таһынньахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. Килэки оҕуһун сиэллэрэн таһынньахтатан кэлэн тиэргэн таһыгар дьорос гына ыстанан түстэ. С. Маисов
Соноҕос ат, хардаран түһэн, хааман таһынньахтатара түргэнэ сүрдээх. «Чолбон»

1. кынтай диэнтэн холб. туһ. Күн курдук күлүмүрдэспит Кынтаспыт кыыс дьахталлар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Чубукулар сэргэх муҥутааннар, адьырҕа иһэрин эрдэттэн билэ охсон, хайаны өрө сырсан кынтастылар. Н. Лугинов
   Биэс моонньоҕон кынтаһыахтарынан кынтаһан, үөс мончууктар тастарыгар адьас хамсаабакка олороллор. «ХС»
2. көсп. Көнө, синньигэс, дьулугур уҥуохтаах буол. ☉ Быть стройным, высоким, статным
   Кынтаспыт уҥуохтаах, Кытыгырас атахтаах Кылыыһыт дьон Кылыйсан кыыралдьытан Кытыан-билэ дьону Кыама суох саататтылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ол тайҕа үрдүнэн Көтөҕөр кырааннар Халлааҥҥа быластаан Кынтаһан тураллар. М. Ефимов
   Дьороһон, кынтаһан түһэҥҥит, Бу манна Москва анныгар, Хатыҥнар, көнө да эбиккит, Ханыыгыт бу дойду кыыһыгар. Н. Босиков

көмө аат.
1. Хайааһын туох эмэ баар сирин диэки туһуланан оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, в сторону которого направлено действие (на (в) нашу сторону)
Тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн, эмээхсин, оҕо өттүгэр дьорос гына түстэ. Ньургун Боотур
Биһиги өттүбүтүгэр киһи туораата. Н. Якутскай
Илин чэрчи өттүгэр, Сиэрэй тииҥим кутуругун Тиэрэ туппут холобурдаах, Тэлим сириэдитэн киллээртэр. С. Зверев
2. Хайааһын туох эмэ баар сиригэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на стороне которого совершается действие (на стороне)
Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө, ол кэннэ кэлэн, биһиги өттүбүтүгэр баар хаҥас муннугу ыйда. Н. Неустроев
Халдьаайы өттүгэр …… ньолбоҕор күөллээх үрэх устун [Тогойкин] баран истэ. Амма Аччыгыйа
Румыннартан биһиги өттүбүтүгэр туох буолара барыта көстөр быһыылаах. Н. Якутскай
3. Таһаарыы падеж форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкиттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, со стороны которого совершается действие (со стороны)
Полициялар өттүлэриттэн сүүһүнэн саа халлааҥҥа эстэр. Эрилик Эристиин
Аны мин кыраныыссаны туорааччыны биһиги өттүбүтүттэн күүтэбин. Н. Якутскай
Саллааттар өттүлэриттэн эмиэ буорах бурҕаҥныыр, саа тыаһа дэлби барыталыыр. «ХС»
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкинэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, вдоль которого совершается действие (по чему-л., вдоль чего-л.) Бу остолобуой тас, боростуой киһи киирэн аһыы түһэн баран тахсар өттүнээҕи айаҕар, аҥаар эркин өттүнэн уочараттаан, илдьирийбит таҥастаах оҕолор мустан турар этилэр. Эрилик Эристиин
Сэмэнчик хотон өттүнэн күөйэ тэбинэр. Н. Якутскай
Дэриэбинэни тыа өттүнэн эргийэ барыахтаахпыт. «ХС»

1. даҕ. Төрүүр-ууһуур дьоҕурдаах, буоһаан төрүөх төрөтөр айылҕалаах харамай. ☉ Особь женского пола, самка
   Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо бөрөлөр …… иннилэригэр иһэр кырдьаҕас тыһы бөрө диэки көрөн, хороһон олортоон кэбистилэр. Р. Кулаковскай
   Тыһы мохсоҕол атыырынааҕар улахан, бөдөҥ, көрдөххө харахха тута быраҕыллар. «Чолбон»
2. Синньигэс, намчы (хол., кыл). ☉ Тонкий (напр., о конском волосе)
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). [Ньургун Боотур] кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ; сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
   Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна, аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   Киһи барахсан олоҕо, арыт, тыһы кыл саҕаттан тутулла сылдьара эмиэ баар буолар. М. Тимофеев-Терёшкин
   ♦ <Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар>, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар фольк. — баай сахаларга илии-атах буолар эдэр хамначчыттар (эдэр, кырасыабай дьүһүннээх уолаттар, кыргыттар диэн суолтаҕа этиллэр). ☉ Эпическая формула, описывающая молодых парней и девушек, участвующих в традиционных обрядах (эпитет <тоҕус субан туруйа курдук ‘словно девять вольных журавлей’>, аҕыс тыһы кыталык кыыл курдук ‘словно восемь самок стерха’ употребляется в значении ‘красивые, пригожие (молодые люди)’)
   Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан адаарытчы-будаарытчы арыылааҥҥыт, айахта тутуҥ. Ньургун Боотур. Чэйиҥ! Тоҕус субан туруйа курдук уолаттаар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттаар! Бу оҕолору ой курдук оҥоруҥ, тах курдук таҥыннарыҥ! Саха фольк. Тыһы кыталык курдук <дьахтар> фольк. — кырасыабай, кэрэ дьүһүннээх (дьахтар). ☉ Очень красивая, прекрасная (о женщине) (букв. словно самка стерха)
   Балта тиийэн, тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн эмээхсин оҕо өттүгэр «дьорос» гына түстэ. Ньургун Боотур. Тыһы кылы тыыра этэр — киһини ылыннарар уус тыллаах, саҥалаах. ☉ Речистый, красноречивый (букв. словом расщепляет тонкий конский волос)
   Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
   ◊ Тыһы сибэкки бот. — бытыга (тычинката) суох сибэкки. ☉ Женский, пестичный цветок
   Оҕурсу икки гибридтэрэ олус элбэх тыһы, аҕыйах атыыр сибэккилээхтэринэн уратылаһаллар, ардыгар атыыр сибэккилэрэ олох суох буолаллар. КЮС ОАҮүА
   Оттон аҥаардас соҕооччуктаах эрэ сибэккилэр тыһы сибэккинэн ааттаналлар. ҮСАКИ-5
   Тыһы уонна атыыр сибэккилэр үксүн биир үүнээйигэ [кабачокка] сэбирдэх хонноҕор үөскүүллэр. ЕАМ ББКП
   др.-тюрк., кум., уйг. диал. тиши, тур. диши