыгар ордук ыарахан, ыар. ☉ Проникнутый печалью, тяжелый, скорбный, глубокий
   Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
   Лоокуут Ньургуһун өлүөҕүттэн ыла өссө дириҥ ыар санааҕа ылларбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
9. көсп. Туох эмэ төрүт өттүгэр тиийэр, төрүт өттүн хабар. ☉ Глубоко коренящийся, достигший полноты своего проявления, глубокий
   Дириҥ мөккүөр. Дириҥ кириисис. «Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», - диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
   [А.В. Косарев аатынан саахта кэлэктиибэ] Алдан кыһыл көмүһүн бырамыысыланнаһын дириҥ тохтууттан таһаарарга …… быһаарыылаах күүс буолбута. «ЭК»
10. көсп. Ким да билбэтин курдук кичэйиллэр, бобуулаах. ☉ Недоступный, тщательно скрываемый, глубокий
    Кулуба күтүөтү сирбит төрүөтүн дириҥ кистэлэҥ сураҕа букатын хойут биллибит. Амма Аччыгыйа
    Ол дириҥ кистэлэҥ кылааты Уонунан мөлүйүөн сыл анараатыгар Ийэ буор сир барахсан …… Дойду үрдүнэн ыспыт эбит. С. Зверев
11. аат суолт.
12. Туох эмэ үөһээ өттүттэн аллара түгэҕэр диэри тиийэр кэриҥэ, уһуна. ☉ Расстояние от края, поверхности чего-л. до дна, глубина
    Сиэмэни көмүү дириҥэ сүнньүнэн сир сиигиттэн уонна састаабыттан тутулуктаах. ХКА
    [Айанньыттар көлүйэни] аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтилэр. Дириҥэ биэс-алта миэтэрэ. «ХС»
13. Туох эмэ түгэҕэ, аллара ыраахха сытар өттө. ☉ Дно водоема, большого углубления, глубь, глубина
    Балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар (өс хоһ.). Антон …… ханна эрэ сир түгэҕэр бэрт дириҥтэн, ким эрэ хаһыытыырын дуу, ытыырын дуу иһиттэ. Т. Сметанин
    [Ат] эмпэрэ аннынааҕы дириҥҥэ мөхсүбүтэ уонна уу анныгар тыынын былдьаспыта. Л. Попов
    △ Уу кытылыттан, кытыытыттан иһирдьэ баар, тэйиччи ыраах өттө. ☉ Пространство какого-л. водоема, расположенное на большом расстоянии от поверхности, берега, глубина
    Сөтүөлүүргүтүгэр дириҥҥэ киирбэккит. Инньэ гынан киһиргээн Клим дириҥҥэ киирбит. Суорун Омоллоон
14. көсп. Туох эмэ түгэх ис дьиҥэ, төрдө-төбөтө. ☉ Суть чего-л., глубина
    [Г. Григорян Саха сиригэр хаалбыта] мин санаабар, кини ырааҕы, дириҥи көрөр киһи буолан, маны оҥордо. Суорун Омоллоон
    Уолаттар бүгүҥҥү мөккүөрдэрэ Миша: «Киһи …… киһи дьикти даҕаны!» - диэн, дириҥи толкуйдаабыт бөлөһүөктүү, саҥа аллайбытыттан саҕаланна. Н. Лугинов
    ♦ Дириҥ харахтаах (хараҕа дириҥ) - кыраҕа астыммат, ордук элбэҕи эрэйэр, ордук иҥсэлээх. ☉ Не удовлетворяющийся малым, падкий на что-л., жадный
    Байар киһи хараҕа дириҥ (өс хоһ.). Күһүнүгэр Константин Пиронсков диэн бэрт дириҥ харахтаах киһи бириинчиктээн быалаабыта - сэттэ уон алта сэнтиниэр от буолбут сурахтааҕа. Ф. Софронов
    ◊ Дириҥ (чөҥөрө) далай - дириҥ уу, чүөмпэ. ☉ Глубокий водоем, омут
    Уол оҕо барахсан долгуннаах дириҥ далай үөһүнэн туос тыынан элээрдэн иһэр. И. Гоголев
    [Чупчуруйдаан Чурумчукуну] Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй. Улуу кулуһуҥҥа да умайбат, дириҥ далайга да тимирбэт Дьоллоох олох туругурбута. Саха фольк. Дириҥ далай түһүлгэ үрд. - элбэх дьонноох-сэргэлээх, дэлэй астаах-үөллээх түһүлгэ (хол., ыһыахха). ☉ Место, обширное поле, где проводится богатое и торжественное угощение с приглашением многочисленных гостей, многолюдный пир (напр., на национальном празднике лета - Ысыах)
    Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэтэ тэрийээр. П. Ойуунускай. Бу аан ийэ дойдум …… Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Дириҥ далай түһүлгэлээх эбит. Саха фольк. Дириҥ дойду дьилбинэ (дьирбинэ, дьиккэрэ, дьибилгэтэ) фольк., миф. - Аллараа дойду түөкүнэ. ☉ Оборотень Нижнего, подземного мира, обиталища злых духов
    Дириҥ дойду дьилбиннээхтэрин кытта тилэх тэпсэн, анараа дойду албыннарын кытта аат былдьаһан, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан, орой охсуһан [олордохпут буоллун]. П. Ойуунускай. Дириҥ дойду дьилбинин, хаһааҥҥыттан бииргэ холборуспут киһитин кытта арахсыбакка сырыттаҕай да, оҕоккобут? Саха фольк.
    тюрк. тэриҥ