дьорой диэнтэн холб. туһ. Дьороһон, кынтаһан түһэҥҥит Бу манна, Москва анныгар, Хатыҥнар, көнө да эбиккит, Ханыыгыт бу дойду кыыһыгар. Н. Босиков

сыһ. Кистээн, биллэрбэккэ. ☉ Незаметно, исподволь, исподтишка
[Кыталык] Кытыл сирбин Кырыйа көтөн иһэн, Кыырпаҕа суох кырдалбар Кынтас гына түһэн, Кырыымпалыы кыҥкынаабытын Кыбычылаан [иһиттим]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ийэ Павелга] …… тарбаҕын быыһыгар ыга кыбыта сылдьар кыракый суругун биэрэр түгэни кыбычылаан көрдүүрэ. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Сайбайбыт быһыылаах, алларанан улам кэтирээн олохтоохтук, тупсаҕайдык көстөр; оннук быһыылаах таҥастаах. ☉ Имеющий расширяющуюся книзу ладную форму (напр., о платье); одетый в платье такой формы
[Куорат кыргыттара] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар, Оноолоох соннооҕу одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лары-лаглаҕар, сары-сайбаҕар бэйэтин [харыйаны] араас өҥнөөх дьиримнэһэ турар уоттарынан симээбиттэрэ түүҥҥү болуоссаты олус тупсарара. Н. Лугинов
Чороон айах тутуурдаах сайбаҕар бэйэлээх саҥас уруулар тахсан, «Кымыс үҥкүүтүн» үҥкүүлээн, сайбаһа кынтаһаллар. Суорун Омоллоон

I
дьулугураа диэнтэн холб. туһ. Чынаара хайатын ханайар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр уонна былырыыҥҥы куолбастар, таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Сыыры таҥнары кэккэлээн тэбис-тэҥник дьулугураһа үүммүт кынтаспыт хатыҥнары да көрүүй. «ХС»
II
даҕ. Ханан да эҥкилэ суох көбүс-көнө, уп-уһун. ☉ Высокий, безупречно прямой, стройный
Өскөтүн миигин таллараллара буоллар, мин минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кулуһун оттуу дьулугурас, иирэ талахтыы имигэс, ити пиэрмэ Айыынатын курдук кыыһы талыам этэ. Далан
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Дьулугурас талахтар үүммүт аллея курдук сирдэрин устун иннибитигэр көстөр күөх хотоолго чугаһаатыбыт. Н. Босиков

I
тыаһы үт. т. Ылтаһынтан, өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут кыра эттиктэр бэйэ-бэйэлэригэр охсуллан тыаһыылларын курдук тыас. ☉ Звук, производимый стуком друг о друга мелких предметов из жести, стекла
Улуу ойуун Хаҥыл буурдуу Быыратта ойуоккалыыр. Кыҥкыр-лыҥкыр, Чылырчылыр Кыаһааннара кылырдыыр. В. Лебедев (тылб.)
II
1. даҕ. Кыҥкынас-лыҥкынас (куолас, саҥа туһунан). ☉ Звонкий, тонкий (о голосе)
Гитара, эн Кыҥкыр-лыҥкыр куоласкынан Кыталыкка дьүөрэҕин. А. Бродников
2. сыһ. суолт. Кыҥкыначчы-лыҥкыначчы (саҥар, ыллаа). ☉ Звонко, нежным звонким тонким голосом (петь)
Кылбаҥ маҥан кыталык …… кыҥкыр-лыҥкыр саҥаран, Кылбалдьыйа көппүтэ. М. Хара
Сотору соҕус буолаат, кыҥкыр-лыҥкыр ыллыы-ыллыы халлаантан сэттэ кыталык …… ырааһыйа ортотугар кэлэн кынтас гына олоро түстүлэр. Г. Угаров

көр мончуук
Мааҕын киэһээҥҥиттэн кынат тыаһа аҕыйахта иһилиннэ да, манчыыктарга букатын саантаан көрбөтүлэр. Софр. Д анилов. Кус өҥө өҥнөөх кырааскалаах, лаахтаах Туртайа кырыарбыт тоҥ манчыыктар, Өстүөкүлэ мууска хатыыскалаан ылыахтыы, Б у с а р с ы а р д а т ы ы ннаах курдук кынтаспыттар. Л. Попов
Холумтан кытыытыгар саҥа кырааскаламмыт анды манчыыгын төбөлөрүн кэчигирэччи уурбуттар. С. Никифоров
◊ Манчыык таба — кыыл табаны бултуурга туттуллар, киниэхэ майгынныыр дьиэҕэ иитиллибит мэҥиэ таба. ☉ Домашний олень, похожий на дикого, используемый на охоте в качестве приманки
Аанчык сарсыарда туран аҕата баран хаалыахтааҕын өйдөөтө, үөрүттэн арааран, алыы ортотугар соҕотохтуу баайбыт манчыык табаларын курдук ном нуо туоххаһыйа сананна. Болот Боотур
русск. манчик, манщик

1. аат.
2. Күһүн маҥнай түһэр кыраһа хаар. ☉ Первый осенний мелкий снег, пороша
   Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх. П. Ойуунускай
   Кырымах хаар устун туһаҕым диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
   Бу орто туруу бараан дойдуга кырыа кыһын, кырымах хаар түспэккэ, кыһына суох самаан сайын эрэ саргыланыах этэ. Г. Угаров
3. Хараҥа дьүһүннээх кыыл кылааннаах сэдэх маҥан түүлэрэ. ☉ Проседь (в мехе), шерсть с проседью
   Кырса кыыл кырымаҕа. Н. Якутскай
   [Саһыл:] Долгуннурар түүлэрбит Толбонноро тубустун, Кылааннардаах уорҕабыт Кырымаҕа хойуннун. Н. Ефремов
   Кырымахтаах хара саһылга кырымаҕын бырыһыанын быһаараллар. КИиЫ
4. даҕ. суолт. Кыра, бытархай (таас, кумах туһунан). ☉ Мелкий, зернистый (о песке, мелких камешках). Кыынньар долгунун кыйдаан Кырымах кумаҕы сынньа, Кынчаал биитинии кылбаҥнаан Кытылын быһыта анньа, Кыыһырбыт курдук Дьааҥы Кытыаста умайа устар. М. Ефимов
   [Кынаттардаах аалларбыт] Кыталыктыы көттүлэр Кырымах таас үрдүгэр… Кынтас гына түстүлэр. В. Чиряев
   ◊ Кырымах былыт — чараас, ононманан бысталаммыт былыт. ☉ Тонкие прозрачные перисто-слоистые облака
   Аһаҕас халлаан тыалыттан Арҕаа хайа үрдүнэн, Кырымах күөдэл былыттар Кыйаар күөххэ көттүлэр. И. Чаҕылҕан
   ср. монг. кирмах ‘первый мелкий снег’, казах. кырбак ‘пороша, снежная крупа’

туохт.
1. Илиилэргин хардары-таары иннин-кэннин диэки биэтэҥнэт (хаамаргар көмөлөһүннэрэн). ☉ Размахивать руками (при ходьбе)
Катя, санаата улаханнык көммүт киһилии, тайаарыччы дайбаан бара турда. Амма Аччыгыйа
Өксүү умса туттан баран, сыыйа соҕус туора дайбаан истэ. Н. Заболоцкай
[Чыычаахап] сыыһа-халты тэбинэн, тэлиэс-былаас дайбаан, дьиэлээн истэ. ДьИэБ
2. Кынаккынан киэҥник сапсын. ☉ Широко размахивать крыльями
Кыталыктыыр кыылым Кыырай маҥан халлааны Кырсынан дайбаан, Кырдалым ортотугар Кынтас гына түстэ. Саха нар. ыр. I
Боруллуо тэлиэс-былаас дайбаан, бэйэтин кыаммакка, ууга түһэн барда. Н. Якутскай
Сорох дьылларга, халыҥ хаары кыайан олоомуна, үөр үксэ кэриэтэ көҥүлүнэн дайбаан күн сириттэн сүтэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. Тугунан эмэ далайан оҕус. ☉ Бить, ударять чем-л. с размаху; косить (траву)
[Макаар:] Күүлэйгэ дьэ Күлүк Хара биһикки утуу-субуу түһэн дайбаан киирэн бардыбыт. А. Софронов
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрүттэрин быһыта дайбаан тэллэҥнэспитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Дьаамсык атын кымньыынан дайбаата. С. Васильев
Дьээдьэ Митяй саабылатынан дайбаары мүччү тутан кэбистэ. АС НИСК
△ көсп. Оҕус, кырбаа, охсуолаа. ☉ Бить, ударять, колотить
Дьүкээбил дьэ Дьыл Оҕуһун иккис муоһун туура дайбаан түһэрэр. Н. Якутскай
[Лиэп Буудап] Тиэхээни сирэйгэ дайбаата, Охторон түөһүттэн тэбиннэ. Эрилик Эристиин
Уламдьы ыгым уоҕар баай тойон илин тииһин көтүрү дайбаабыта. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Тугу эмэ аһара толор, куоһара оҥор. ☉ Перевыполнить, превысить установленную норму, сделать что-л. сверх положенного
Күнүс биир чааска диэри хаһыат биир балаһатыгар чугаһыыр матырыйаалы дайбаан кэбиспитэ. С. Никифоров
Кытаатыҥ, уолаттар, быыппастан Былааҥҥытын дайбааҥ аһара! Д. Апросимов
♦ Аһара дайбаа кэпс. - сиэри таһынан быһыылан, бэйэҕин үрдүктүк санан. ☉ Вести себя высокомерно или чересчур вольно, свободно, развязно
Сыыһа-халты хардыылаабыт, Арыт аһара дайбаабыт Итэҕэстэриҥ үлүгэр Эйигин эргийэллэр. С. Данилов
«Аар-саарга аатырдыбыт!» - дии-дии Аһара дайбаан, наһаа баран Аччыгыйдары, кыралары Атаҕастыыр буолумаарыҥ. Р. Баҕатаайыскай
[Учуонай дьахтар] Аймахтарбын куоттум диэн Аһара дайбаабат. «ХС»
◊ Булгу дайбаа көр булгу. Эһэ үүнэн турар титириги булгу дайбаабыт
п.-монг. даби, бур. дэби