хатый диэнтэн холб. туһ. Дьороҕойдук куустуһа түспүттэр, Хапсаҕайдык хатыйса түспүттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иккиэн даҕаны хадаар ааттаах дьон, тыл-тылларыттан хатыйсан, мөккүһэн киирэн бараллар. Улдьаа Харалы
Хаамарга улам эрэйдээх буолан испитэ. Сотору-сотору эҥин араастык хатыйсан сытар силистэр мэһэйдииллэрэ. ВЛ РБЫ

сыһ. Олус сэргэхтик, дьороҕойдук (тутун-хабын). ☉ Оживлённо, бойко (вести себя)
Маска тииҥ куһугуруу сүүрэн тахсан сэргэх баҕайытык чэрэс-ирэс көрбөҕөлөөн көстүөҕүнээҕэр, сыа хаар үрдүгэр даҕаны суолиис суоҕа. П. Аввакумов

туохт.
1. Чыпчаххайынан эбэтэр кымньыынан олус күүскэ оҕус. ☉ Ударить прутом или кнутом (изо всех сил)
Кириһээн ыарыытыттан-абатыттан ытыы түстэ уонна кымньыытынан маҕыйа түһэн баран, Дьарааһыны сирэйин хаба ортотунан охсон кууһуннарда. Д. Таас
Аргыылап, бабдьыгырыы түһээт, уһун титирик кымньыытынан Чаачар оҕонньору төбөҕө кууһуннарда. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ дьороҕойдук, күүстээхтик эбэтэр тыастаахтык оҥор. ☉ Делать что-л. молниеносно, с силой или с громким шумом. Чурумчуку Кустук оҕунан ону [кукаакыны] Ытан кууһуннарда... Эллэй
Хапсыһыы саҕаланан, намыһах соҕустук тутта Александр Тимофеев хаҥас өттүнэн утарсааччытын өттүктээн кууһуннарда. «Кыым»

1. бултаа диэнтэн холб. туһ. Бииргэ бултаһар, үлэлэһэр, «Сибис» гынан сэһэргэһэр Алаас «сэрэх» оҕонньотторо, Ыалым, дьонум сорохторо, Мин эмиэ эһигини кытта Бииргэ сылдьар ардым атта. Дьуон Дьаҥылы
2. Булду бултаа, кыылы, көтөрү сонордоон өлөр. ☉ Охотиться, промышлять (зверей, птиц)
   [Өбүгэлэрбит] тайаҕы, кыыл табаны, кулааһайы, эһэни, бөрөнү, кырсаны, куобаҕы, саһылы, тииҥи уо. д. а. бултаһаллара. БИГ ӨҮөС. Ол оҕонньор, тоҕус уон тоһуур тэриллээх буолан, хабдьылары бултаһар эбит. Эвен фольк.
   △ Тыыннааҕы тутан аһылыктан (кыылы, көтөрү этэргэ). ☉ Ловить кого-л. (о звере, птице)
   Хаастар кинилэр сымыыттарын хомуйан сиир, оҕолорун бултаһар атыыр кырсаларга өстүйэллэр. И. Федосеев
3. көсп. Дьону (киһини) өлөрөөрү сонордоо. ☉ Преследовать, нападать на кого-л. с оружием
   Бандьыыттар …… иһирдьэ киирэн, аһы-таҥаһы халаан бараары икки түннүгүнэн Охонооһойу бултаһаллар. Оһоххо хаххалана сылдьан Охонооһой дьороҕойдук хардарар, түннүккэ чугаһаталаабат. Л. Габышев
   △ Кырыктанан киһини эккирэт (кыылы этэргэ). ☉ Озлобляться и преследовать человека (о хищниках)
   Кыратык таппыккыт буоллар, эһэҕит бэйэҕитин бултаһыах этэ. Эһэ бааһыран баран өлөр эрэ буоллаҕына ойуурга куотааччы. Т. Сметанин

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы

прил. разг. сытыы, сыыдам, дьороҕой; шустрый мальчуган сытыы уолчаан.

даҕ. Хапсаҕай, дьороҕой туттуулаах, уурбут-туппут курдук оҥоһуулаах. ☉ Ловкий, расторопный; аккуратный
Бандьыыт мин киһим сирэйэ-хараҕа сытыытыттан, туттарахаптара дьапсаанатыттан дьулайан сэрэнэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Сылаарҕаабыт дайҕарах лөкөй дьапсаана баатыртан дьулайда. Н. Борисов

ардьай диэнтэн дьаһ
туһ. Ардырҕай курдук аһыыларын ардьатан түһэн иһэр эһэ анаҕастаах аһыыларын дьороҕой туттуу атын сири хаптаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыылбыт өлөрүгэр тылын былас таһаарбыт, тиистэрин ардьаппыт. И. Федосеев
[Эһэ] айаҕын үөлэс саҕа атан, аһыыларын ардьатта, икки илин атахтарын өрө көтөхтө. В. Протодьяконов