кыйбый диэнтэн субул
көстүү. Дьэлтэри маҥан саха кыыһа, үчүгэй баҕайы дьулугурас таһаатынан кыйбылдьыйа оонньохолоон ааста. Л. Попов

кырааскалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Андаатары имиттэрбит уонна кырааскалаппыт киһи аатырыа этэ. Далан
Баттаҕын кугас гына кырааскалаппыт, дьэлтэри маҥан саха кыыһа үчүгэй баҕайы дьулугурас таһаатынан кыйбылдьыйа оонньохолоон ааста. Л. Попов
Розалия Павловна күрэҥсийбит баттаҕын кырааскалаппыт. К. Симонов (тылб.)

даҕ.
1. Күлүгү түһэрэр, сөрүүн, хаххалаах. ☉ Тенистый, прохладный, затененный
Тыһаҕастар кутуруктарын хоротон баран, күлүктээх арыы диэки ойуоккаластылар. Л. Попов
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Түүн үөһэ. Күлүктээх саад иһэ. Туолбут ый толонноох сандала Тунааран ый сэлэ мас быыһынан санньыйар. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Улахан, көстүүлээх, астык. ☉ Внушительный, видный, значительный
Баар эрэ күлүктээх сүөһүм, көлүнэр көлөм ол түөртэн кунан эрэ дии, онтукабын ыллаҕына ыал аатыттан ааһаа инибин. А. Софронов
Сайын Бүлүү өрүс устун уһуннахха, Сунтаар үөһээ өттүттэн Ленаҕа киириэххэ диэри, биир эмэ күлүктээх маһы көрбөккүн. «Кыым»
△ Дьоҥҥо биллэр-көстөр, ордук улахан балаһыанньалаах. ☉ Имеющий особое положение, известный, авторитетный
Онтон биһиги дойдуттан буоллаҕыҥ дии, куорат сиргэ, арыычча күлүктээх үлэһиппит диэн эн эрэ, онон көмөлөс. С. Ефремов
3. көсп. Үчүгэйэ суох, куһаҕан. ☉ Недобрый, неблаговидный
Отчуот обсерватория уопсай аатыгар күлүктээх санааны хаалларбыт. В. Яковлев
Олоххо утарсыылар, күлүктээх өрүттэр, итэҕэстэр аҕыйаҕа суохтар. «ХС»
♦ Уол оҕо үс күлүктээҕэ — булугасталыгас өйдөөх, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Находчивый, шустрый, бойкий молодой человек
Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II. Үс күлүктээх киһи — сыыһахалты туттаран, ону-маны булар-талар түөкүн киһи. ☉ Пройдоха, жулик.

I
дьүһ. туохт.
1. Төбөҕүн хантатан, кэдэччи тутун. ☉ Идти, ходить, слегка откинув назад голову, выгнув спину, выпятив грудь
[Сөдүөччүйэ:] Кырдьык, Хаппытыан кинээс Хайҕаллаах кыыһа буолан Ханайан сылдьарым саҕана [Манчаары Баһылайы] Таптыам эрэ диэбэтэҕим. А. Софронов
Ханайа хааман тахсан Атааннаах аан ийэбин Алтан тиэрбэс уубунан Алаҕалдьыччы көрбүтүм. С. Зверев
[Кэтириис:] Хат буолан ханайан хаалан Хардыыгын хаайарбар тиийдим. П. Тобуруокап
2. Үрдүккүнэн атыттартан үрдээн, чорбойон көһүн (хол., хайаны этэргэ). ☉ Выделяться высотой, возвышаться (напр., о горе)
Айаннаан иһэҕин эн ыраах — Хабарҕа былыттар кэккэлээн, Хайыһар кэриэтэ күөх халлаан Ол хаардаах хайабыт кэнниттэн Ханайан тахсыбыт сириттэн. П. Тобуруокап
Чынаара хайатын ханайар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап. Буот-тиэ! Ханайар Буор ыналы хайалар. А. Бурцев
♦ <Ханайар> хаба ортото — <хабыллар (хабайар)> хаба ортото диэн курдук (көр хаба II)
[Кыыл суола] хочону ханайар хаба ортотунан субуллан иһэн, эмискэччи сүтэн хаалла. Л. Попов
Нээстээр оҕонньор үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгин ханайар хаба ортотугар олохсуйан олорор. Бэс Дьарааһын
Үс хайыһардаах киһи күөлү ханайар хаба ортотунан тус соҕуруу диэки түһэ турбуттара. ССХУо
ср. халх. ханай ‘иметь важный вид’
II
умсаах диэн курдук
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ
Атыыр ханай саҥата тардырҕаан олорор. С. Маисов
Ханайа ханна да барбыта биллибэккэ умсан хаалла. АаНА СТОТ

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’