дьондоҕор диэнтэн атаах.-аччат. Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан. А. Бэрияк

даҕ. Уһун синньигэс, үрдүк көнө. ☉ Высокий, стройный; долговязый
Дьондоҕор уҥуоҕун туһугар Туруйа бэл арыт хоһуллар. С. Данилов
Кынтаҕар быһыылаах, дьондоҕор уҥуохтаах, Үтүө мөссүөннээх Ньургуһун кустук уол Үчүгэй буолуо этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьоҕус таарыйыыны тулуйбакка, онтон эмсэҕэлээн, роза тэтэркэй бэйэтэ өлбөөдүйэн, дьондоҕор бэйэтэ хоҥкуйан тураахтыыр эбит. Софр. Данилов

ньондо <дьондо> хаан сотолоох фольк. — бөҕө-таҕа, модьу атахтаах (бухатыыр тас көрүҥүн ойуулуурга тут-лар). ☉ Имеющий крупные, мощные голени (употр. для описания внешности богатыря)
[Кулун Куллустуур] хастаабыт тиит курдук Сылбараҥ маҥан харылаах Суллаабыт тиит курдук Ньондо хаан сотолоох. ТТИГ КХКК

даҕ. Үрдээн тупсан көстөр. ☉ Имеющий высокий, горделивый, величественный вид; имеющий длинные, стройные голени
[Ньургун Боотур] Уолах тиит орто чууркатын Оломооттоон ылан, Олоччу уурбут курдук уһун ньондоҕор Сотолоох эбит. Ньургун Боотур. Тэҥн. дьондоҕор

даҕ. Үрдүк, көнө (хол., сото). ☉ Длинный, стройный (напр., о голени)
Суон тиит үөрэҕэһин курдук Суодаҕар атахтаах, Балыксыт оҕонньор Баатын курдук Балтаҕар уллуҥахтаах. С. Васильев
Суодаҕар сото, Дьондоҕор атах, Куйаабыл моой Субуйа тумус, Субан туруйа. «ХС»

I
туохт. Киэҥник хардыылаа. ☉ Широко шагать. Түргэнник хааман оломооттоо
□ От охсон оломооттуу турар. СГФ СКТ
II
туохт.
1. Бөдөҥ-бөдөҥнүк быс, ойута оҕус. ☉ Нарубить, нарезать на крупные куски, отколоть от чего-л. крупные части
Дьэ, сыаны, эти сиэн оломооттоон эрэллэр. ПЭК ОНЛЯ I
Уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олоччу уурбут курдук уһун дьондоҕор сотолоох эбит. Саха фольк. Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олоппут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит. П. Ойуунускай
Урукку курдук, хотуурунан Оломооттуур уурайбыт. С. Тимофеев
2. Онон-манан көтүмэхтик быс, оҕус (оту), хас (буору), күрт (хаары). ☉ Небрежно косить (траву), счищать (снег), копать (землю) там и сям
Ол, эн сатаан хаары күрдьүөҥ дуо? Онон-манан оломооттуоҥ! Р. Баҕатаайыскай

туохт. Төбөҕүн санньыта тутун (киһини этэргэ). ☉ Наклонять, опускать, склонять голову (о человеке)
Маайа, иһиллии сатаан, моонньун күөкэтиэҕинэн күөкэтэн, чөрбөйүөҕүнэн чөрбөйөн турбахтаабыта уонна улам хоҥкуйан барбыта. Софр. Данилов
Кыыс Ньургун диэки хоргутууну этиэх иннинэ хоолдьуктаах бэйэтэ хоҥкуйан дорообо биэрдэ. Эрилик Эристиин
△ Санньыччы иэҕилин (от-мас төбөтүн, сибэккитин, куолаһын этэргэ). ☉ Гнуться, клониться, поникать, свешиваться верхушкой (о растениях)
Роза тэтэркэй бэйэтэ өлбөөдүйэн, дьондоҕор бэйэтэ хоҥкуйан тураахтыыр эбит! Софр. Данилов
Күөх от саһара куурбут, төбөтө аллара хоҥкуйбут. «ХС»
♦ Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн эрэбин көр сүһүөх I
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык, Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн эрэбин. С. Васильев
ср. бур. хунхыха ‘опустить (голову)’

I
аат. Сарсыарда күн тахсара чугаһыыта халлааҥҥа үөскүүр синньигэс сырдык балаһа. ☉ Рассвет, утренняя заря
Дьэ, доҕоттоор, Тыаһа-имэ суох Тыҥ хатан эрэр, Саҥата-иҥэтэ суох Сарыы халлаан сараан эрэр, Күүгээнэмайдаана суох Көстө күлүмүрдүү Күөх маҥан халлаан Көҕөрө сырдаан эрэр! Саха нар. ыр. I
Сарпа сулуһунан сабыллыбыт чаҕылхай халлаан соҕуруулуу-илин саҕаҕар тыҥ охсуллар. Амма Аччыгыйа
Тыҥмыт хатара, Күммүт тахсара, Тыаҕа, аларга Күнүс буолара — Олус да кэрэ! Күннүк Уурастыырап
♦ Тыҥ хатыыта — сарсыарда халлаан саҥа сырдыыта. ☉ Чуть свет, на рассвете
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран айанныахпыт үһү. С. Федотов
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутун-маһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Ыалдьыт тыҥ хатыыта аһаабыт киһи аччыктаабытын дьэ билэн, килиэп үрдүгэр түспүтэ. Миитэрэй Наумов
др.-тюрк. чаҥ, таҥ, тув., тат., уйг., алт., каракалп., казах. таҥ
II
даҕ. Кытаанах, тыыллыгас, имигэс. ☉ Тугой, упругий
Тыҥ дьондо сэппэрээтэр Дыыгыныы олордо. И. Чаҕылҕан
Тыҥ айа кылыытын курдук Лыҥкыначчы дьүккүппүт. Д. Говоров
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’, алт. тыҥ ‘крепкий, сильный, мощный, упругий’, казах. дыҥ ‘подражание звуку, звону, издаваемому при ударе по струнам домбры’

даҕ.
1. Чаҕылхай, күлүмүрдэс. ☉ Блестящий, искрящийся, яркий
Күлүм-чаҕаан Күөнэх күнүм Көмүс күөмэй күөрэгэйэ, Күлүбүрүү көтүүй даа! Н. Рыкунов
Тоҕо эрэ эн одуулаһар буоларыҥ Хараҥа түүн халлааныгар Хатан чаҕаан сулустары! О. Сулейменов (тылб.)
2. Хатан, чэгиэн (куолаһы, ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, чистый (о голосе, песне)
Кэрэ бэлиэ кэпсээн курдук, Сэрэтиилээх сэһэн курдук, Ылбай чаҕаан ырыа курдук, Ыраас таптал кыымын курдук Сахам намыын үҥкүүтэ, Сахам сирин кэрэтэ! С. Данилов
Кыракый, кырачаан Күөрэгэй чыычаах Дьиэрэйэр, бэрт чаҕаан Дьикти ырыалаах. И. Федосеев
Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
3. Дьулааннаах, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
Үөйбэтэхсанаабатах чаҕаан да суолугар түбэстэ соһуччу Сергей. В. Яковлев
△ Суостаах, дьиппиэн (ким эмэ дьүһүнүн этэргэ). ☉ Грозный, суровый (о чьей-л. внешности)
Дьүһүн-бараан дьүһүннээх, хаан чаҕаан сэбэрэлээх сүрдээх киһи эбит. Саха сэһ. I
Бу киһи Дьүһүн бараан дьүһүнэ, Хаан чаҕаан сэбэрэтэ Хайдаҕый эбит диэн көрдөххө — Суон тиитим бастыҥ чууркатын курдук, Дьондо маҥан сотолоох эбит. Суорун Омоллоон
[Лөкөй тойон] хаан чаҕаан сэбэрэтинэн, толуу-үтүө көрүҥүнэн тоҕустаах атыыр лөкөйү туруору туппут курдук бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. «Чолбон»
4. Сөҕүмэр, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный
[Дьонноро] Ыар чаҕаан охсуһууну охсуһан, Тутум-бараан дайбаһыыны дайбаһан …… тураллар эбит. ТТИГ КХКК
[Куриль] тахсаары туран кэннин хайыһан көрбүтэ — эмээхсин тонолуппакка одуулаан олороро. Оо, ол киһи этэ тардыах, чаҕаан көрүү этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. др.-тюрк. чоҕ ‘блеск, сияние (солнца), пламя, жар’, МНТ чаҕаан, халх. цагааҥ ‘белый’