1) песня || песенный; кылыһахтаах ырыа песня с гортанными форшлагами, гортанная песня; норуот ырыата народная песня; дьиэрэтии (или дьээ буо) ырыа протяжная песня; ырыа киһи певун; ырыа жанра песенный жанр; 2) пение; хабарҕа ырыата горловое пение; ырыа уруога урок пения.

дьэргэҥнээ 1 диэнтэн холб. туһ. Саха ырыата …… бэйэтиттэн бэйэтэ үөскээн …… иһэр тыллыын-өстүүн, дьэргэҥнэс дьиэрэтиилиин, лыҥкынас кылыһахтыын уһун, унньуктаах да суолу аастаҕа! С. Тарасов
Кылбачыгас кыырпах [хаар] тэлбээрбитинэн Кыракый тыҥыраҕынан Хатана түһэр. Дьээбэрэн, мэниктиэх курдукпун, Дьэргэҥнэс эн тулаҥ, сир үрдэ... С. Тимофеев
Халлаан уорҕатыгар күөх уот түрбэлэр күлүмнээбитинэн, дьэргэҥнэспитинэн барбыттара. Х. Андерсен (тылб.)

I
аат., муус. Сахалыы норуот ырыаларын ыллыырга күөмэй кылын хос кыллырҕатан, эбии дорҕооннорунан ырыа мелодиятын киэргэтии, доҕуһуоллааһын (мелизм ураты көрүҥэ). ☉ Звук, производимый хорошо натренированными ложными голосовыми связками певца, являющийся украшением мелодии якутской народной песни, кылысах
Саха ырыата сааһыланан, дьапталлан, бэйэтиттэн бэйэтэ үөскээн, өрө тэптэн иһэр тыллыын-өстүүн, дьэргэҥнэс дьиэрэтиилиин, лыҥкынас кылыһахтыын уһун, унньуктаах да суолу аастаҕа! С. Тарасов
[Олоҥхоһут] мэйиитигэр куолаһын кылыһаҕа чыҥкынаатын диэн кулгааҕын сөмүйэтинэн саба баттаммыт уонна ырыатыгар бигэтэн иэҕэлдьийэ олорор. ЧМА ЭТНББ
Кылыһах — саха ырыатын биир уратыта, кэрэтэ-үчүгэйэ. «Кыым»
II
аат., муус. Саха дьиҥ былыргы чаачардаах музыкальнай тэрилэ (уһун моойдоох, үс кыллаах, кымыс баһар хамыйахтыҥы быһыылаах, тирии эбэтэр хабах сирэйдээх буолар). ☉ Старинный якутский музыкальный инструмент со смычком, похожим на тетиву лука (имеет длинную шейку, три струны, внешним видом напоминает кумысную бадью, обтянутую кожей или пузырем скота)
Кылыһаҕы ылыыга саамай кистэлэҥэ куорпуһугар баар. ЧАИ СБМИ
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара (прима), таҥсырдара (альт), кылыһахтара (альт), дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»

II сов.: залиться смехом иэрийэ күл; залиться песней ыллаан дьиэрэт.

1. тарт диэнтэн дьаһ. туһ. Остуолларыгар биирдии улахан мас тэриэлкэҕэ буспут эти аҕалтаран тартарар. Саха фольк. Эмээхсин бакырыспыт тарбахтардаах илиитэ кыыс төбөтүн таарыйбытыгар, Ньырбачаан этин тартаран дьик гына түспүтэ. Далан
   Хаарыс ырбаахытын дээдэйбит иһэ үтэн тахсыбытын солко куһаат курунан тартарбыт. Уустаах Избеков
   Улахан баҕайы кыһыҥҥы күөл баҕадьытын икки суксурҕа оҕуһунан тартаран аҕаллылар. Эрилик Эристиин
   [Хобороос:] Ээдьии, аны табах тартарымаары гыммыт дии. С. Ефремов
   Александр өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр, уһуннук тартаран уһуутаан кэбиһитэлиир. М. Доҕордуурап
   Молоох Лөгүөнтэй кинээс, дьон тартаран, баҕадьы уларсан, көрдөбүл тэрийдэ. Эрилик Эристиин
   Бурдукпутун сыстарыахпыт, астатыахпыт, тартарыахпыт. «ХС»
2. Тугунан эмэ умсугуй, умсугуйан туран оҥор, гын. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.
   Үөрэнэр кыах суоҕун Микиитэ бэркэ билэр, ол гынан баран оскуолаҕа курдаттыы тартара турар. Амма Аччыгыйа
   Кини кинигэни олус таптаан, тартаран ааҕар. Суорун Омоллоон
   Дьон үлэҕэ, абылаппыт курдук, тартаран бардылар. М. Доҕордуурап. / / Кимиэхэ, туохха эмэ талас, санааҕын туттар. ☉ Испытывать влечение, тягу к кому-чему-л.
   Мин сүрэҕим ийэ буоругар Мээр курдары тартарар. С. Данилов
   Дьөгүөссэ да эбэтин диэки бэркэ тартарара. «Кыым»
   Ол эрээри биһиги ханна да буолбуппут, төһө да ыраах барпыппыт иһин тоҕо наар дьиэбитигэр курдаттыы тартара, ахта сылдьабытый? ФВН ТС
   △ Угуттан, сылаанньый (сылааска). ☉ Чувствовать томление, блаженство от тепла
   Оһох сылааһыгар тартаран, нухарыйан барбыппын быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Искандеров …… оһоҕун сылааһыгар тартаран иттэ турар. Эрилик Эристиин
   Күн уота көхсүн сылытарыгар тартаран, айылҕа бу дьикти да, модун да көстүүтүн одуулаһа, сөҕө-махтайа турда. П. Филиппов
3. кэпс. Хоруттар, хорут (сири). ☉ Пахать (землю)
   [Дьэкиим:] Аны түүн сөрүүҥҥэ сирбитин тартарыахпыт. А. Софронов
   Онтон дьэ сирдэрин тартара киирдилэр. Суорун Омоллоон
   Урууп мас тиэйдин, от тиэйдин, сир тартардын — барытыгар оҕуһа. Күндэ
4. кэпс. Өйгүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран оҕут, тартарар ыарыынан ыарый. ☉ Страдать судорогой, припадками, от эпилепсии
   Сиэллээх Сэмэн биир моһуоктаах. Ол моһуога — кини субу-субу тартаран ыалдьар. Н. Босиков. [Барааннар] күүстээх өттүлэрэ тартардаллар да, тута охтубат этилэр. С. Сарыгоол (тылб.)
5. Биири атыҥҥа майгынныырдык оҥор, атыҥҥа хабаатыннар (хол., саҥараргар). ☉ Делать что-л. под влиянием чего-л. (напр., говорить)
   Кини нууччалыы үчүгэйдик уонна хайдах эрэ ураты минньигэстик тартаран саҥарара. Г. Угаров
   Мин «дьээ-буо» диэн биирдик ылланар дьиэрэтии ырыаны икки киһи, биирдэрэ аныгылыы тартаран, иккиһэ былыргы үгэһи тутуһан ыллаабытын икки аҥыы ылынан олордум. П. Аввакумов
   Хаһыакка сахалыы ааттар ситэ тылбаастаммакка биитэр нууччалыы тартаран суруллаллар. «ХС»
6. Тугу эмэ соһон, состорон аҕалан туруор, миэстэтин буллар. ☉ Подвезти что-л. (напр., сани с сеном) к какому-л. месту и оставить там
   Титииктэр диэкиттэн элбэх баҕайы бөтүөн иһити тиэйбит тэлиэгэни ортоку дьиэ таһыгар тартаран аҕалбыттарын …… көрдүм. Эрилик Эристиин
   Сыарҕабын саҥардыы түстэнэн эрэр от тэллэҕэр сыннаран аҕалан, кыдамаһытым иннигэр тартардым. «ХС»
   ♦ Иҥиир ситиитин тартарар көр иҥиир
   [Маайа] сорох ардыгар иҥиир ситиитин тартаран чиччигинии түстэ. Эрилик Эристиин
   Минин (иҥин) да тартарбат көр иҥ II. Киэһэ кыра соҕус мунньах оҥоробут, биһиги киһибит атыытыгар төрүт да минин тартарбат курдуга. А. Сыромятникова
   Баабыр [киһи аата] иҥин да тартарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Үөһүн тартарар — бөтөр курдук күүскэ өрө тыынан саҥа таһаарар. ☉ Испустить вопль, издавать громкий гортанный звук при вдохе (от испуга, неожиданности)
   Абдуркулла быһаҕынан анньыллыбыт киһилии, үөһүн тартаран кылана түстэ. Эрилик Эристиин
   Оҕонньордоро үөһүн тартаран ылбахтыыр. Н. Павлов. Хайа тартарар кэпс. — хас да үлэни тэҥҥэ оҥоро, толоро сатыыр. ☉ Разрываться на несколько дел
   [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
   ◊ Тартарар ыарыы кэпс. — киһи өтөр-өтөр өйүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран, титиристээн ыалдьар ньиэрбэ ыарыыта, ана. ☉ Эпилепсия
   Бүлүүһэ отун бүтүннүү көөнньөрөн …… тартарар ыарыыга эмп быһыытынан тутталлар. ТКП ТДЭҮү
   Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
   Төрүөҕүттэн тартарар ыарыылаах дииллэр. «ХС»

битий диэнтэн дьаһ
туһ. Доҕоойко кинээс, тураҕас дьоруо атын миинэн, өрө бититэн, тиийэн кэллэ. «ХС»
Үҥкүү тэбэн бититэ, ырыа ыллаан дьиэрэтэ, Өймөкөөҥҥө кыргыттар — Өрүү көрдөөх туллуктар. И. Федосеев

дуорай диэнтэн дьаһ
туһ. Ой дуораана - ойуур оҕото - Ол ырыаны ыраах дуоратан Үүт-үкчү үтүктэн дьиэрэттэ. Болот Боотур
[Ыһыахха] олбу-солбу, утуу-субуу Тойук туойан дуораталлар. Эллэй

дьэргэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Курулас ардах …… Дьэҥкир сабынан сири тигэн Дьэргэҥнэтэн олордо. С. Тимофеев
Бүлүүлэр оһуохайы кылыһахтаан дьиэрэтэн этэр идэлээхтэр, оттон таатталар дьэргэҥнэтэн этэллэрин сөбүлүүллэр. «ХС»

сыһ. Куруук эбэтэр ии курдук; эргийэ, эргиччи. ☉ Как круг, подобно кругу; кругом
Эйэнэн хаамыылаан Илииттэн сиэттиһиэх! Курууктуу тулалаан Ырыаны дьиэрэтиэх! С. Васильев

тиэрт диэнтэн холб. туһ. Дьиэрэтэ ыллыа ол ыраахтан Дьиэрэҥкэй тэппит тиэргэниҥ барахсан: «Тирэх буолбуппун, оҕокком, умнума… Тиэрдистим итиннэ… ыллыккын умнума». С. Тарасов