туохт. «Иэхэй-чуохай» дии-диигин үөрүүгүн-көтүүгүн, сөҕүүгүн-махтайыыгын биллэр. ☉ Выражать восторг, бурную радость, восхищение возгласом «иэхэй-чуохай»
Илин-арҕаа халлаан Икки ардынан иэхэйдээн-чуохайдаан, Иирэн-битийэн, этэ дьиэһийэн Эрэр ахан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хайҕахтаах хара быарын, үллэр бүөрүн, сиһин үөһүн …… логлу харбаан ылан иэхэйдээн-чуохайдаан, иирэ дьиэһийэн, этэн-тыынан, тус хоту халлаан чупчурҕаннаах бэлэһин диэки …… супту көтөн суубурҕата турбута үһү. Күннүк Уурастыырап

кичэллээхтик 1 диэн курдук
Сири таптааһын кимтэн да кигээһинэ суох, бэйэтэ даҕаны олус кичэмэтик кистэнэ, саһа сылдьар буолуохтаах. С. Федотов
Хайалар билбиттэрин-көрбүттэрин кичэмэтик кистээн, дьиппиэрэ чиҥээн, дьиэһийэ турдахтара. «ХС»

1. ол I диэнтэн сыһ. түһүк. Онуоха диэри
   □ Кини бэйэтин дьыалатын онуоха дылы оҥорон бүтэриэ. Эрилик Эристиин
2. Ол бириэмэҕэ. ☉ В то время, тогда
   Эн миигин быыһыах-абырыах буолбутуҥ, онуоха мин эйигин эрэммитимитэҕэйбитим. ПЭК СЯЯ
   Ол бу эн эппит тылыҥ иччитэ иккилээх оҕо саҕа дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийбитэ. Онуоха сүрэҕим хамсаан кэбиһэн туох да ыйытыыта суох түспүтүм. Ньургун Боотур

туохт. Кимтэн эмэ өһү ситис, кимиэхэ эмэ өстөнөр, өһү ситиһэр санаалан. ☉ Мстить кому-л., питать мстительную злобу к кому-л.
Ол курдук Бэрт Хара көнө, кэнэн, өһүөмньүлүүрүн билбэт киһи эбит. Саха фольк. Сиэри дьиэһийэр, Аһаары ахталыйар, Өлөрөөрү өһүөмньүлүүр буоллаххына, Дуолан күүскүн тоһутан, Сордоох хааҥҥын тоҕон, Суорга собулҕалатыам! П. Ядрихинскай

иэнигий диэнтэн дьаһ
туһ. Хараҥа дьайдарын Иэримэ дьиэм дьоллоох тусаһатыгар Иэнигитэ оонньоон, иҥэрэр буолаайаҕыт, Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдиир-киртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
Сылайаммын, санаам түһэн, Сытан да хааллахпына, Сылаас иэйии иэнигитэн Ойутан туруорара. С. Тарасов
Мин этэр тылым Иччилээх эгэлгэтэ Көмүс чыычаах буолан Көтө-дайан тиийэн, Икки кулгааҕыҥ кулукутугар Илэ дьиэһийэн Иһиллэ оҕустун, иэнигитэ кэпсээтин! П. Ядрихинскай
Хотугу амарах күн итии сыралларынан Ийэ сири иэнигитэ сыдьаайа тыгар. «ЭК»

алтан килэди —килэйэн көстөр алтан. ☉ Блестящий медной гладью
Алтан килэди сэргэҕэ атын аҕалан баайан кэбистэ. — Аҕыс кырыылаах алтан килэди хаһаа …… күөрчэхтии ытылла турара буолуо. П. Ядрихинскай; киэҥ килэди — килэйэн көстөр киэҥ. ☉ Блестящая широкая гладь (дороги)
Киэҥ килэди суолунан айаннатан истилэр. — Киэҥ килэди да аартыгар Мин кынаттаах атым Туйаҕын төгүрүк суола көстөр. И. Гоголев; таас килэди — килэйэн көстөр таас. ☉ Блестящая гладкая поверхность из камня или стекла
Таас килэди киһи килэс гына түстэ. — Бүтүннүү таас килэди таҥастаах …… Уол оҕо урсуннааҕа Дибилийэн тиийэн кэллэ. К. Туйаарыскай; тимир килэди — килэйэн көстөр тимир. ☉ Блестящая гладь металла
Тимир килэди хайаҕа кэлэн иҥнэ түстэ. — Аҕыс кырыылаах тимир килэди Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэр. П. Ядрихинскай

тыаһы үт. туохт.
1. Муннугунан уһуннук тыастаахтык тыын. ☉ Глубоко, с шумом дышать носом
Ынахтара муннунан буугунаан, орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
Буордаах дулҕа курдук Буугунаабыт боллоруттаҕас муруннаах, Аҕыс кырыылаах тимир килэди, Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэрин көрөөт, Дьырыбына Дьырылыатта обургу Кытаанахтык кыыһырда. П. Ядрихинскай
Ийэм эмээхсин Мунна буугунаан утуйда. Л. Попов
2. көсп. Таска таһаарбакка, бүтэйдии кыыһыр, кыйахан. ☉ Раздражаться, сердиться без внешних бурных проявлений
Аам-саам аһыыр, Үөл-дьүөл үктэнэр, Буоһата суохтан Буугунаан буллайар буолла. А. Софронов
Харытыана эрэйдээх ол ахсын абаланан, сирэйэ дыҥ курдук буолан, букатын бүтэйдии буугунаан куутуйаланан иһэр. П. Ойуунускай
Бу мунньахтан хаарыллыбыт Соня хоһугар киирэн, оронугар буугунуу сытта. Кини Таняҕа улаханнык кыыһырда. М. Доҕордуурап

аат дьөһ.
1. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ ыккардынан тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предметы, между которыми распространяется, совершается действие (между)
Идэмэр кустук обургу Илин-арҕаа халлаан Икки ардынан Иэхэйдээн-чуохайдаан, Иирэн-битийэн, Этэ дьиэһийэн Эрэр аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Утарсар, солбуйсар суолталаах көстүүлэри, хайааһыннары бэлиэтииргэ туттуллан, хайааһын хайдах оҥоһулларын ыйан, буолуу сыһыанын көрдөрөр (паараласпыт эбэтэр ситим тыллаах аат. аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Употребляясь при обозначении противоположных или чередующихся явлений и действий, выражает отношение способа и образа действия (употр. с парными или соединенными союзами именами и прич.)
Ыгытов манна сирдээн аҕалбыт табаарыстарыныын сүүрэр-хаамар икки ардынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Ваня хомойбут икки кыыһырбыт икки ардынан көрөн кэбистэ, көхсүн этиттэ. Амма Аччыгыйа
Оргууй аҕай, хамсыыр-хамсаабат икки ардынан хааман чугаһаан истим. Т. Сметанин
3. Предмет бэлиэтин ыйан, быһаарар сыһыаны көрдөрөр (быһаарыылаах тыл холбоһугар тут-лар). ☉ Указывая на признак предмета, выражает определительные отношения (употр. в определительных словосочетаниях)
Сымыйа, кырдьык икки ардынан кэпсээннэ кэпсээ, оччоҕо уоту биэриэм. Саха фольк. Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолор аҕаларын, ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
Өлбүт, тыыннаах икки ардынан итэҕэс уолчаан тыын быһаҕаһынан тыынан бөтүөхтүүр, атахтарын хамсатар сэниэтэ суох. С. Курилов (тылб.)

1. аат.
2. Тимир салгыҥҥа оҕустаран, сииккэ ылларан буорту буоларыттан тахсар араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ (хол., алтаҥҥа) дьүһүннээх көлбөх, хох. ☉ Ржавчина
   Дьэбиҥҥэ ылларбыт. Дьэбин быһа сиэбит. Дьэбинин ыраастаа.  Алтан, көмүс дьэбинэ туох да сүрдээх күүстээх дьаат буолар куолута. А. Софронов
   Тимири дьэбин кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
   Сахалыы тыл баарын тухары, Эн тылыҥ дьэбиҥҥэ сиэппэтин. Эллэй
3. көсп. Санаа-майгы сүлүһүнэ, хоһоҕо, куһаҕана. ☉ Ехидство, злопамятность
   Сууйуом-тарыам Дьэбиҥҥит, ньоҕоххут килбэйиэр диэри, Өйгүт-сүрэххит ырааһырыар диэри. И. Алексеев
4. даҕ. суолт. Дьэбин курдук (араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ) өҥнөөх. ☉ Рыжий, цвета ржавчины (желтоватый, желто-красный, красно-бурый)
   Соххор содуома буолла, ый быыһа дьэбин кугас хараҥа тиксиһэ түһэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
   [Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук, Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай. Күөх от араас өҥө - сырдык изумруд таас өҥүттэн оливковайга диэри, чаҕылхай күөхтэн дьэбин курдук араҕаска уонна күрэҥҥэ диэри - сүҥкэн хартыынаҕа курдук улахан куччугуй толбон буолан дэлэйэн сыталлар. ДСН Т
   ♦ Дьэбин амтаннаммыт - айаҕын амтана кубулуйбут, куһаҕан, хабархай амтаннаммыт (ыалдьан, арыгылаан). ☉ Ощущение неприятного, горьковатого вкуса во рту (у человека нездорового или накануне много выпившего алкоголя)
   [Яков] төбөтө дыҥ курдук, …… Айаҕа дьэбин курдук амтаннаммыт. Бэлэһэ кууран хаалбыт - утаппыта олус. Н. Заболоцкай. Дьэбин дьиэһий көр дьэбин уоһуй (уос)
5. Улуу Кудаҥса обургу …… дьэ, эбии дьэбин дьиэһийдэ, дьэ, эбии тыйыс дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай. Дьэбин сирэй үөхс. - күлбэтүөрбэт, хаана кэйбэт, тымныы, дьэбидийбит сирэйдээх киһи. ☉ букв. ржавая рожа (о человеке с бесцветным или холодным, суровым лицом)
   Дьэ, хотуой, Дьэс иэдэс, Дьэбин сирэй, Хобуох эмэһэ, Хойуос тумус - Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэнхааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
   «Аҕам өстөөх хаххата Буолла, сууттааҥ!» диэбитэ. Ити иһин Павелы Кини өстөөх эһэтэ - дьэбин сирэй Сергей, Өлөрөөрү - кынчаалы Түүнү быһа биилээтэ. Эллэй. Дьэбин уоһуй (уос) - 1) сөбүлээбэккэ кыыһыран, күлүгүр, тыйыһыр (сирэй туһунан). ☉ Потемнеть (от злости, гнева), помрачнеть (о лице)
   [Сэдьүк оҕонньор] дьэбин уоһуйа түһээт, Уйбаанча диэки сүр хатыылаах баҕайытык көрбөхтөөбүтэ. Н. Якутскай
   △ Иҥиэтин, уорастый, тыйыһыр (хаан-сиин, киһи көрүҥэ бүтүннүүтэ). ☉ Иметь угрюмый, неприступный, мрачный вид
   Бадаайкын хаана-сиинэ быһытталанан, уруккутунааҕар өссө ордук дьэбин уоһуйбут этэ. Д. Таас
   Валерий быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. Күлбэт-оонньообот, биир кэм дьэбин уоһуйан сылдьар. Софр. Данилов
   Мин эйигин кууспут күммэр Иккиһин төрөөбүтүм. Урукку дьэбин уоспут Дуолан Хара оннугар Ыраас халлаан боотура, өттүк баттанан Күлэн күлүмнүү турара. И. Гоголев; 2) дьиппиэн, дьэки-курус буол, курас, тымныы көрүҥнэн (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Становиться хмурым, мрачным, пасмурным (обычно о погоде, дне, небе и т. д.); приобретать неуютный, холодный вид
   Былыт ордук хойуннаҕына, халлаан дьэбин уоһуйан, ыгыллан кэлитэлиир. Амма Аччыгыйа
   Саҥардыыҥыта аҕай үөрэ-көтө, тигинии-таҕыныы олорбут сайылыктар иччитэхсийэн, чуумпуран, дьэбин уоһан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
   Хара тыа дьэбин уоһуйан иччилээхтик хараара барыйан турар. П. Филиппов
   ◊ Дьэбин уутун курдук - боруҥуй, кытарымтыйар, боруор (өҥнөөх). ☉ Темный, красно-бурый (цвет)
   Кини дьэбин уутун курдук боруҥуй харахтаах, орто уҥуохтаах, түөрт уончатын ааһан эрэр киһи. М. Доҕордуурап

аат.
1. Саас, сайын, күһүн, кыһын толору эргийэн бүтэр кэмэ (уон икки ыйга тэҥнэһэр). ☉ Год (временной цикл, в течение которого проходят четыре природных сезона)
[Намыын] оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
Бөтүҥнэр бастаан утаа икки хас сылга диэри Дыгынтан сэрэнэн, куттанан көрөн баран, кэнники умнан-тэмнэн кээстэр. Эрилик Эристиин
Биирдии ынахтан сылга тыһыынчанан лиитирэ үүтү ыыллар. И. Данилов
2. Ханнык эрэ үлэ, тугунан эмэ дьарыктаныы түмүктэнэр кэмэ. ☉ Период времени, в котором завершается цикл каких-л. работ, занятий. Үөрэх сыла. Отчуот сыла
3. кэпс. Дьон олоҕор-дьаһаҕар, өйүгэрсанаатыгар айылҕа дьайыытын эбэтэр туох эмэ түбэлтэ түмүгэр олоҕуран хаалбыт уһулуччу бэлиэ кэм. ☉ Период времени, который остался в памяти, сознании людей как связанный с исключительными событиями, явлениями. Сут сыл. Кураан сыл. Кыайыы сыла
4. Хас да сылы хабар киһи сааһын түгэнэ, туох эрэ буолар (буолбат) кэмэ (э. ахс. тут-лар). ☉ Период времени, охватывающий ряд лет, на протяжении которого проходит какая-л. пора жизни, какие-л. события (употр. во мн. ч.). Эдэр саас сыллара. Оҕо саас сыллара. Гражданскай сэрии сыллара
□ Биһиги сэрии сылларыгар курааны утары охсуһууга дьоһуннаах үлэни ыыппатахпыт. М. Доҕордуурап
5. Кэрискэ ахсаан ааттары кытта холбоһон, уоннуу сылы хабан биир кэми бэлиэтиир (э. ахс. тут-лар). ☉ В сочетании с порядковыми числительными обозначает промежуток времени в пределах десятилетия (употр. во мн. ч.). 80-с сыллар. 90-с сыллар
□ Мин 70-с сыллар бүтэһик кэмнэригэр Петербург университетыгар үөрэнэ сылдьан Неустроевы сирэй билсибитим. П. Филиппов
50-с сыллардаахха Арҕаа Сибиирдээҕи дэхси сиринэн устар Объ өрүскэ олус бөдөҥ гидроэлектростанцияны тутуу бырайыага киллэриллэ сылдьыбыта. МНА ФГ
♦ Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар көр бас-атах. Дойдутугар сыл баһыгар-атаҕар сылдьан ааһааччы
□ Кириллин арыыга эдэр эрдэҕинэ үөскээбит сир эҥин диэн соччо тардыспат буолара, сыл баһыгар-атаҕар күдээринэ соҕус санаан аһарара. Софр. Данилов
Манна …… сыл баһыгар-атаҕар дэҥ кэриэтэ биир эмит туора киһи сылдьан ааһааччы. «ХС». Сыл (дьыл) таҕыс — быстарбакка, өлбөккө-сүппэккэ, этэҥҥэ кыһыны туораа. ☉ Перезимовать
Бу табалартан биири эмэ өлөрөрө буоллар, быйыл туох да буолбакка сыл тахсыа эбиттэр. Эрилик Эристиин
Кини өссө быйыл дулҕата да, былаҕа да суох сыл тахсыа. Н. Заболоцкай
Өйдөрүн, сүбэлэрин холбоон олордохторуна, ууну-хаары суурайан сыл тахсыахтара. Н. Босиков. Сыл таһаар — ынах сүөһүнү, сылгыны аһатан-сиэтэн, көрөн-харайан кыһыны этэҥҥэ туорат. ☉ Обеспечивать перезимовку; продержать, прокормить всю зиму (обычно скот)
Чэ, оҕоҕо-дьахтарга дылы, тугун ньаҕайдаһа олоруохпутуй? Ынаҕы үстүү, борооскуну балтараалыы сыл таһаартаан кулу. Амма Аччыгыйа
Хата аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур
Сүөһүнү сыл таһаарыаҕы от тиийбэт, дьону өллөйдүөҕү ас тиийбэт кыһалҕата тирээбитэ. Софр. Данилов
Сылы туораа — сыл (дьыл) таҕыс диэн курдук. Кураан буолла, сутуур алдьархайа тирээтэ. Сити кэмҥэ ити күөл барахсан хомуһун сиэн кини [саха] этэҥҥэ сылы туораата. Багдарыын Сүлбэ. Сылын сыыйара — кыһын чугаһаан, халлаан тымныйан, тыалыран, отмас хагдарыйан барар кэмэ, күһүн. ☉ Осенняя пора, когда начинаются заморозки, увядание природы и дуют сильные ветры. Сылын сыыйара чугаһаата
◊ Ордук хонуктаах сыл — түөрт сылга биирдэ кэлэр (366 хонуктаах) сыл. ☉ Високосный год
[Гай Юлий Цезарь] саҥа дьылы кулун тутартан тохсунньуга көһөрбүтэ уонна ордук хонуктаах сыл систиэмэтин олохтообута. «Кыым». Сылы сыллаан сыһ. Биир сыл устата эбэтэр хас да сыл тухары. ☉ В течение года, целый год, годами
Ыйы ыйдаан, сылы сыллаан Айанныыллара былыр дьоннор. Н. Босиков
Санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы-сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.). Сылы сыллатааҕы — биир сылынан быысаһар, биир сылынан араастаах (бииргэ төрөөбүттэр тустарынан). ☉ Родившийся с разницей в один год, погодок
Сылы сыллатааҕы убайдыы балыс Айсеннаах Маша адьас аҕаларын куоппуйата эбиттэр. Ааныс Бористаах Машаны, оччоҕо сылы сыллатааҕы быыкайкаан оҕолору көтөхпүтүнэн соҕотоҕун хаалаахтаабыта. Н. Лугинов
Эдьиийим сылы сыллатааҕы уолаттара, кус оҕолорунуу бытарыһан таҕыстылар. В. Иванов
Сылы сыллатааҕы биэстээх-алталаах ботоҕоно курдук уолаттар таһырдьаттан арахпаттар. Сэмээр Баһылай. Төгүрүк сыл — оруобуна биир сыл, сыл устатын тухары. ☉ Круглый год
Өлбөтөхпүнэ, төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ, үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕан дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Саха фольк. Аны биир төгүрүк сылга диэри Көстөкүүммүтүн көрбөппүт дии. Күндэ. ДТС, тюрк. йыл, жыл, чыл, дьыл