туохт. Муннугунан хаҥсыйан саҥар. ☉ Гнусавить
[Кинээс] эмээхсин диэки көрбөккө, көлүйэ диэки олоотуу-олоотуу хоҥсуолаата. И. Гоголев
Кэнники тылларын кини дьиппинитэ-дьиппинитэ, хоҥсуолуу былаастаан этэн баран, «ураа» диэбитинэн илиитин өрө уунна. П. Филиппов

тэбис 1 диэнтэн тиэт
көрүҥ. Массыына! Кини бэйэлээх, буор хайалары сулларыта анньыталаан, …… суолу сабыта быраҕаттыыр, дьиппинитэ тэпсимэхтиир. Амма Аччыгыйа

көр тэстимтиэ. [Чабычаҕы] Тэстигэн буолуо диэн Солохтоох уунан Дьиппинитэн кэбистэ. Суй-сай сууйда, Хоп-дьип хомуйда. Саха фольк.

сов. что, разг. 1. сиксиэрий, сахсыйан дьиппинит, сааһын буллар; утрясти муку в мешке кууллаах бурдугу сиксиэрийэн биэр; 2. перен. (уладить) оннун буллар, быһаар.

I
аат. Хаҥкылыырга анаммыт дэхси муус ньуурдаах сир. ☉ Каток (ледяная площадка для катания на коньках)
Кыргыттары кытта катокка барыахтаахпын барбатым. Софр. Данилов
Никита катокка кэлэн хаҥкытын кэттэ. Н. Лугинов
II
аат.
1. Суол буорун дьиппинитэргэ, аспаалы дэхсилииргэ анаммыт, ыарахан ыйааһыннаах, киин тула эргийэр икки кэтит көлөһөлөөх массыына. ☉ Каток (дорожная машина). Аспаалы катогунан дэхсилииллэр
2. Бааһына сирин үрдүкү, хаппыт араҥатын үлтүрүтэргэ туттуллар, тыраахтарга холбонор ыарахан ыйааһыннаах төкүнүк тэрил. ☉ Каток (сельскохозяйственное орудие). Бааһына сирин катогунан дэхсилииллэр

1. Ньыҕаллан оннугуттан хамсаа (сымнаҕас тугу эмэ этэргэ). ☉ Сплющиваться, сбиваться (напр., о шапке)
   Уол [ырбаахыта] тоҕонохторо, хоннохторун анна тырыттыбыт, көхсө хайдыбыт, өрө сыҕаллан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
   Сыттыкка сыҕаллан саба түспүт бэрэбээскитин өрө анньан, кылаабынай бырааһы көрөн, Нартаахап тоҕоноҕор тайанна. Софр. Данилов
   Бэргэһэтэ сыҕаллан кэннигэр барбытын дьиппинитэн кэтээри устан, сымнаҕас баттаҕын уҥа диэки хаптаччы имэринэр. БТУоТ
2. Хайа эмэ диэки сыҕарый; оннугуттан хамсаа. ☉ Быть оттеснённым куда-л.; сдвигаться с места
   Икки өттүнэн киирбит кыһыл күүстэн ыгыллан, үрүҥ милииссийэ ытыаласпытынан куорат ортотун диэки сыҕаллан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Кэлимсэ тарҕаммыт үрүмэ былыт арҕаа диэки сыҕаллан барда. У. Нуолур
   Саргылаах саас кэлэн кубалар Нэлэкээ эбэҕэ халыйан түстүлэр! Улуу күөл күр мууһа сыҕаллан Ырбыылар күндээрэ тэлэллэн биэрдилэр. М. Тимофеев

I
туохт. Туохха эмэ акылаатта уур, олохтоо (хол., киһи дьылҕатыгар, олоҕор). ☉ Устраивать, налаживать, определять (напр., судьбу, жизнь)
Сибэкки сири симиир, оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха ыччатын үгүс көлүөнэлэрин кэскиллэрин түстээбит дьоллоох Дьокуускай куорат саҥа уһуктан эрэрэ. Е. Неймохов
Сир ийэ уйгуну-быйаҥы уһанаары, олоҕу салгыы түстээри көҕөрө силигилиэ. Сэмээр Баһылай
△ Дьылҕалыы санаа, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предзнаменовать
Аҕата түстээбитин курдук, уол, кырдьык, орто эрэ булчут буолбута. Далан
Быйыл биһиги кыһыммыт ахсынньыга ураты сылаас, быйаҥы түстүүр халыҥ хаардаах. М. Тимофеев
Толору маллаах ампаар байылыат олоҕу түстүүр. БРИ ТТ
II
туохт. Кэбиһиилээх от үрдүн оннун булларан, дьиппинитэн чөмчөт. ☉ Делать, формировать верхушку стога (обычно в виде конуса)
Аҕабынаан от кэбиһэбит, кини кыдамалыыр, мин түстүүбүн. В. Сыромятникова
Кэлбит оту быһа анньан, үөһэ таһааран түстээбитинэн барар. ОҮМ
Уу уһун отунан үрдүн бүрүйэллэр, түстүүллэр. ПАЕ УуАХО
ср. др.-тюрк. түз ‘выравнивать, ровнять’

сымаллыы, дьиппэллии (дьиппинитэр дьайыы түмүгэр металл эбэтэр металл холбуу уһаарыытын тутула (структура) уонна наадалаах сорох хаачыстыбата тупсуута, уларыйыыта (оруолугунан, хатайынан хатайдаатахха, ыстаал эбэтэр чугуун доруобунньук күустээх сүүрээнинэн анаан тыктардахха).)

I
аат.
1. Ханнык эмэ эттик уопсай кэриҥэ, киэбэ, ыйааһына. ☉ Масса (количество, объём, вес)
Эттик маассата.  Хотугу Америка былаһын тухары салгын маассата …… хамсааһынын мэһэйдиир туора түһэн сытар сис хайалар суохтар. САИ ССРС ФГ
Маассата [ыйааһына] суох нейтрино үөскүүрүн дакаастыырга элбэх бириэмэ, элбэх күн, түүн наа да буолбута. В. Яковлев
2. Туох эмэ хойуу гына биир кэлимсэтик булкуллубута. ☉ Масса (бесформенная густая смесь)
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
◊ Күөх маасса көр күөх I
Кукуруза сиилэстээтэххэ өлгөм күөх маассаны биэрэр. «Кыым»
Сенаж траншеята — сенаһы бэлэмнииргэ саамай табыгастаах ньыма, манна күөх маассаны тыраахтарынан үчүгэйдик дьиппинитэллэр. ПАЕ ОС
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
II
аат. Үлэһит нэһилиэнньэ киэҥ араҥата, норуот. ☉ Народ, широкие слои населения, масса
Саха баайдара …… маассаны бэйэлэрин диэки төһө да уккуйа сатаабыттарын иһин, маасса кинилэргэ барбат, кыттыбат. Суорун Омоллоон
Норуот маассата бары ааспыт үйэҕэ уопсастыба кылаабынай оҥоруулаах күүһэ буолара. ДИМ
Уурастыырап «Ымыы уонна Налбыһах» диэн поэматын сүрүн идейнэй матыыба — эмиэ бу саха киэҥ маассатын олоҕор-дьаһаҕар, өйүгэр-санаатыгар тахсыбыт тосту уларыйыылары, ситиһиилэри көрдөрүү. КНП КУуА

туохт.
1. Тугу эмэ аллара (хол., ууга) көстүбэт буолар гына баттаа. ☉ Погружать кого-что-л. во что-л.; топить кого-что-л. в чём-л.. Ууга тимиртэххэ, дагдайан тахсар баар үһү (тааб.: муус)
△ Тугунан эмэ саба ыһан көстүбэт оҥор, көмп. ☉ Покрыть, засыпать что-л. сверху слоем чего-л. (напр., о растении)
Үүнээйигит силиһин, умнаһын аллараа өттүн буордары лөглөччү …… сэрэнэн тимирдэҕит, илиигитинэн баттыалаан буорун дьиппинитэҕит. ЕАМ ББКП
△ Көстүбэт гына саба бүрүй. ☉ Окутывать, застилать, накрывать полностью (напр., о тумане)
Кыһын обургу Дьокуускай куораты маҥан хаар суорҕанынан бүрүйдэ уонна, ким да көрбөтүн диэбиттии, хойуу туман быыһыгар тимирдэн кэбистэ. У. Ойуур
2. көсп. Тугу эмэ ким, туох эмэ көрбөтүн-билбэтин курдук кистээ, саһыар. ☉ Убирать что-л. в скрытое, неизвестное другим место, прятать, запрятать
[Тойон Дюмов түүлээҕи, көмүһү] Балай эмэ мунньуммут буолуохтаах. Ону кыһыллар мүлчү туттаран эйигин харайбыта, тимирпитэ дэһэллэр эбээт. Болот Боотур
Оо, үчүгэй да түүппүлэ этэ! Ыһыах күн кэтэрдээт, дьааһыкка тимиртилэр. Айысхаана
3. көсп. Кими, тугу эмэ суох оҥор, эс. ☉ Прекратить существование кого-чего-л., уничтожить кого-что-л.
Кулаактары тэпсэн, тимирдэн иһиэххэ наада. П. Ойуунускай